ન મે ભયં સુરેભ્યશ્ચ વરદાનેન દાનવાઃ । મરણં ન નરેભ્યશ્ચ નારી કિં મે કરિષ્યતિ
દાનવો, મને મળેલા વરદાનથી મને દેવોનો ભય નથી, ન તો મનુષ્યો પાસેથી મૃત્યુનો; સ્ત્રી તો મારી સામે શું કરી શકે?
પાતાલપર્વતેભ્યશ્ચ સમાહૂય વરાન્વરાન્ । દાનવાન્મમ સૈન્યેશાન્કુર્વન્તુ ત્વરિતાશ્ચરાઃ
પાતાળ અને પર્વતોમાંથી શ્રેષ્ઠ વરદાન બોલાવી લો અને ઝડપી દાનવો મારી સેના માટે સરદાર બની જાય.
એકોઽહં સર્વદેવેશાન્વિજેતું દાનવાઃ ક્ષમઃ । શોભાર્થં વઃ સમાહૂય નયામિ સુરસઙ્ગમે
હું એકલો જ તમામ દેવોના સ્વામી ને જીતવા સક્ષમ છું, દાનવો; તમારી મહિમા માટે હું તમને બોલાવી રહ્યો છું અને દેવો સામે યુદ્ધ માટે લઈ જઈ રહ્યો છું.
શૃઙ્ગાભ્યાં ચ ખુરાભ્યાં ચ હનિષ્યેઽહં સુરાન્કિલ । ન મે ભયં સુરેભ્યશ્ચ વરદાનપ્રભાવતઃ
હું મારા શૃંગ અને ખુરાથી દેવોને ચોક્કસ મારું છું; મને દેવોનો ભય નથી, કારણ કે મને મળેલા વરદાનની શક્તિ છે.
અવધ્યોઽહં સુરગણૈરસુરૈર્માનવૈસ્તથા । તસ્માત્સજ્જા ભવન્ત્વદ્ય દેવલોકજયાય વૈ
હું દેવો, અસુરો અને મનુષ્યોના સમૂહથી અવિનાશી છું; તેથી આજે સ્વર્ગલોક જીતવા માટે તૈયાર રહો.
જિત્વા સુરાલયં દૈત્યા વિહરિષ્યામિ નન્દને । મન્દારકુસુમાપીડા દેવયોષિત્સમન્વિતાઃ
દૈત્યો, દેવલોકને જીતીને હું નંદનવનમાં આનંદ માણીશ, જ્યાં મંદારના ફૂલોની વાળીઓ છે અને દેવયૌવનીઓ સાથે રહું છું.
કામધેનુપયોત્સિક્તાઃ સુધાપાનપ્રમોદિતાઃ । દેવગન્ધર્વગીતાદિનૃત્યલાસ્યસમન્વિતાઃ
કામધેનુના દૂધથી સ્નાન કરેલા, અમૃતપાનથી આનંદિત, દેવો અને ગંધર્વોના ગીત-નૃત્ય સાથે રહેલા—
ઉર્વશી મેનકા રમ્ભા ઘૃતાચી ચ તિલોત્તમા । પ્રમદ્વરા મહાસેના મિશ્રકેશી મદોત્કટા
ઉર્વશી, મેનકા, રંભા, ઘૃતાચી, તિલોત્તમા, પ્રમદ્વરા, મહાસેના, મિશ્રકેસી અને મદોત્કટા—
વિપ્રચિત્તિપ્રભૃતયો નૃત્યગીતવિશારદાઃ । રઞ્જયિષ્યન્તિ વઃ સર્વાન્નાનાસવનિષેવણૈઃ
વિપ્રચિત્તિ અને તેના જેવા, જે નૃત્ય-ગીતમાં નિપુણ છે, વિવિધ મદિરાના આનંદથી તમારે સૌને રંજાવશે.
સર્વે સજ્જા ભવન્ત્વદ્ય રોચતાં ગમનં દિવિ । સંગ્રામાર્થં સુરૈઃ સાર્ધં કૃત્વા મઙ્ગલમુત્તમમ્
આજે સૌ તૈયાર રહો; સ્વર્ગમાં જવાનું તમને ગમતું રહે. શ્રેષ્ઠ મંગલકામના કરીને આપણે દેવો સાથે યુદ્ધ માટે જઈએ.
રક્ષણાર્થં ચ સર્વેષાં ભાર્ગવં મુનિસત્તમમ્ । સમાહૂય ચ સંપૂજ્ય સ્થાપ્ય યજ્ઞે ગુરું પરમ્
સૌના રક્ષણ માટે, તેમણે ભૃગુવંશના મહાન મુનિ ભારગવને બોલાવી, માન આપ્યો અને યજ્ઞમાં મુખ્ય ગુરુ તરીકે બેસાડ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ સન્દિશ્ય દૈત્યેન્દ્રાન્મહિષઃ પાપધીસ્તદા । જગામ ત્વરિતો રાજન્ભવનં સ્વં મુદાન્વિતઃ
વ્યાસે કહ્યું: દૈત્યોના નેતાઓને આ રીતે કહ્યા પછી, મહિષ, જેનો મન દુષ્ટ હતો, રાજા, આનંદથી અને ઝડપથી પોતાના મહેલ તરફ ગયો.
ભયાતુરેન્દ્રાદિદેવૈઃ સુરગુરુણા સહ પરામર્શવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ગતે દૂતે સુરેન્દ્રોઽપિ સમાહૂય સુરાનથ । યમવાયુધનાધ્યક્ષવરુણાનિદમૂચિવાન્
વ્યાસે કહ્યું: દૂત ચાલ્યો ગયા પછી, દેવોના રાજાએ પણ દેવોને બોલાવી, યમ, વાયુ, ધનદ અને વરુણને આ રીતે સંબોધન કર્યું.
મહિષો નામ દૈત્યેન્દ્રો રમ્ભપુત્રો મહાબલઃ । વરદર્પમદોન્મત્તો માયાશતવિચક્ષણઃ
મહિષ નામનો દૈત્યોનો રાજા, રંભાનો પુત્ર, બહુ શક્તિશાળી છે, વરદાનના અહંકારમાં મસ્ત અને અનેક માયામાં નિપુણ છે.
તસ્ય દૂતોઽદ્ય સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રેષિતસ્તેન ભોઃ સુરાઃ । સ્વર્ગકામેન લુબ્ધેન મામુવાચેદૃશં વચઃ
આજે, તેના દ્વારા મોકલાયેલ દૂત આવ્યો છે, હે દેવો; સ્વર્ગની ઇચ્છા અને લોભથી ભરેલો, તેણે મને આ રીતે કહ્યું.
ત્યજ દેવાલયં શક્ર યથેચ્છં વ્રજ વાસવ । સેવાં વા કુરુ દૈત્યસ્ય મહિષસ્ય મહાત્મનઃ
હે શક્ર, દેવાલય છોડો અને જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં જાઓ, હે વાસવ; અથવા મહાન આત્માવાળા દૈત્ય મહિષની સેવા કરો.
દયાવાન્દાનવેન્દ્રોઽસૌ સ તે વૃત્તિં વિધાસ્યતિ । નતેષુ ભૃત્યભૂતેષુ ન કુપ્યતિ કદાચન
દૈત્યોનો એ રાજા દયાળુ છે; તે તમારી જીવનજરૂરિયાત પૂરી કરશે. જે તેના ભક્ત બની જાય છે, તેના પર ક્યારેય ગુસ્સો નથી કરતો.
નોચેદ્યુદ્ધાય દેવેશ સેનોદ્યોગં કુરુ સ્વયમ્ । ગતે મયિ સ દૈત્યેન્દ્રસ્ત્વરિતઃ સમુપેષ્યતિ
જો તમે એ ન કરો, તો હે દેવોના સ્વામી, યુદ્ધ માટે તમારી સેના તૈયાર કરો; કારણ કે હું જાઉં પછી, એ દૈત્યોનો રાજા ઝડપથી આવી જશે.
ઇત્યુક્ત્વા સ ગતો દૂતો દાનવસ્ય દુરાત્મનઃ । કિં કર્તવ્યમતઃ કાર્યં ચિન્તયધ્વં સુરોત્તમાઃ
આ રીતે કહી, એ દુષ્ટ દૈત્યનો દૂત ચાલ્યો ગયો. હવે, હે શ્રેષ્ઠ દેવો, શું કરવું તે વિચારો.
દુર્બલોઽપિ ન ચોપેક્ષ્યઃ શત્રુર્બલવતા સુરાઃ । વિશેષેણ સદોદ્યોગી બલવાન્બલદર્પિતઃ
દેવોએ, કમજોર શત્રુને પણ અવગણવું જોઈએ નહીં, ખાસ કરીને જે સદા સજાગ, શક્તિશાળી અને પોતાની શક્તિમાં અહંકાર ધરાવે છે.
ઉદ્યમઃ કિલ કર્તવ્યો યથાબુદ્ધિ યથાબલમ્ । દૈવાધીનો ભવેન્નૂનં જયો વાથ પરાજયઃ
મહેનત તો સમજ અને શક્તિ પ્રમાણે કરવી જોઈએ; જીત કે હાર તો ભાગ્ય પર જ નિર્ભર છે.
સન્ધિયોગો ન ચાત્રાસ્તિ ખલે સન્ધિર્નિરર્થકઃ । સર્વથા સાધુભિઃ કાર્યં વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ
અહીં સંધિ શક્ય નથી; દુષ્ટ સાથે સંધિ વ્યર્થ છે. દરેક રીતે, સારા લોકો કામને ફરીથી ફરીથી વિચારવું જોઈએ.
યાનમપ્યધુના નૈવ કર્તવ્યં સહસા પુનઃ । પ્રેક્ષકાઃ પ્રેષણીયાશ્ચ શીઘ્રગાઃ સુપ્રવેશકાઃ
હમણાં તાત્કાલિક યાત્રા કરવી યોગ્ય નથી; તેના બદલે, ઝડપી અને કુશળ ચારો મોકલવા જોઈએ.
ઇઙ્ગિતજ્ઞાશ્ચ નિઃસઙ્ગા નિઃસ્પૃહાઃ સત્યવાદિનઃ । સેનાભિયોગં પ્રસ્થાનં બલસંખ્યાં યથાર્થતઃ
એ ચારો સમજદાર, નિષ્પક્ષ, નિરલોભ અને સત્યવંત હોવા જોઈએ, ώστε શત્રુની સેના, તૈયારીઓ અને સાચી શક્તિ જાણવી.
વીરાણાં ચ પરિજ્ઞાનં કૃત્વાયાન્તુ ત્વરાન્વિતાઃ । જ્ઞાત્વા દૈત્યપતેસ્તસ્ય સૈન્યસ્ય ચ બલાબલમ્
યોદ્ધાઓની વીરતા અને દૈત્યોના રાજા તથા તેની સેના ની શક્તિ-અશક્તિ જાણી, એ ચારો ઝડપથી પાછા આવે.
કરિષ્યામિ તતસ્તૂર્ણં યાનં વા દુર્ગસંગ્રહમ્ । વિચાર્ય ખલુ કર્તવ્યં કાર્યં બુદ્ધિમતા સદા । સહસા વિહિતં કાર્યં દુઃખદં સર્વથા ભવેત્
પછી એ જાણીને, હું તરત જ યાત્રા કે કિલ્લા સુરક્ષિત કરવાનું કામ શરૂ કરીશ. સાચા સમજદારને હંમેશા વિચાર કરીને જ કામ કરવું જોઈએ; ઉતાવળમાં કરેલું કામ હંમેશા દુઃખ આપે છે.
તસ્માદ્વિમૃશ્ય કર્તવ્યં સુખદં સર્વથા બુધૈઃ । નાત્ર ભેદવિધિર્ન્યાય્યો દાનવેષુ ચ સર્વથા
એથી, સમજદાર લોકો હંમેશા વિચાર કરીને જ કામ કરે, જેથી સુખ મળે. અહીં દૈત્યોમાં ફૂટ પાડવી યોગ્ય નથી.
એકચિત્તેષુ કાર્યેઽસ્મિંસ્તસ્માચ્ચારા વ્રજન્તુ વૈ । જ્ઞાત્વા બલાબલં તેષાં પશ્ચાન્નીતિર્વિચાર્ય ચ
કારણ કે એ લોકો આ કામમાં એકમન છે, તેથી ચારો મોકલવા જોઈએ; તેમની શક્તિ-અશક્તિ જાણી, પછી જ નીતિ વિચારવી.
વિધેયા વિધિવત્તજ્જ્ઞૈસ્તેષુ કાર્યપરેષુ ચ । અન્યથા વિહિતં કાર્યં વિપરીતફલપ્રદમ્
કામો નિયમ મુજબ અને કામમાં નિમગ્ન એવા જાણકારો દ્વારા જ કરવાં જોઈએ; જો યોગ્ય રીતે ન થાય તો કામ ઉલટાં પરિણામ આપે છે.
સર્વથા તદ્ભવેન્નૂનમજ્ઞાતમૌષધં યથા । વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તૈઃ સર્વૈઃ પ્રણિધિં કાર્યવેદિનમ્
જે રીતે અજાણ્યા દવા પર ભરોસો રાખી શકાય નહીં, એ જ રીતે અહીં પણ નિશ્ચિત છે; વ્યાસે કહ્યું: એમ વિચારીને બધાએ જાણકારને તપાસ કરવા મોકલ્યો.