મદગ્રે કો ભવેચ્છૂરઃ કોટિશશ્ચેત્તથાવિધાઃ । ન બિભેમ્યેકતઃ કામં હનિષ્યામ્યદ્ય સર્વથા
મારી સામે કોણ શૂરવીર બની શકે, ભલે કરોડો એવા હોય? હું એકલો પણ ડરતો નથી; આજે કોઈ પણ રીતે હું એને મારી નાખીશ.
શરઃ શાન્તેષ્વસૌ નૂનં તપસ્વિષુ બલાધિકઃ । બલકર્તા હિ કુહકો લમ્પટઃ પરદારહૃત્
એ નિશ્ચિતપણે શાંત તપસ્વીઓની ગેરહાજરીમાં જ વધારે બલવાન છે; એ છેક છેક છે, દગાબાજ છે, અને બીજાની પત્ની ચોરી કરનાર છે.
અપ્સરોબલસમ્મત્તસ્તપોવિઘ્નકરઃ ખલઃ । છિદ્રપ્રહરણઃ પાપો નિત્યં વિશ્વાસઘાતકઃ
આ માણસ સ્વર્ગની અપ્સરાઓની સુંદરતા પર મોહી ગયો છે, સદાય તપસ્યામાં વિઘ્ન લાવે છે, પાપી છે, દુર્બળ જગ્યાએ ઘા મારે છે અને વિશ્વાસઘાત કરે છે.
નમુચિર્નિહતો યેન કૃત્વા સન્ધિં દુરાત્મના । શપથાન્વિવિધાનાદૌ કૃત્વા ભીતેન છદ્મના
જેણે નમુચિને અનેક શપથો સાથે શરૂમાં ભયથી અને છેતરપિંથી સંધિ કરી પછી માર્યો હતો—
વિષ્ણુસ્તુ કપટાચાર્યઃ કુહકઃ શપથાકરઃ । નાનારૂપધરઃ કામં બલકૃદ્દમ્ભપણ્ડિતઃ
વિષ્ણુ છેતરપિંથી શીખવાડે છે, માયાવિ છે, શપથો કરે છે, ઇચ્છા મુજબ અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, શક્તિશાળી છે અને દંભમાં નિપુણ છે.
કૃત્વા કોલાકૃતિં યેન હિરણ્યાક્ષો નિપાતિતઃ । હિરણ્યકશિપુર્યેન નૃસિંહેન ચ ઘાતિતઃ
જેણે કૂંવારીનું રૂપ ધારણ કરી હિરણ્યાક્ષને માર્યો અને નરસિંહ બની હિરણ્યકશિપુને પણ સંહાર્યો—
નાહં તદ્વશગો નૂનં ભવેયં દનુનન્દનાઃ । વિશ્વાસં નૈવ ગચ્છામિ દેવાનાં કુત્ર કર્હિચિત્
દનુપુત્રો, હું કદી પણ તેની વશમાં નહીં આવું; હું દેવતાઓ પર ક્યારેય વિશ્વાસ નથી રાખતો.
કિં કરિષ્યતિ મે વિષ્ણુરિન્દ્રો વા બલવત્તરઃ । રુદ્રો વાપિ ન મે શક્તઃ પ્રતિકર્તું રણાઙ્ગણે
વિષ્ણુ કે ઇન્દ્ર, ભલે કેટલા પણ શક્તિશાળી હોય, મારી સામે શું કરી શકે? રુદ્ર પણ રણમાં મારી સામે ઊભા રહી શકતા નથી.
ત્રિવિષ્ટપં ગ્રહીષ્યામિ જિત્વેન્દ્રં વરુણં યમમ્ । ધનદં પાવકં ચૈવ ચન્દ્રસૂર્યૌ વિજિત્ય ચ
હું ઇન્દ્ર, વરુણ, યમ, કુબેર, અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્યને જીતીને સ્વર્ગલોકને કબજે કરી લઉં છું.
યજ્ઞભાગભુજઃ સર્વે ભવિષ્યામોઽદ્ય સોમપાઃ । જિત્વા દેવસમૂહઞ્ચ વિહરિષ્યામિ દાનવૈઃ
આજે આપણે યજ્ઞના ભાગીદાર અને સોમપાન કરનાર બનીશું; દેવતાઓના સમૂહને જીતીને દાનવો સાથે આનંદ માણીશું.
ન મે ભયં સુરેભ્યશ્ચ વરદાનેન દાનવાઃ । મરણં ન નરેભ્યશ્ચ નારી કિં મે કરિષ્યતિ
દાનવો, મને મળેલા વરદાનથી મને દેવોનો ભય નથી, ન તો મનુષ્યો પાસેથી મૃત્યુનો; સ્ત્રી તો મારી સામે શું કરી શકે?
પાતાલપર્વતેભ્યશ્ચ સમાહૂય વરાન્વરાન્ । દાનવાન્મમ સૈન્યેશાન્કુર્વન્તુ ત્વરિતાશ્ચરાઃ
પાતાળ અને પર્વતોમાંથી શ્રેષ્ઠ વરદાન બોલાવી લો અને ઝડપી દાનવો મારી સેના માટે સરદાર બની જાય.
એકોઽહં સર્વદેવેશાન્વિજેતું દાનવાઃ ક્ષમઃ । શોભાર્થં વઃ સમાહૂય નયામિ સુરસઙ્ગમે
હું એકલો જ તમામ દેવોના સ્વામી ને જીતવા સક્ષમ છું, દાનવો; તમારી મહિમા માટે હું તમને બોલાવી રહ્યો છું અને દેવો સામે યુદ્ધ માટે લઈ જઈ રહ્યો છું.
શૃઙ્ગાભ્યાં ચ ખુરાભ્યાં ચ હનિષ્યેઽહં સુરાન્કિલ । ન મે ભયં સુરેભ્યશ્ચ વરદાનપ્રભાવતઃ
હું મારા શૃંગ અને ખુરાથી દેવોને ચોક્કસ મારું છું; મને દેવોનો ભય નથી, કારણ કે મને મળેલા વરદાનની શક્તિ છે.
અવધ્યોઽહં સુરગણૈરસુરૈર્માનવૈસ્તથા । તસ્માત્સજ્જા ભવન્ત્વદ્ય દેવલોકજયાય વૈ
હું દેવો, અસુરો અને મનુષ્યોના સમૂહથી અવિનાશી છું; તેથી આજે સ્વર્ગલોક જીતવા માટે તૈયાર રહો.
જિત્વા સુરાલયં દૈત્યા વિહરિષ્યામિ નન્દને । મન્દારકુસુમાપીડા દેવયોષિત્સમન્વિતાઃ
દૈત્યો, દેવલોકને જીતીને હું નંદનવનમાં આનંદ માણીશ, જ્યાં મંદારના ફૂલોની વાળીઓ છે અને દેવયૌવનીઓ સાથે રહું છું.
કામધેનુપયોત્સિક્તાઃ સુધાપાનપ્રમોદિતાઃ । દેવગન્ધર્વગીતાદિનૃત્યલાસ્યસમન્વિતાઃ
કામધેનુના દૂધથી સ્નાન કરેલા, અમૃતપાનથી આનંદિત, દેવો અને ગંધર્વોના ગીત-નૃત્ય સાથે રહેલા—
ઉર્વશી મેનકા રમ્ભા ઘૃતાચી ચ તિલોત્તમા । પ્રમદ્વરા મહાસેના મિશ્રકેશી મદોત્કટા
ઉર્વશી, મેનકા, રંભા, ઘૃતાચી, તિલોત્તમા, પ્રમદ્વરા, મહાસેના, મિશ્રકેસી અને મદોત્કટા—
વિપ્રચિત્તિપ્રભૃતયો નૃત્યગીતવિશારદાઃ । રઞ્જયિષ્યન્તિ વઃ સર્વાન્નાનાસવનિષેવણૈઃ
વિપ્રચિત્તિ અને તેના જેવા, જે નૃત્ય-ગીતમાં નિપુણ છે, વિવિધ મદિરાના આનંદથી તમારે સૌને રંજાવશે.
સર્વે સજ્જા ભવન્ત્વદ્ય રોચતાં ગમનં દિવિ । સંગ્રામાર્થં સુરૈઃ સાર્ધં કૃત્વા મઙ્ગલમુત્તમમ્
આજે સૌ તૈયાર રહો; સ્વર્ગમાં જવાનું તમને ગમતું રહે. શ્રેષ્ઠ મંગલકામના કરીને આપણે દેવો સાથે યુદ્ધ માટે જઈએ.
રક્ષણાર્થં ચ સર્વેષાં ભાર્ગવં મુનિસત્તમમ્ । સમાહૂય ચ સંપૂજ્ય સ્થાપ્ય યજ્ઞે ગુરું પરમ્
સૌના રક્ષણ માટે, તેમણે ભૃગુવંશના મહાન મુનિ ભારગવને બોલાવી, માન આપ્યો અને યજ્ઞમાં મુખ્ય ગુરુ તરીકે બેસાડ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ સન્દિશ્ય દૈત્યેન્દ્રાન્મહિષઃ પાપધીસ્તદા । જગામ ત્વરિતો રાજન્ભવનં સ્વં મુદાન્વિતઃ
વ્યાસે કહ્યું: દૈત્યોના નેતાઓને આ રીતે કહ્યા પછી, મહિષ, જેનો મન દુષ્ટ હતો, રાજા, આનંદથી અને ઝડપથી પોતાના મહેલ તરફ ગયો.
ભયાતુરેન્દ્રાદિદેવૈઃ સુરગુરુણા સહ પરામર્શવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ગતે દૂતે સુરેન્દ્રોઽપિ સમાહૂય સુરાનથ । યમવાયુધનાધ્યક્ષવરુણાનિદમૂચિવાન્
વ્યાસે કહ્યું: દૂત ચાલ્યો ગયા પછી, દેવોના રાજાએ પણ દેવોને બોલાવી, યમ, વાયુ, ધનદ અને વરુણને આ રીતે સંબોધન કર્યું.
મહિષો નામ દૈત્યેન્દ્રો રમ્ભપુત્રો મહાબલઃ । વરદર્પમદોન્મત્તો માયાશતવિચક્ષણઃ
મહિષ નામનો દૈત્યોનો રાજા, રંભાનો પુત્ર, બહુ શક્તિશાળી છે, વરદાનના અહંકારમાં મસ્ત અને અનેક માયામાં નિપુણ છે.
તસ્ય દૂતોઽદ્ય સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રેષિતસ્તેન ભોઃ સુરાઃ । સ્વર્ગકામેન લુબ્ધેન મામુવાચેદૃશં વચઃ
આજે, તેના દ્વારા મોકલાયેલ દૂત આવ્યો છે, હે દેવો; સ્વર્ગની ઇચ્છા અને લોભથી ભરેલો, તેણે મને આ રીતે કહ્યું.
ત્યજ દેવાલયં શક્ર યથેચ્છં વ્રજ વાસવ । સેવાં વા કુરુ દૈત્યસ્ય મહિષસ્ય મહાત્મનઃ
હે શક્ર, દેવાલય છોડો અને જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં જાઓ, હે વાસવ; અથવા મહાન આત્માવાળા દૈત્ય મહિષની સેવા કરો.
દયાવાન્દાનવેન્દ્રોઽસૌ સ તે વૃત્તિં વિધાસ્યતિ । નતેષુ ભૃત્યભૂતેષુ ન કુપ્યતિ કદાચન
દૈત્યોનો એ રાજા દયાળુ છે; તે તમારી જીવનજરૂરિયાત પૂરી કરશે. જે તેના ભક્ત બની જાય છે, તેના પર ક્યારેય ગુસ્સો નથી કરતો.
નોચેદ્યુદ્ધાય દેવેશ સેનોદ્યોગં કુરુ સ્વયમ્ । ગતે મયિ સ દૈત્યેન્દ્રસ્ત્વરિતઃ સમુપેષ્યતિ
જો તમે એ ન કરો, તો હે દેવોના સ્વામી, યુદ્ધ માટે તમારી સેના તૈયાર કરો; કારણ કે હું જાઉં પછી, એ દૈત્યોનો રાજા ઝડપથી આવી જશે.
ઇત્યુક્ત્વા સ ગતો દૂતો દાનવસ્ય દુરાત્મનઃ । કિં કર્તવ્યમતઃ કાર્યં ચિન્તયધ્વં સુરોત્તમાઃ
આ રીતે કહી, એ દુષ્ટ દૈત્યનો દૂત ચાલ્યો ગયો. હવે, હે શ્રેષ્ઠ દેવો, શું કરવું તે વિચારો.
દુર્બલોઽપિ ન ચોપેક્ષ્યઃ શત્રુર્બલવતા સુરાઃ । વિશેષેણ સદોદ્યોગી બલવાન્બલદર્પિતઃ
દેવોએ, કમજોર શત્રુને પણ અવગણવું જોઈએ નહીં, ખાસ કરીને જે સદા સજાગ, શક્તિશાળી અને પોતાની શક્તિમાં અહંકાર ધરાવે છે.