ઉપેક્ષા કિં ચેયં તવ સુરસમૂહેઽતિવિષમા ॥ હરેર્મૂર્ધ્નો નાશો મતમિહ મહાશ્ચર્યજનકમ્ । મહદ્દુઃખં માતસ્ત્વમસિ જનનચ્છેદકુશલા
શું આ દેવસમૂહ પ્રત્યે તમારું અવગણન છે, જે બહુ જ કઠોર છે? હરિના મસ્તકનો નાશ અમને તો આશ્ચર્યજનક લાગે છે. માતા, તમે જન્મના બંધન કાપવામાં કુશળ હો છતાં, આ તો મોટું દુઃખ છે.
જ્ઞાત્વા દોષં સકલસુરતાપાદિતં દેવિ ચિત્તે કિં વા વિષ્ણાવમરજનિતં દુષ્કૃતં પાતિતં તે । વિષ્ણોર્વા કિં સમરજનિતઃ કોઽપિ ગર્વોઽતિવેગા- ચ્છેત્તું માતસ્તવ વિલસિતં નૈવ વિદ્મોઽત્ર ભાવમ્
દેવી, બધા દેવોમાંથી થયેલી ભૂલ જાણીને, કે કદાચ વિશ્નુએ પૂર્વજન્મમાં કરેલું કોઈ પાપ આ પતનનું કારણ છે; કે માતા, યુદ્ધથી ઉત્પન્ન થયેલો વિશ્નુનો કોઈ મોટો અહંકાર છે? માતા, આમાં તમારો ભાવ શું છે, એ અમને ખબર નથી.
કિં વા દૈત્યૈઃ સમરવિજિતૈસ્તીર્થદેશે સુરમ્યે ઘોરં તપ્ત્વા ભગવતિ વરં લબ્ધવદ્ભિર્ભવત્યાઃ । અન્તર્ધાનં ગમિતમધુના વિષ્ણુશીર્ષં ભવાનિ દ્રષ્ટું કિં વા વિગતશિરસં વાસુદેવં વિનોદઃ
યુદ્ધમાં દૈત્યોને જીતવાથી કે સુંદર તીર્થસ્થાનોમાં જવાથી શું લાભ? જ્યારે ભવાની માતાજી pleased થઈને કઠિન તપ કરીને વરદાન મેળવનાર લોકો પણ હવે અદૃશ્ય થઈ ગયા છે. હવે તો વિષ્ણુજીનું માથું પણ નથી—એમને ક્યાંક ગયા છે કે શું? કે પછી, વાસુદેવનું માથું કપાઈ ગયું છે એ જોવામાં કોઈ આનંદ છે?
સિન્ધોઃ પુત્ર્યાં રોષિતા કિં ત્વમાદ્યે કસ્માદેનાં પ્રેક્ષસે નાથહીનામ્ । ક્ષન્તવ્યસ્તે સ્વાંશજાતાપરાધો વ્યુત્થાપ્યૈનં મોદિતા માં કુરુષ્વ
હે સમુદ્રકન્યા, તું ગુસ્સે કેમ છે? આ પ્રથમ સ્ત્રી, જે હવે રક્ષક વિના છે, એને કેમ તું આવું જુએ છે? તારા પોતાના ભાગના દોષને માફ કરી, એને જીવંત કર અને મને ખુશી આપ.
એતે સુરાસ્ત્વાં સતતં નમન્તિ કાર્યેષુ મુખ્યાઃ પ્રથિતપ્રભાવાઃ । શોકાર્ણવાત્તારય દેવિ દેવા- નુત્થાપ્ય દેવં સકલાધિનાથમ્
આ દેવતાઓ, જે કાર્યમાં સદા આગળ અને પ્રસિદ્ધ છે, તને હંમેશા વંદન કરે છે. હે દેવી, બધા દેવોના સ્વામી ભગવાનને ઊભા કરી, દેવોને દુઃખના દરિયામાંથી બહાર કાઢ.
મૂર્ધા ગતઃ ક્વામ્બ હરેર્ન વિદ્મો નાન્યોઽસ્ત્યુપાયઃ ખલુ જીવનેઽદ્ય । યથા સુધા જીવનકર્મદક્ષા તથા જગજ્જીવિતદાસિ દેવિ
માતા, અમને ખબર નથી કે હરિનું માથું ક્યાં ગયું. આજે એમના જીવવા માટે બીજો કોઈ ઉપાય નથી. જેમ અમૃત જીવવાનું બળ આપે છે, તેમ હે દેવી, તું આખા જગતને જીવ આપે છે.
સૂત ઉવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી ગુણાતીતા મહેશ્વરી । પ્રસન્ના પરમા માયા વેદૈઃ સાઙ્ગૈશ્ચ સામગૈઃ
સૂતજી બોલ્યા: એ સમયે, જ્યારે એમની એવી સ્તુતિ થઈ, ત્યારે ગુણોથી પર, મહેશ્વરી, પરમ માયા દેવી, જે વેદો અને તેમની શાખાઓ દ્વારા જાણીતી છે, પ્રસન્ન થઈ.
તાનુવાચ તદા વાણી ચાકાશસ્થાશરીરિણી । દેવાન્પ્રતિ સુખૈઃ શબ્દૈર્જનાનન્દકરી શુભા
એ સમયે આકાશમાંથી શરીર વિના અવાજ આવ્યો, જે દેવતાઓને સુખદ અને સૌને આનંદ આપતા શબ્દોમાં સંબોધિત કરતો હતો.
મા કુરુધ્વં સુરાશ્ચિન્તાં સ્વસ્થાસ્તિષ્ઠન્તુ ચામરાઃ । સ્તુતાહં નિગમૈઃ કામં સન્તુષ્ટાસ્મિ ન સંશયઃ
હે દેવતાઓ, ચિંતા ન કરો; અમર લોકો શાંતિથી રહે. વેદોથી મારી જે રીતે સ્તુતિ થઈ છે, તે જોઈને હું સંપૂર્ણ સંતોષમાં છું—આમાં કોઈ શંકા નથી.
યઃ પુમાન્માનુષે લોકે સ્તૌત્યેતાં મામકીં સ્તુતિમ્ । પતિષ્યતિ સદા ભક્ત્યા સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્
જે મનુષ્ય આ સ્તુતિ ભક્તિપૂર્વક હંમેશા કરે છે, તેને પોતાના બધા ઇચ્છિત ફળો મળે છે.
શૃણોતિ વા સ્તોત્રમિદં મદીયં ભક્ત્યા ત્રિકાલં સતતં નરો યઃ । વિમુક્તદુઃખઃ સ ભવેત્સુખી ચ વેદોક્તમેતન્નનુ વેદતુલ્યમ્
જે મનુષ્ય ભક્તિથી દિવસમાં ત્રણ વખત મારી આ સ્તુતિ સાંભળે છે, તે બધા દુઃખોથી મુક્ત થઈ સુખી બને છે. વેદોમાં પણ આવું જ કહેવામાં આવ્યું છે અને આ સ્તુતિ વેદ જેટલી જ મહાન છે.
શૃણ્વન્તુ કારણં ચાદ્ય યદ્ગતં વદનં હરેઃ । અકારણં કથં કાર્યં સંસારેઽત્ર ભવિષ્યતિ
હવે સાંભળો કે હરિનું માથું કેમ ગયું. આ સંસારમાં કોઈ પણ ઘટના વિના કારણ બની શકે નહીં.
ઉદધેસ્તનયાં વિષ્ણુઃ સંસ્થિતામન્તિકે પ્રિયામ્ । જહાસ વદનં વીક્ષ્ય તસ્યાસ્તત્ર મનોરમમ્
વિષ્ણુજી, પોતાના નજીક બેઠેલી પ્રિય સમુદ્રકન્યાનું મનોહર ચહેરું જોઈને, હળવેથી હસ્યા.
તયા જ્ઞાતં હરિર્નૂનં કથં માં હસતિ પ્રભુઃ । વિરૂપં હરિણા દૃષ્ટં મુખં મે કેન હેતુના
મહાલક્ષ્મીજી સમજ્યા: 'પ્રભુ મારા પર કેમ હસ્યા? હરિએ મારા ચહેરામાં કઈ ખોટ જોઈ કે એમણે આવું કર્યું?'
વિનાપિ કારણેનાદ્ય કથં હાસ્યસ્ય સમ્ભવઃ । સપત્નીવ કૃતા તેન મન્યેઽન્યા વરવર્ણિની
આજે કોઈ કારણ વિના હાસ્ય કેમ થયું હશે? મને લાગે છે કે એમણે બીજી કોઈ સુંદર સ્ત્રી પસંદ કરી છે અને મને સહપત્ની સમજી છે.
તતઃ કોપયુતા જાતા મહાલક્ષ્મી તમોગુણા । તામસી તુ તદા શક્તિસ્તસ્યા દેહે સમાવિશત્
પછી મહાલક્ષ્મી ગુસ્સાથી ભરાઈ ગઈ અને તેમનાં શરીરમાં અંધકારમય તામસિક શક્તિ પ્રવેશી ગઈ.
કેનચિત્કાલયોગેન દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે । પ્રવિષ્ટા તામસી શક્તિસ્તસ્યા દેહેઽતિદારુણા
કોઈ વિશેષ સમયના સંયોગથી, દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે, એ ભયાનક તામસિક શક્તિ એમના શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ.
તામસ્યાવિષ્ટદેહા સા ચુકોપાતિશયં તદા । શનકૈઃ સમુવાચેદમિદં પતતુ તે શિરઃ
તામસિક શક્તિથી ઘેરાઈને, એ સમયે મહાલક્ષ્મી ખૂબ ગુસ્સે થઈ અને ધીમે ધીમે બોલી: 'તું માથું ગુમાવ!'
સ્ત્રીસ્વભાવાચ્ચ ભાવિત્વાત્કાલયોગાદ્વિનિર્ગતઃ । અવિચાર્ય તદા દત્તઃ શાપઃ સ્વસુખનાશનઃ
સ્ત્રીસ્વભાવ અને સમયના પ્રભાવથી, વિચાર્યા વિના એમણે એવો શાપ આપી દીધો, જે એમના પોતાના સુખનો નાશ લાવનાર હતો.
સપત્નીસમ્ભવં દુઃખં વૈધવ્યાદધિકં ત્વિતિ । વિચિન્ત્ય મનસેત્યુક્તં તામસીશક્તિયોગતઃ
મનમાં વિચાર્યું કે સહપત્નીનું દુઃખ વિધવા થવાથી પણ વધારે છે, અને એ તામસિક શક્તિના પ્રભાવથી એમણે આવું કહ્યું.
અનૃતં સાહસં માયા મૂર્ખત્વમતિલોભતા । અશૌચં નિર્દયત્વં ચ સ્ત્રીણાં દોષાઃ સ્વભાવજાઃ
અસત્ય બોલવું, બેફિકર વર્તવું, છલકપટ, અજ્ઞાનતા, વધારે લાલચ, અશુદ્ધતા અને નિર્દયીપણું—આ બધાં સ્ત્રીઓમાં સ્વભાવજ રહેલા દોષો છે.
સશીર્ષં વાસુદેવં તં કરોમ્યદ્ય યથા પુરા । શિરોઽસ્ય શાપયોગેન નિમગ્નં લવણામ્બુધૌ
આજે હું વાસુદેવનું માથું ફરીથી પાછું લાવીશ, જેમ પહેલેથી હતું; શાપના પ્રભાવે તેનું માથું ખારાં દરિયામાં ડૂબી ગયું હતું.
અન્યચ્ચ કારણં કિઞ્ચિદ્વર્તતે સુરસત્તમાઃ । ભવતાં ચ મહત્કાર્યં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠો, બીજું પણ એક કારણ છે; તમારે બધાએ એક મોટું કામ કરવાનું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
પુરા દૈત્યો મહાબાહુર્હયગ્રીવોઽતિવિશ્રુતઃ । તપશ્ચક્રે સરસ્વત્યાસ્તીરે પરમદારુણમ્
પહેલાં એક દૈત્ય હતો, નામ હતો હયગ્રીવ, જે બહુ પ્રખ્યાત અને બળવાન હતો; તેણે સરસ્વતીના કાંઠે બહુ કઠોર તપ કર્યું હતું.
જપન્નેકાક્ષરં મન્ત્રં માયાબીજાત્મકં મમ । નિરાહારો જિતાત્મા ચ સર્વભોગવિવર્જિતઃ
મારો એક અક્ષરનો મંત્ર, જે માયાનો બીજ છે, તેનું જાપ કરતાં, તે ઉપવાસે, આત્મસંયમી અને બધા ભોગો છોડીને તપમાં લાગેલો રહ્યો.
ધ્યાયન્માં તામસીં શક્તિં સર્વભૂષણભૂષિતામ્ । એવં વર્ષસહસ્રં ચ તપશ્ચક્રેઽતિદારુણમ્
મારે, તામસી શક્તિરૂપે, સર્વાંગે આભૂષણોથી સજ્જ, એમ ધ્યાન કરતાં, તેણે હજાર વર્ષ સુધી બહુ જ કઠિન તપ કર્યું.
તદાહં તામસં રૂપં કૃત્વા તત્ર સમાગતા । દર્શને પુરતસ્તસ્ય ધ્યાતં તત્તેન યાદૃશમ્
ત્યારે મેં તામસી રૂપ ધારણ કરીને ત્યાં ઉપસ્થિત થઈ, અને જેમ તે ધ્યાનમાં મને જોયું હતું, એમ જ તેની સામે પ્રગટ થઈ.
સિંહોપરિ સ્થિતા તત્ર તમવોચં દયાન્વિતા । વરં બ્રૂહિ મહાભાગ દદામિ તવ સુવ્રત
હું ત્યાં સિંહ પર બેઠી હતી અને દયાભાવથી તેને કહ્યું: 'મંગળકામી, તું જે ઈચ્છે તે વર માગ, હું તને જરૂર આપીછ.'
ઇતિ શ્રુત્વા વચો દેવ્યા દાનવઃ પ્રેમપૂરિતઃ । પ્રદક્ષિણાં પ્રણામં ચ ચકાર ત્વરિતસ્તદા
મારી વાત સાંભળી, પ્રેમથી ભરાયેલો દાનવ તરતજ મારા ચારે બાજુ ફર્યો અને નમસ્કાર કર્યો.
દૃષ્ટ્વા રૂપં મદીયં સ પ્રેમોસ્ફુલ્લવિલોચનઃ । હર્ષાશ્રુપૂર્ણનયનસ્તુષ્ટાવ સ ચ માં તદા
મારું રૂપ જોઈને, તેના નેત્રોમાં ભક્તિથી આનંદ ફૂટ્યો, અને ખુશીથી આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા; એ સમયે તેણે મને સ્તુતિ કરી.