મુઞ્ચ સ્વર્ગં સહસ્રાક્ષ યથેષ્ટં ગચ્છ મા ચિરમ્ । સેવાં વા કુરુ દેવેશ મહિષસ્ય મહાત્મનઃ
હે સહસ્રાક્ષ, સ્વર્ગ છોડો અને મનગમ્યા સ્થળે જાઓ, વિલંબ ન કરો; અથવા તો મહાન આત્મા મહિશની સેવા કરો, દેવોના સ્વામી.
સ ત્વાં સંરક્ષયેન્નૂનં રાજા શરણમાગતમ્ । તસ્માત્ત્વં શરણં યાહિ મહિષસ્ય શચીપતે
જો તમે મહિશ પાસે આશ્રય લો તો એ રાજા ચોક્કસપણે તમારી રક્ષા કરશે; તેથી, હે શચીપતિ, મહિશ પાસે જ આશ્રય લો.
નોચેદ્વજ્રં ગહાણાશુ યુદ્ધાય બલસૂદન । પૂર્વૈર્જિતોઽસિ ચાસ્માકં જાનામિ તવ પૌરુષમ્
નહી તો, હે બલસૂદન, તરત જ વજ્ર ઉઠાવો અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થાઓ; તમે પહેલાં પણ અમારાથી હાર્યા છો, હું તમારી શક્તિ જાણું છું.
અહલ્યાજાર વિજ્ઞાતં બલં તે સુરસઙ્ઘપ । યુધ્યસ્વ વ્રજ વા કામં યત્ર તે રમતે મનઃ
હે દેવોના નેતા, અહલ્યા સાથેના પ્રસંગથી તમારી શક્તિ જાણી છે; યુદ્ધ કરો, અથવા મનગમ્યા સ્થળે જાઓ, જ્યાં તમારું મન આનંદ પામે.
વ્યાસ ઉવાચ તચ્છુત્વા વચનં તસ્ય શક્રઃ ક્રોધસમન્વિતઃ । ઉવાચ તં નૃપશ્રેષ્ઠ સ્મિતપૂર્વં વચસ્તદા
વ્યાસે કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળીને, ઇન્દ્ર ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો અને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પહેલા સ્મિત કરીને એ માણસને બોલ્યો.
ન જાનેઽહં સુમન્દાત્મન્ યતસ્ત્વં મદદર્પિતઃ । ચિકિત્સાં સંકરિષ્યામિ રોગસ્યાસ્ય પ્રભોસ્તવ
હું જાણતો નથી, હે અતિ મંદ બુદ્ધિ ધરાવનાર, તું કેમ મારા કારણે એટલો ગર્વિત છે; તારા સ્વામીના આ રોગ માટે હું સારવારની વ્યવસ્થા કરીશ.
અતઃ પરં કરિષ્યામિ મૂલસ્યાસ્ય નિમૂલનમ્ । ગચ્છ દૂત તથા બ્રૂહિ તસ્યાગ્રે મમ ભાષિતમ્
હવે પછી હું આ વાતનો મૂળ જ ઉખાડી નાખીશ; દૂત, તું જઈને મારા શબ્દો એના સામે કહી દે.
શિષ્ટૈર્દૂતા ન હન્તવ્યાસ્તસ્માત્ત્વાં વિસૃજામ્યહમ્ । યુદ્ધેચ્છા ચેત્સમાગચ્છ ત્વરિતો મહિષીસુત
સારા લોકોના દૂતને મારવું યોગ્ય નથી, એટલે હું તને છોડું છું; જો તારા સ્વામીને યુદ્ધની ઈચ્છા હોય, તો મહિષીનો પુત્ર, તે ઝડપથી આવે.
હયારે ત્વદ્બલં જ્ઞાતં તૃણાદસ્ત્વં જડાકૃતિઃ । શૃઙ્ગયોસ્તે કરિષ્યામિ સુદૃઢં ચ શરાસનમ્
હું તારી શક્તિ જોઈ છે, હે જડ રૂપ ધરાવનાર, તે ઘાસ જેટલી નાની છે; તારા શિંગાથી હું મજબૂત ધનુષ બનાવીશ.
દર્પઃ શૃઙ્ગબલાત્તેઽસ્તિ વિદિતં કારણં મયા । વિષાણે તે પરિચ્છિદ્ય સંહરિષ્યામિ તદ્ બલમ્
તારો ગર્વ તારા શિંગની શક્તિથી છે, એ કારણ મને ખબર છે; હું તારા શિંગ કાપી એ શક્તિ દૂર કરી દઈશ.
યદ્ બલેનાતિપૂર્ણસ્ત્વં જાતોઽસિ બલદર્પિતઃ । કુશલસ્ત્વં તદાઘાતે ન યુદ્ધે મહિષાધમ
તારી વધારે ગર્વ એ શક્તિથી જ થયો છે; તું માત્ર હાનિ પહોંચાડવામાં કુશળ છે, યુદ્ધમાં નહિ, હે મહિષોમાં સૌથી નીચો.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તોઽસૌ સુરેન્દ્રેણ સ દૂતસ્ત્વરિતો ગતઃ । જગામ મહિષં મત્તં પ્રણમ્ય પ્રત્યુવાચ હ
વ્યાસે કહ્યું: આ રીતે દેવોના સ્વામી દ્વારા કહેવામાં આવ્યા પછી, એ દૂત ઝડપથી ગયો, ઉન્મત્ત મહિષ પાસે પહોંચ્યો, નમસ્કાર કરીને એને કહ્યું.
દૂત ઉવાચ રાજન્દેવાધિપઃ કામં ન ત્વાં વિગણયત્યસૌ । મન્યતે સ્વબલં પૂર્ણં દેવસૈન્યસમાવૃતઃ
દૂત બોલ્યો: હે રાજા, દેવાધિપતિ તને જરા પણ ગણતો નથી; દેવોની સેના સાથે ઘેરાઈ, એ પોતાનું બલ પૂરું માને છે.
યદુક્તં તેન મૂર્ખેણ કથમન્યદ્ બ્રવીમ્યહમ્ । પ્રિયં સત્યં ચ વક્તવ્યં ભૃત્યેન પુરતઃ પ્રભોઃ
એ મૂર્ખે જે કહ્યું છે, હું બીજું શું કહું? ભટે પોતાના સ્વામી સામે સુખદ અને સાચું જ બોલવું જોઈએ.
પ્રિયં સત્યં ચ વક્તવ્યં પ્રભોરગ્રે શુભેચ્છુના । ઇતિ નીતિર્મહારાજ જાગર્તિ શુભકારિણી
સ્વામી સામે સુખદ અને સાચું બોલવું, એ શુભ ઈચ્છાવાળાની રીત છે; હે મહારાજા, આવું નીતિ છે, જે શુભ ફળ આપે છે.
કેવલં ચેત્પ્રિયં બ્રૂયાન્ન તે કાર્યં ભવિષ્યતિ । પરુષં ચ ન વક્તવ્યં કદાચિચ્છુભમિચ્છતા ॥ ૨૬ યથા રિપુમુખાદ્વાચઃ પ્રસરન્તિ વિષોપમાઃ । તથા ભૃત્યમુખાન્નાથ નિઃસરન્તિ કથં ગિરઃ
માત્ર સુખદ બોલશો તો તમારું કામ પૂરું નહીં થાય; અને જે શુભ ઈચ્છે છે, એ ક્યારેય કઠોર શબ્દો બોલવું નહીં જોઈએ. જેમ દુશ્મનના મોઢેથી ઝેર જેવી વાતો નીકળે છે, તેમ સ્વામી, ભટના મોઢેથી કેવી રીતે શબ્દો નીકળવા જોઈએ?
યાદૃશાનીહ વાક્યાનિ તેનોક્તાનિ મહીપતે । તાદૃશાનિ ન મે જિહ્વા વક્તુમર્હતિ કર્હિચિત્
હે રાજા, જે રીતે એણે શબ્દો બોલ્યા, એવી વાતો મારી જીભ ક્યારેય બોલવી નહીં જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય હેતુગર્ભં તૃણાશનઃ । ભૃશં કોપપરીતાત્મા બભૂવ મહિષાસુરઃ
વ્યાસે કહ્યું: એ દૂતના કારણથી ભરેલા શબ્દો સાંભળીને, ઘાસ ખાવા વાળો મહિષાસુર ખૂબ ગુસ્સે થઈ ગયો.
સમાહૂયાબ્રવીદ્દૈત્યાન્ક્રોધસંરક્તલોચનઃ । લાઙ્ગૂલં પૃષ્ઠદેશે ચ કૃત્વા મૂત્રં પરિત્યજન્
દૈત્યોને બોલાવી, ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને, એ પીઠ પાછળ પૂંછ ઊંચી રાખી, મૂત્ર છોડતો બોલ્યો.
ભો ભો દૈત્યાઃ સુરેન્દ્રોઽસૌ યુદ્ધકામોઽસ્તિ સર્વથા । બલોદ્યોગં કુરુધ્વં વૈ જેતવ્યોઽસૌ સુરાધમઃ
હો હો દૈત્યો! એ ઇન્દ્ર કોઈ પણ રીતે યુદ્ધ ઈચ્છે છે; બલ માટે તૈયાર થો, એ દુષ્ટ દેવાધિપતિને જીતવો જ છે.
મદગ્રે કો ભવેચ્છૂરઃ કોટિશશ્ચેત્તથાવિધાઃ । ન બિભેમ્યેકતઃ કામં હનિષ્યામ્યદ્ય સર્વથા
મારી સામે કોણ શૂરવીર બની શકે, ભલે કરોડો એવા હોય? હું એકલો પણ ડરતો નથી; આજે કોઈ પણ રીતે હું એને મારી નાખીશ.
શરઃ શાન્તેષ્વસૌ નૂનં તપસ્વિષુ બલાધિકઃ । બલકર્તા હિ કુહકો લમ્પટઃ પરદારહૃત્
એ નિશ્ચિતપણે શાંત તપસ્વીઓની ગેરહાજરીમાં જ વધારે બલવાન છે; એ છેક છેક છે, દગાબાજ છે, અને બીજાની પત્ની ચોરી કરનાર છે.
અપ્સરોબલસમ્મત્તસ્તપોવિઘ્નકરઃ ખલઃ । છિદ્રપ્રહરણઃ પાપો નિત્યં વિશ્વાસઘાતકઃ
આ માણસ સ્વર્ગની અપ્સરાઓની સુંદરતા પર મોહી ગયો છે, સદાય તપસ્યામાં વિઘ્ન લાવે છે, પાપી છે, દુર્બળ જગ્યાએ ઘા મારે છે અને વિશ્વાસઘાત કરે છે.
નમુચિર્નિહતો યેન કૃત્વા સન્ધિં દુરાત્મના । શપથાન્વિવિધાનાદૌ કૃત્વા ભીતેન છદ્મના
જેણે નમુચિને અનેક શપથો સાથે શરૂમાં ભયથી અને છેતરપિંથી સંધિ કરી પછી માર્યો હતો—
વિષ્ણુસ્તુ કપટાચાર્યઃ કુહકઃ શપથાકરઃ । નાનારૂપધરઃ કામં બલકૃદ્દમ્ભપણ્ડિતઃ
વિષ્ણુ છેતરપિંથી શીખવાડે છે, માયાવિ છે, શપથો કરે છે, ઇચ્છા મુજબ અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, શક્તિશાળી છે અને દંભમાં નિપુણ છે.
કૃત્વા કોલાકૃતિં યેન હિરણ્યાક્ષો નિપાતિતઃ । હિરણ્યકશિપુર્યેન નૃસિંહેન ચ ઘાતિતઃ
જેણે કૂંવારીનું રૂપ ધારણ કરી હિરણ્યાક્ષને માર્યો અને નરસિંહ બની હિરણ્યકશિપુને પણ સંહાર્યો—
નાહં તદ્વશગો નૂનં ભવેયં દનુનન્દનાઃ । વિશ્વાસં નૈવ ગચ્છામિ દેવાનાં કુત્ર કર્હિચિત્
દનુપુત્રો, હું કદી પણ તેની વશમાં નહીં આવું; હું દેવતાઓ પર ક્યારેય વિશ્વાસ નથી રાખતો.
કિં કરિષ્યતિ મે વિષ્ણુરિન્દ્રો વા બલવત્તરઃ । રુદ્રો વાપિ ન મે શક્તઃ પ્રતિકર્તું રણાઙ્ગણે
વિષ્ણુ કે ઇન્દ્ર, ભલે કેટલા પણ શક્તિશાળી હોય, મારી સામે શું કરી શકે? રુદ્ર પણ રણમાં મારી સામે ઊભા રહી શકતા નથી.
ત્રિવિષ્ટપં ગ્રહીષ્યામિ જિત્વેન્દ્રં વરુણં યમમ્ । ધનદં પાવકં ચૈવ ચન્દ્રસૂર્યૌ વિજિત્ય ચ
હું ઇન્દ્ર, વરુણ, યમ, કુબેર, અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્યને જીતીને સ્વર્ગલોકને કબજે કરી લઉં છું.
યજ્ઞભાગભુજઃ સર્વે ભવિષ્યામોઽદ્ય સોમપાઃ । જિત્વા દેવસમૂહઞ્ચ વિહરિષ્યામિ દાનવૈઃ
આજે આપણે યજ્ઞના ભાગીદાર અને સોમપાન કરનાર બનીશું; દેવતાઓના સમૂહને જીતીને દાનવો સાથે આનંદ માણીશું.