એકં સ્થાનં પરિત્યજ્ય મરણસ્ય મહીપતે । પ્રબ્રૂહિ તં વરં સાધો યસ્તે મનસિ વર્તતે
હે રાજા, મૃત્યુ સિવાય બીજું જે કંઈ તું દિલથી ઈચ્છે છે, એ વરદાન મને કહી દે.
મહિષ ઉવાચ ન દેવાન્માનુષાદ્દૈત્યાન્મરણં મે પિતામહ । પુરુષાન્ન ચ મે મૃત્યુર્યોષા માં કા હનિષ્યતિ
મહિષએ કહ્યું: હે પિતામહ, મારું મૃત્યુ દેવો, મનુષ્યો કે દૈત્યોથી ન થાય; પુરુષોથી પણ ન થાય—અને સ્ત્રી તો મને કેવી રીતે મારી શકે?
તસ્માન્મે મરણં નૂનં કામિન્યાઃ કુરુ પદ્મજ । અબલા હન્ત માં હન્તું કથં શક્તા ભવિષ્યતિ
એથી, હે પદ્મજ, મારા મૃત્યુ માટે સ્ત્રીને જ કારણ રાખો; પણ કમજોરી સ્ત્રી મને કેવી રીતે મારી શકે?
બ્રહ્મોવાચ યદા કદાપિ દૈત્યેન્દ્ર નાર્યાસ્તે મરણં ધુવમ્ । ન નરેભ્યો મહાભાગ મૃતિસ્તે મહિષાસુર
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે દૈત્યરાજ, ક્યારેક તારો અંત સ્ત્રીના હાથે ચોક્કસ થશે; હે મહાન મહિષાસુર, તારો અંત પુરુષોથી નહીં થાય.
વ્યાસ ઉવાચ એવં દત્ત્વા વરં તસ્મૈ યયૌ બ્રહ્મા નિજાલયમ્ । સોઽપિ દૈત્યવરઃ પ્રાપ નિજં સ્થાનં મુદાન્વિતઃ
વ્યાસે કહ્યું: એમ કહીને બ્રહ્માએ તેને વરદાન આપ્યું અને પોતાનાં લોકે ગયા; અને એ શ્રેષ્ઠ દૈત્ય પણ આનંદથી પોતાના સ્થાને ગયો.
રાજોવાચ મહિષઃ કસ્ય પુત્રોઽસૌ કથં જાતો મહાબલી । કથં ચ માહિષં રૂપં પ્રાપ્તં તેન મહાત્મના
રાજાએ પૂછ્યું: મહિષ કોના પુત્ર હતો? એ મહાબલી કેવી રીતે જન્મ્યો? અને એને મહિષનું રૂપ કેવી રીતે મળ્યું?
વ્યાસ ઉવાચ દનોઃ પુત્રૌ મહારાજ વિખ્યાતૌ ક્ષિતિમણ્ડલે । રમ્ભશ્ચૈવ કરમ્ભશ્ચ દ્વાવાસ્તાં દાનવોત્તમૌ
વ્યાસે કહ્યું: હે મહારાજ, દનુના બે પુત્રો, રંભ અને કરંભ, ધરતી પર ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
તાવપુત્રૌ મહારાજ પુત્રાર્થં તેપતુસ્તપઃ । બહૂન્વર્ષગણાન્કામં પુણ્યે પઞ્ચનદે જલે
એ બંનેએ સંતાનની ઈચ્છાથી ઘણા વર્ષો સુધી પવિત્ર પંચનદના જળમાં કઠિન તપ કર્યું.
કરમ્ભસ્તુ જલે મગ્નશ્ચકાર પરમં તપઃ । વૃક્ષં રસાલવટં પ્રાપ્ય રમ્ભોઽગ્નિમસેવત
કરંભ પાણીમાં ડૂબીને ઊંડું તપ કરતો હતો; રંભ એક રસાળ વટવૃક્ષ પાસે જઈને અગ્નિની પૂજા કરતો હતો.
પઞ્ચાગ્નિસાધનાસક્તઃ સ રમ્ભસ્તુ યદાભવત્ । જ્ઞાત્વા શચીપતિર્દુઃખમુદ્યયૌ દાનવૌ પ્રતિ
જ્યારે રંભ પાંચ અગ્નિ સાધનામાં લીન થયો, ત્યારે શચીપતિએ એમની તપસ્યા જોઈને બંને દાનવો પાસે જવાનું નક્કી કર્યું.
ગત્વા પઞ્ચનદે તત્ર ગ્રાહરૂપં ચકાર હ । વાસવસ્તુ કરમ્ભં તં તદા જગ્રાહ પાદયોઃ
પંચનદે જઈને ઇન્દ્રે ત્યાં મગરનું રૂપ ધારણ કર્યું અને કરંભના પગ પકડી લીધા.
નિજઘાન ચ તં દુષ્ટં કરમ્ભં વૃત્રસૂદનઃ । ભ્રાતરં નિહતં શ્રુત્વા રમ્ભઃ કોપં પરં ગતઃ
વૃત્રસૂદને એ દુષ્ટ કરંભને મારી નાખ્યો; ભાઈના મૃત્યુનું સાંભળીને રંભ ખૂબ જ ગુસ્સે થયો.
સ્વશીર્ષં પાવકે હોતુમૈચ્છચ્છિત્ત્વા કરેણ હ । કેશપાશે ગહીત્વાશુ વામેન ક્રોધસંયુતઃ
પોતાનું માથું અગ્નિમાં અર્પણ કરવા માટે, રંભે ડાબા હાથથી વાળ પકડી લીધા અને ક્રોધથી ભરાયો.
દક્ષિણેન કરેણોગ્રં ગૃહીત્વા ખડ્ગમુત્તમમ્ । છિનત્તિ શીર્ષં તત્તાવદ્વહ્નિના પ્રતિબોધિતઃ
જમણા હાથથી તેજસ્વી તલવાર લઈને, માથું કપવા જતો હતો, ત્યારે અગ્નિએ તેને અટકાવ્યો.
ઉક્તશ્ચ દૈત્ય મૂર્ખોઽસિ સ્વશીર્ષં છેત્તુમિચ્છસિ । આત્મહત્યાતિદુઃસાધ્યા કથં ત્વં કર્તુમુદ્યતઃ
અગ્નિએ કહ્યું: હે દૈત્ય, તું મૂર્ખ છે, પોતાનું માથું કપવા ઈચ્છે છે. આત્મહત્યા ખૂબ જ મુશ્કેલ છે—તું કેમ એ માટે તૈયાર થયો છે?
વરં વરય ભદ્રં તે યસ્તે મનસિ વર્તતે । મા મ્રિયસ્વ મૃતેનાદ્ય કિં તે કાર્યં ભવિષ્યતિ
તું મનમાં જે ઈચ્છે છે એ વરદાન માગ, તને શુભ થાય. આજે મૃત્યુ પામીશ તો શું લાભ થશે?
વ્યાસ ઉવાચ તચ્છુત્વા વચનં રમ્ભઃ પાવકસ્ય સુભાષિતમ્ । તતોઽબ્રવીદ્વચો રમ્ભસ્ત્યક્ત્વા કેશકલાપકમ્
વ્યાસે કહ્યું: અગ્નિના સુંદર વચન સાંભળી, રંભે વાળ છોડી દીધા અને આ રીતે બોલ્યો.
યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ દેહિ મે વાઞ્છિતં વરમ્ । ત્રૈલોક્યવિજયી પુત્રઃ સ્યાન્નઃ પરબલાર્દનઃ
જો તું પ્રસન્ન હોય, હે દેવેશ, તો મને મનગમતું વરદાન આપ—અમને એવો પુત્ર મળે કે જે ત્રણેય લોક જીતે અને દુશ્મનોનો નાશ કરે.
અજેયઃ સર્વથા સ સ્યાદ્દેવદાનવમાનવૈઃ । કામરૂપી મહાવીર્યઃ સર્વલોકાભિવન્દિતઃ
તે દેવો, દાનવો અને માનવો દ્વારા ક્યારેય જીતાઈ શકશે નહીં; તે પોતાની ઈચ્છા મુજબ કોઈપણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે, ખૂબ જ શક્તિશાળી છે અને બધા લોકોએ તેને સન્માન આપ્યો છે.
પાવકસ્તં તથેત્યાહ ભવિષ્યતિ તવેપ્સિતમ્ । પુત્રસ્તવ મહાભાગ મરણાદ્વિરમાધુના
પાવકએ કહ્યું, 'જેમ તમે ઈચ્છો છો, તેમ જ થશે. હે સૌભાગ્યશાળી, તમારો પુત્ર તમારી ઈચ્છા મુજબ જ થશે—હવે મૃત્યુથી દૂર રહો.'
યસ્યાં ચિત્તં તુ રમ્ભ ત્વં પ્રમદાયાં કરિષ્યસિ । તસ્યાં પુત્રો મહાભાગ ભવિષ્યતિ બલાધિકઃ
હે રંભા, જે સ્ત્રી પર તમારું મન લગી જશે, એમાં, હે મહાભાગ્યશાળી, તમારો પુત્ર જન્મશે અને બધાથી વધારે બલવાન હશે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તો વહ્નિના રમ્ભો વચનં ચિત્તરઞ્જનમ્ । શ્રુત્વા પ્રણમ્ય પ્રયયૌ વહ્નિં તં દાનવોત્તમઃ
વ્યાસે કહ્યું: અગ્નિ દ્વારા આ રીતે કહેવામાં આવતા, રંભા એ વચનોથી આનંદિત થઈ, નમસ્કાર કરીને, દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા અગ્નિ પાસેથી વિદાય લઈ ગયો.
યક્ષૈઃ પરિવૃતં સ્થાનં રમણીયં શ્રિયાન્વિતમ્ । દૃષ્ટ્વા ચક્રે તદા ભાવં મહિષ્યાં દાનવોત્તમઃ
યક્ષો દ્વારા ઘેરાયેલા, સુંદર અને વૈભવયુક્ત સ્થળને જોઈને, દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ એ પછી પોતાની ભાવના ત્યાં એક માઈસ સાથે જોડાઈ.
મત્તાયાં રૂપપૂર્ણાયાં વિહાયાન્યાઞ્ચ યોષિતમ્ । સા સમાગાચ્ચ તરસા કામયન્તી મુદાન્વિતા
તે માઈસ, નશામાં અને સૌંદર્યથી ભરપૂર, અન્ય સ્ત્રીઓને છોડીને, આનંદ અને ઈચ્છાથી રંભા સાથે જોડાઈ.
રમ્ભોઽપિ ગમનં ચક્રે ભવિતવ્યપ્રણોદિતઃ । સા તુ ગર્ભવતી જાતા મહિષી તસ્ય વીર્યતઃ
રંભા, ભાગ્યના પ્રેરણાથી, તેની પાસે ગયો; તેની શક્તિથી, એ માઈસ ગર્ભવતી થઈ.
તાં ગૃહીત્વાથ પાતાલં પ્રવિવેશ મનોહરમ્ । મહિષેભ્યશ્ચ તાં રક્ષન્પ્રિયામનુમતાં કિલ
પછી, તેને લઈને, તે મનોહર પાતાળમાં પ્રવેશ્યો અને માઈસોથી પોતાની પ્રિયને, તેની મંજુરીથી, રક્ષણ આપ્યું.
કદાચિન્મહિષશ્ચાન્યઃ કામાર્તસ્તામુપાદ્રવત્ । સ્વયમાગત્ય તં હન્તું દાનવઃ સમુપાદ્રવત્
ક્યારેક, બીજો માઈસ, ઇચ્છાથી અંધ થયો, તેની ઉપર હુમલો કર્યો; ત્યારે દાનવો પોતે તેને મારવા આવ્યો.
સ્વરક્ષાર્થં સમાગત્ય મહિષં સમતાડયત્ । સોઽપિ તં નિજઘાનાશુ શૃઙ્ગાભ્યાં કામમોહિતઃ
પોતાનું રક્ષણ કરવા માટે, તેણે માઈસને માર્યો, પણ કામમાં અંધ થયેલા એ માઈસે તીવ્ર શિંગોથી તરત જ તેને મારી નાખ્યો.
તાડિતસ્તેન તીક્ષ્ણાભ્યાં શૃઙ્ગાભ્યાં હૃદયે ભૃશમ્ । ભૂમૌ પપાત તરસા મમાર ચ વિમૂર્ચ્છિતઃ
શિંગોની તીવ્ર ચોટથી હૃદયમાં ઘાયલ થઈ, તે જોરથી જમીન પર પડ્યો અને બેહોશ થઈ મૃત્યુ પામ્યો.
મૃતે ભર્તરિ સા દીના ભયાર્તા વિદ્રુતા ભૃશમ્ । સા વેગાત્તં વટં પ્રાપ્ય યક્ષાણાં શરણં ગતા
પતિના મૃત્યુ પછી, તે દુઃખી અને ડરીને, ઝડપથી ભાગી અને એક વટ વૃક્ષ પાસે પહોંચી, યક્ષો પાસે આશ્રય લીધો.