તામસસ્તુ મહારાજ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિષુ । ત્રિવિધસ્ત્રિષુ રાજેન્દ્ર કાજેશાદિષુ સર્વદા
મહારાજા, તામસ ગુણવાળા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરેમાં પણ જોવા મળે છે; એ જ રીતે, રાજાઓ અને અન્ય સર્વમાં પણ આ ત્રણ ગુણ હંમેશા રહે છે.
અહઙ્કારઃ સદા પ્રોક્તો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ । અહઙ્કારેણ તેનૈવ બદ્ધા એતે ન સંશયઃ
મુનિઓએ હંમેશા અહંકારને જ બંધનનું કારણ કહ્યું છે; અહંકારથી જ બધા જીવ બંધાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
માયાવિમોહિતા મન્દાઃ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ । કરોતિ સ્વેચ્છયા વિષ્ણુરવતારાનનેકશઃ
માયાના મોહમાં પડેલા મૂર્ખ લોકો કહે છે કે વિષ્ણુ પોતાની ઇચ્છાથી અનેક અવતાર લે છે.
મન્દોઽપિ દુઃખગહને ગર્ભવાસેઽતિસઙ્કટે । ન કરોતિ મતિં વિદ્વાન્કથં કુર્યાત્સ ચક્રભૃત્
મૂર્ખ માણસ પણ જ્યારે ગર્ભમાં ભારે દુઃખમાં હોય ત્યારે કોઈ વિચાર કરી શકતો નથી; તો પછી ચક્રધારી ભગવાન કેવી રીતે વિચાર કરી શકે?
કૌસલ્યાદેવકીગર્ભે વિષ્ઠામલસમાકુલે । સ્વેચ્છયા પ્રવદન્ત્યદ્ધા ગતો હિ મધુસૂદનઃ
લોકો કહે છે કે મધુસૂદન પોતે ઇચ્છા કરીને કૌસલ્યા અને દેવકીના ગર્ભમાં, જે અશુદ્ધિ અને ગંદકીથી ભરેલા હતા, પ્રવેશ્યા.
વૈકુણ્ઠસદનં ત્યક્ત્વા ગર્ભવાસે સુખં નુ કિમ્ । ચિન્તાકોટિસમુત્થાને દુઃખદે વિષસમ્મિતે
વૈકુંઠનું સુખદ ઘર છોડીને ગર્ભમાં રહેવામાં શું આનંદ છે? જ્યાં અઢળક ચિંતાઓથી પીડા થાય છે અને એ સ્થાન ઝેર જેવું દુઃખદાયી છે.
તપસ્તપ્ત્વા ક્રતૂન્કૃત્વા દત્ત્વા દાનાન્યનેકશઃ । ન વાઞ્છન્તિ યતો લોકા ગર્ભવાસં સુદુઃખદમ્
જે લોકોએ તપ કર્યું છે, યજ્ઞ કર્યા છે અને અનેક દાન આપ્યા છે, તેઓ ક્યારેય એ અત્યંત દુઃખદાયક ગર્ભવાસની ઇચ્છા કરતા નથી.
સ કથં ભગવાન્વિષ્ણુઃ સ્વવશશ્ચેજ્જનાર્દનઃ । ગર્ભવાસરુચિર્ભૂયાદ્ભવેત્સ્વવશતા યદિ
હે જનાર્દન, જો ભગવાન વિષ્ણુ ખરેખર સ્વતંત્ર હોય, તો એ ગર્ભવાસ જેવી ઇચ્છા કેવી રીતે રાખે?
જાનીહિ ત્વં મહારાજ યોગમાયાવશે જગત્ । બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં દેવમાનુષતિર્યગમ્
હે મહારાજ, જાણો કે આખું જગત યોગમાયાના વશમાં છે—બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણિયા સુધી, દેવ, માનવ અને પ્રાણીઓ પણ.
માયાતન્ત્રીનિબદ્ધા યે બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ । ભ્રમન્તિ બન્ધમાયાન્તિ લીલયા ચોર્ણનાભવત્
માયાની દોરથી બંધાયેલા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, હર વગેરે પણ એના ખેલથી ભટકતા, બંધાતા અને અંતે લય પામે છે.
મહિષાસુરોત્પત્તિઃ રાજોવાચ યોગેશ્વર્યાઃ પ્રભાવોઽયં કથિતશ્ચાતિવિસ્તરાત્ । બ્રૂહિ તચ્ચરિતં સ્વામિઞ્છ્રોતું કૌતૂહલં મમ
મહિષાસુરનો જન્મ
મહાદેવીપ્રભાવં વૈ શ્રોતું કો નાભિવાઞ્છતિ । યો જાનાતિ જગત્સર્વં તદુત્પન્નં ચરાચરમ્
જે જાણે છે કે આખું જગત—ચલ અને અચલ—મહાદેવીમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, એવો કોણ છે જે મહાદેવીના મહિમાને સાંભળવા માંગતો નથી?
વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ મહામતે । શ્રદ્દધાનાય શાન્તાય ન બ્રૂયાત્સ તુ મન્દધીઃ
વ્યાસ કહે છે: હે રાજન, હું તને વિગતે કહું છું, હે વિદ્વાન, શ્રદ્ધાળુ અને શાંત મનવાળા માટે જ આ વાત કહેવી જોઈએ, મૂર્ખ માટે નહિ.
પુરા યુદ્ધમભૂદ્ ઘોરં દેવદાનવસેનયોઃ । પૃથિવ્યાં પૃથિવીપાલ મહિષાખ્યે મહીપતૌ
પહેલાં દેવો અને દાનવોની સેના વચ્ચે ધરતી પર, મહિષા નામના રાજાના સમયમાં, ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું, હે પૃથ્વીપાલક.
મહિષો નામ રાજેન્દ્ર ચકાર તપ ઉત્તમમ્ । ગત્વા હેમગિરૌ ચોગ્રં દેવવિસ્મયકારકમ્
મહિષા નામના રાજાએ ઉત્તમ તપ કર્યું, તે હેમગિરિ પર ગયો અને એવું કઠિન તપ કર્યું કે દેવતાઓ પણ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.
વર્ષાણામયુતં પૂર્ણં ચિન્તયન્હૃદિ દેવતામ્ । તસ્ય તુષ્ટો મહારાજ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
દસ હજાર વર્ષ સુધી તેણે પોતાના હૃદયમાં દેવતાનું ધ્યાન કર્યું; ત્યારે બ્રહ્મા, જગતના પિતામહ, તેનાથી પ્રસન્ન થયા, હે રાજા.
તત્રાગત્યાબ્રવીદ્વાક્યં હંસારૂઢશ્ચતુર્મુખઃ । વરં વરય ધર્માત્મન્દદામિ તવ વાચ્છિતમ્
ત્યાં હંસ પર આરૂઢ થયેલા ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ આવીને કહ્યું: હે ધર્માત્મા, તું જે ઈચ્છે છે એ વર માંગ, હું તને આપું છું.
મહિષ ઉવાચ અમરત્વં દેવદેવ વાઞ્છામિ દ્રુહિણ પ્રભો । યથા મૃત્યુ ભયં ન સ્યાત્તથા કુરુ પિતામહ
મહિષાએ કહ્યું: હે દેવોના દેવ, હે દુર્હિણ પ્રભુ, હું અમરત્વ માગું છું; હે પિતામહ, એવું કર કે મને મૃત્યુનો ભય ન રહે.
બ્રહ્મોવાચ ઉત્પન્નસ્ય ધ્રુવં મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ । સર્વથા મરણોત્પત્તી સર્વેષાં પ્રાણિનાં કિલ
બ્રહ્માએ કહ્યું: જે જન્મે છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને જે મરે છે તેનું ફરી જન્મવું પણ નિશ્ચિત છે; બધા જીવ માટે જન્મ અને મૃત્યુ અનિવાર્ય છે.
નાશઃ કાલેન સર્વેષાં પ્રાણિનાં દૈત્યપુઙ્ગવ । મહામહીધરાણાં ચ સમુદ્રાણાં ચ સર્વથા
હે દૈત્યશ્રેષ્ઠ, બધાં જીવ, મહા પર્વતો અને સમુદ્રો પણ, સમયના કારણે અંતે નાશ પામે છે.
એકં સ્થાનં પરિત્યજ્ય મરણસ્ય મહીપતે । પ્રબ્રૂહિ તં વરં સાધો યસ્તે મનસિ વર્તતે
હે રાજા, મૃત્યુ સિવાય બીજું જે કંઈ તું દિલથી ઈચ્છે છે, એ વરદાન મને કહી દે.
મહિષ ઉવાચ ન દેવાન્માનુષાદ્દૈત્યાન્મરણં મે પિતામહ । પુરુષાન્ન ચ મે મૃત્યુર્યોષા માં કા હનિષ્યતિ
મહિષએ કહ્યું: હે પિતામહ, મારું મૃત્યુ દેવો, મનુષ્યો કે દૈત્યોથી ન થાય; પુરુષોથી પણ ન થાય—અને સ્ત્રી તો મને કેવી રીતે મારી શકે?
તસ્માન્મે મરણં નૂનં કામિન્યાઃ કુરુ પદ્મજ । અબલા હન્ત માં હન્તું કથં શક્તા ભવિષ્યતિ
એથી, હે પદ્મજ, મારા મૃત્યુ માટે સ્ત્રીને જ કારણ રાખો; પણ કમજોરી સ્ત્રી મને કેવી રીતે મારી શકે?
બ્રહ્મોવાચ યદા કદાપિ દૈત્યેન્દ્ર નાર્યાસ્તે મરણં ધુવમ્ । ન નરેભ્યો મહાભાગ મૃતિસ્તે મહિષાસુર
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે દૈત્યરાજ, ક્યારેક તારો અંત સ્ત્રીના હાથે ચોક્કસ થશે; હે મહાન મહિષાસુર, તારો અંત પુરુષોથી નહીં થાય.
વ્યાસ ઉવાચ એવં દત્ત્વા વરં તસ્મૈ યયૌ બ્રહ્મા નિજાલયમ્ । સોઽપિ દૈત્યવરઃ પ્રાપ નિજં સ્થાનં મુદાન્વિતઃ
વ્યાસે કહ્યું: એમ કહીને બ્રહ્માએ તેને વરદાન આપ્યું અને પોતાનાં લોકે ગયા; અને એ શ્રેષ્ઠ દૈત્ય પણ આનંદથી પોતાના સ્થાને ગયો.
રાજોવાચ મહિષઃ કસ્ય પુત્રોઽસૌ કથં જાતો મહાબલી । કથં ચ માહિષં રૂપં પ્રાપ્તં તેન મહાત્મના
રાજાએ પૂછ્યું: મહિષ કોના પુત્ર હતો? એ મહાબલી કેવી રીતે જન્મ્યો? અને એને મહિષનું રૂપ કેવી રીતે મળ્યું?
વ્યાસ ઉવાચ દનોઃ પુત્રૌ મહારાજ વિખ્યાતૌ ક્ષિતિમણ્ડલે । રમ્ભશ્ચૈવ કરમ્ભશ્ચ દ્વાવાસ્તાં દાનવોત્તમૌ
વ્યાસે કહ્યું: હે મહારાજ, દનુના બે પુત્રો, રંભ અને કરંભ, ધરતી પર ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
તાવપુત્રૌ મહારાજ પુત્રાર્થં તેપતુસ્તપઃ । બહૂન્વર્ષગણાન્કામં પુણ્યે પઞ્ચનદે જલે
એ બંનેએ સંતાનની ઈચ્છાથી ઘણા વર્ષો સુધી પવિત્ર પંચનદના જળમાં કઠિન તપ કર્યું.
કરમ્ભસ્તુ જલે મગ્નશ્ચકાર પરમં તપઃ । વૃક્ષં રસાલવટં પ્રાપ્ય રમ્ભોઽગ્નિમસેવત
કરંભ પાણીમાં ડૂબીને ઊંડું તપ કરતો હતો; રંભ એક રસાળ વટવૃક્ષ પાસે જઈને અગ્નિની પૂજા કરતો હતો.
પઞ્ચાગ્નિસાધનાસક્તઃ સ રમ્ભસ્તુ યદાભવત્ । જ્ઞાત્વા શચીપતિર્દુઃખમુદ્યયૌ દાનવૌ પ્રતિ
જ્યારે રંભ પાંચ અગ્નિ સાધનામાં લીન થયો, ત્યારે શચીપતિએ એમની તપસ્યા જોઈને બંને દાનવો પાસે જવાનું નક્કી કર્યું.