વેદા ઊચુઃ નમો દેવિ મહામાયે વિશ્વોત્પત્તિકરે શિવે । નિર્ગુણે સર્વભૂતેશિ માતઃ શઙ્કરકામદે
વેદોએ કહ્યું: જય હો દેવી મહામાયા, વિશ્વની સર્જનહારી, કલ્યાણમયી; ગુણરહિત, સર્વ જીવોની સ્વામી, માતા, શંકરની ઇચ્છા પૂરી કરનારી.
ત્વં ભૂમિઃ સર્વભૂતાનાં પ્રાણાઃ પ્રાણવતાં તથા । ધીઃ શ્રીઃ કાન્તિઃ ક્ષમા શાન્તિઃ શ્રદ્ધા મેધા ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ
તમે સર્વ જીવોની ધરતી છો, જીવંત લોકોમાં પ્રાણ છો; બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, સૌંદર્ય, ક્ષમા, શાંતિ, શ્રદ્ધા, મેધા, ધીરજ અને સ્મૃતિ પણ તમે જ છો.
ત્વમુદ્ગીથેઽર્ધમાત્રાસિ ગાયત્રી વ્યાહૃતિસ્તથા । જયા ચ વિજયા ધાત્રી લજ્જા કીર્તિઃ સ્પૃહા દયા
તમે ઉદ્ગીથનું અર્ધમાત્રા રૂપ છો, ગાયત્રી છો, વ્યાહૃતિ પણ છો; વિજય, સફળતા, પોષકતા, લાજ, કીર્તિ, ઈચ્છા અને દયા પણ તમે જ છો.
ત્વાં સંસ્તુમોઽમ્બ ભુવનત્રયસંવિધાન- દક્ષાં દયારસયુતાં જનનીં જનાનામ્ । વિદ્યાં શિવાં સકલલોકહિતાં વરેણ્યાં વાગ્બીજવાસનિપુણાં ભવનાશકર્ત્રીમ્
અમે તમને વંદન કરીએ છીએ, ઓ અંબા, ત્રણેય લોકને વ્યવસ્થિત કરનારી, દયારસથી ભરપૂર, સર્વ જીવોની માતા, વિદ્યા, શુભ, સર્વ લોકના કલ્યાણ માટે, શ્રેષ્ઠ, વાણીના બીજમાં નિપુણ અને ભયનો નાશ કરનારી.
બ્રહ્મા હરઃ શૌરિસહસ્રનેત્ર- વાગ્વહ્નિસૂર્યા ભુવનાધિનાથાઃ । તે ત્વત્કૃતાઃ સન્તિ તતો ન મુખ્યા માતા યતસ્ત્વં સ્થિરજઙ્ગમાનામ્
બ્રહ્મા, હર, શૌરી, હજારો આંખો વાળા, વાણીના સ્વામી, અગ્નિ, સૂર્ય અને લોકપાલ—આ બધા તમારા દ્વારા જ છે, એટલે એ મુખ્ય નથી; કેમ કે તમે જ સ્થાવર-જંગમ બધાની માતા છો.
સકલભુવનમેતત્કર્તુકામા યદા ત્વં સૃજસિ જનનિ દેવાન્વિષ્ણુરુદ્રાજમુખ્યાન્ । સ્થિતિલયજનનં તૈઃ કારયસ્યેકરૂપા ન ખલુ તવ કથંચિદ્દેવિ સંસારલેશઃ
જ્યારે તમે, ઓ માતા, બધાં લોક સર્જવા ઇચ્છો છો, ત્યારે દેવતાઓ, વિશ્નુ અને રુદ્રને આગળ રાખીને સર્જો છો; એ બધાથી સર્જન, પાલન અને લય કરાવો છો, છતાં તમે એક જ છો—દેવી, તમામાં સંસારનો લેશ પણ નથી.
ન તે રૂપં વેત્તું સકલભુવને કોઽપિ નિપુણો ન નામ્નાં સંખ્યાં તે કથિતુમિહ યોગ્યોઽસ્તિ પુરુષઃ । યદલ્પં કીલાલં કલયિતુમશક્તઃ સ તુ નરઃ કથં પારાવારાકલનચતુરઃ સ્યાદૃતમતિઃ
આ બધાં લોકમાં તમારું સ્વરૂપ કોણ જાણી શકે? તમારાં નામોની ગણતરી કોણ કરી શકે? જો માણસે થોડું પણ સમજવું મુશ્કેલ હોય, તો પછી એ સમજદાર હોય તો પણ મનથી સમુદ્ર માપી શકે એમ કેમ?
ન દેવાનાં મધ્યે ભગવતિ તવાનન્તવિભવં વિજાનાત્યેકોઽપિ ત્વમિહ ભુવનૈકાસિ જનની । કથં મિથ્યા વિશ્વં સકલમપિ ચૈકા રચયસિ પ્રમાણં ત્વેતસ્મિન્નિગમવચનં દેવિ વિહિતમ્
દેવી, દેવોમાંથી એક પણ તમારાં અનંત વૈભવને જાણતો નથી; તમે જ જગતની એકમાત્ર માતા છો. તમે એક હોવા છતાં આખું મિથ્યા વિશ્વ કેવી રીતે રચો છો? તેનું પ્રમાણ તો વેદવચન જ છે.
નિરીહૈવાસિ ત્વં નિખિલજગતાં કારણમહો ચરિત્રં તે ચિત્રં ભગવતિ મનો નો વ્યથયતિ । કથંકારં વાચ્યઃ સકલનિગમાગોચરગુણ- પ્રભાવઃ સ્વં યસ્માત્સ્વયમપિ ન જાનાસિ પરમમ્
તમે નિરિચ્છા હોવા છતાં આખા જગતનું કારણ છો—દેવી, તમારું વર્તન અદ્ભુત છે, અને અમારું મન ચિંતિત થતું નથી. તમારા ગુણ અને શક્તિઓ, જે વેદોથી પણ પર છે, એનું વર્ણન કેમ થાય? કેમ કે તમે પણ તમારું પરમ સ્વરૂપ જાણતી નથી.
ન કિં જાનાસિ ત્વં જનનિ મધુજિન્મૌલિપતનં ॥ શિવે કિં વા જ્ઞાત્વા વિવિદિષસિ શક્તિં મધુજિતઃ । હરેઃ કિં વા માતર્દુરિતતતિરેષા બલવતી
માતા, શું તમને મધુવિધીના મુગટનું પતન ખબર નથી? કે પછી, જાણીને પણ, તમે મધુવિધીની શક્તિની પરીક્ષા લેવા માંગો છો? કે માતા, હરિ પર આવી દુર્ભાગ્યની અસર બહુ જ જોરદાર છે?
ઉપેક્ષા કિં ચેયં તવ સુરસમૂહેઽતિવિષમા ॥ હરેર્મૂર્ધ્નો નાશો મતમિહ મહાશ્ચર્યજનકમ્ । મહદ્દુઃખં માતસ્ત્વમસિ જનનચ્છેદકુશલા
શું આ દેવસમૂહ પ્રત્યે તમારું અવગણન છે, જે બહુ જ કઠોર છે? હરિના મસ્તકનો નાશ અમને તો આશ્ચર્યજનક લાગે છે. માતા, તમે જન્મના બંધન કાપવામાં કુશળ હો છતાં, આ તો મોટું દુઃખ છે.
જ્ઞાત્વા દોષં સકલસુરતાપાદિતં દેવિ ચિત્તે કિં વા વિષ્ણાવમરજનિતં દુષ્કૃતં પાતિતં તે । વિષ્ણોર્વા કિં સમરજનિતઃ કોઽપિ ગર્વોઽતિવેગા- ચ્છેત્તું માતસ્તવ વિલસિતં નૈવ વિદ્મોઽત્ર ભાવમ્
દેવી, બધા દેવોમાંથી થયેલી ભૂલ જાણીને, કે કદાચ વિશ્નુએ પૂર્વજન્મમાં કરેલું કોઈ પાપ આ પતનનું કારણ છે; કે માતા, યુદ્ધથી ઉત્પન્ન થયેલો વિશ્નુનો કોઈ મોટો અહંકાર છે? માતા, આમાં તમારો ભાવ શું છે, એ અમને ખબર નથી.
કિં વા દૈત્યૈઃ સમરવિજિતૈસ્તીર્થદેશે સુરમ્યે ઘોરં તપ્ત્વા ભગવતિ વરં લબ્ધવદ્ભિર્ભવત્યાઃ । અન્તર્ધાનં ગમિતમધુના વિષ્ણુશીર્ષં ભવાનિ દ્રષ્ટું કિં વા વિગતશિરસં વાસુદેવં વિનોદઃ
યુદ્ધમાં દૈત્યોને જીતવાથી કે સુંદર તીર્થસ્થાનોમાં જવાથી શું લાભ? જ્યારે ભવાની માતાજી pleased થઈને કઠિન તપ કરીને વરદાન મેળવનાર લોકો પણ હવે અદૃશ્ય થઈ ગયા છે. હવે તો વિષ્ણુજીનું માથું પણ નથી—એમને ક્યાંક ગયા છે કે શું? કે પછી, વાસુદેવનું માથું કપાઈ ગયું છે એ જોવામાં કોઈ આનંદ છે?
સિન્ધોઃ પુત્ર્યાં રોષિતા કિં ત્વમાદ્યે કસ્માદેનાં પ્રેક્ષસે નાથહીનામ્ । ક્ષન્તવ્યસ્તે સ્વાંશજાતાપરાધો વ્યુત્થાપ્યૈનં મોદિતા માં કુરુષ્વ
હે સમુદ્રકન્યા, તું ગુસ્સે કેમ છે? આ પ્રથમ સ્ત્રી, જે હવે રક્ષક વિના છે, એને કેમ તું આવું જુએ છે? તારા પોતાના ભાગના દોષને માફ કરી, એને જીવંત કર અને મને ખુશી આપ.
એતે સુરાસ્ત્વાં સતતં નમન્તિ કાર્યેષુ મુખ્યાઃ પ્રથિતપ્રભાવાઃ । શોકાર્ણવાત્તારય દેવિ દેવા- નુત્થાપ્ય દેવં સકલાધિનાથમ્
આ દેવતાઓ, જે કાર્યમાં સદા આગળ અને પ્રસિદ્ધ છે, તને હંમેશા વંદન કરે છે. હે દેવી, બધા દેવોના સ્વામી ભગવાનને ઊભા કરી, દેવોને દુઃખના દરિયામાંથી બહાર કાઢ.
મૂર્ધા ગતઃ ક્વામ્બ હરેર્ન વિદ્મો નાન્યોઽસ્ત્યુપાયઃ ખલુ જીવનેઽદ્ય । યથા સુધા જીવનકર્મદક્ષા તથા જગજ્જીવિતદાસિ દેવિ
માતા, અમને ખબર નથી કે હરિનું માથું ક્યાં ગયું. આજે એમના જીવવા માટે બીજો કોઈ ઉપાય નથી. જેમ અમૃત જીવવાનું બળ આપે છે, તેમ હે દેવી, તું આખા જગતને જીવ આપે છે.
સૂત ઉવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી ગુણાતીતા મહેશ્વરી । પ્રસન્ના પરમા માયા વેદૈઃ સાઙ્ગૈશ્ચ સામગૈઃ
સૂતજી બોલ્યા: એ સમયે, જ્યારે એમની એવી સ્તુતિ થઈ, ત્યારે ગુણોથી પર, મહેશ્વરી, પરમ માયા દેવી, જે વેદો અને તેમની શાખાઓ દ્વારા જાણીતી છે, પ્રસન્ન થઈ.
તાનુવાચ તદા વાણી ચાકાશસ્થાશરીરિણી । દેવાન્પ્રતિ સુખૈઃ શબ્દૈર્જનાનન્દકરી શુભા
એ સમયે આકાશમાંથી શરીર વિના અવાજ આવ્યો, જે દેવતાઓને સુખદ અને સૌને આનંદ આપતા શબ્દોમાં સંબોધિત કરતો હતો.
મા કુરુધ્વં સુરાશ્ચિન્તાં સ્વસ્થાસ્તિષ્ઠન્તુ ચામરાઃ । સ્તુતાહં નિગમૈઃ કામં સન્તુષ્ટાસ્મિ ન સંશયઃ
હે દેવતાઓ, ચિંતા ન કરો; અમર લોકો શાંતિથી રહે. વેદોથી મારી જે રીતે સ્તુતિ થઈ છે, તે જોઈને હું સંપૂર્ણ સંતોષમાં છું—આમાં કોઈ શંકા નથી.
યઃ પુમાન્માનુષે લોકે સ્તૌત્યેતાં મામકીં સ્તુતિમ્ । પતિષ્યતિ સદા ભક્ત્યા સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્
જે મનુષ્ય આ સ્તુતિ ભક્તિપૂર્વક હંમેશા કરે છે, તેને પોતાના બધા ઇચ્છિત ફળો મળે છે.
શૃણોતિ વા સ્તોત્રમિદં મદીયં ભક્ત્યા ત્રિકાલં સતતં નરો યઃ । વિમુક્તદુઃખઃ સ ભવેત્સુખી ચ વેદોક્તમેતન્નનુ વેદતુલ્યમ્
જે મનુષ્ય ભક્તિથી દિવસમાં ત્રણ વખત મારી આ સ્તુતિ સાંભળે છે, તે બધા દુઃખોથી મુક્ત થઈ સુખી બને છે. વેદોમાં પણ આવું જ કહેવામાં આવ્યું છે અને આ સ્તુતિ વેદ જેટલી જ મહાન છે.
શૃણ્વન્તુ કારણં ચાદ્ય યદ્ગતં વદનં હરેઃ । અકારણં કથં કાર્યં સંસારેઽત્ર ભવિષ્યતિ
હવે સાંભળો કે હરિનું માથું કેમ ગયું. આ સંસારમાં કોઈ પણ ઘટના વિના કારણ બની શકે નહીં.
ઉદધેસ્તનયાં વિષ્ણુઃ સંસ્થિતામન્તિકે પ્રિયામ્ । જહાસ વદનં વીક્ષ્ય તસ્યાસ્તત્ર મનોરમમ્
વિષ્ણુજી, પોતાના નજીક બેઠેલી પ્રિય સમુદ્રકન્યાનું મનોહર ચહેરું જોઈને, હળવેથી હસ્યા.
તયા જ્ઞાતં હરિર્નૂનં કથં માં હસતિ પ્રભુઃ । વિરૂપં હરિણા દૃષ્ટં મુખં મે કેન હેતુના
મહાલક્ષ્મીજી સમજ્યા: 'પ્રભુ મારા પર કેમ હસ્યા? હરિએ મારા ચહેરામાં કઈ ખોટ જોઈ કે એમણે આવું કર્યું?'
વિનાપિ કારણેનાદ્ય કથં હાસ્યસ્ય સમ્ભવઃ । સપત્નીવ કૃતા તેન મન્યેઽન્યા વરવર્ણિની
આજે કોઈ કારણ વિના હાસ્ય કેમ થયું હશે? મને લાગે છે કે એમણે બીજી કોઈ સુંદર સ્ત્રી પસંદ કરી છે અને મને સહપત્ની સમજી છે.
તતઃ કોપયુતા જાતા મહાલક્ષ્મી તમોગુણા । તામસી તુ તદા શક્તિસ્તસ્યા દેહે સમાવિશત્
પછી મહાલક્ષ્મી ગુસ્સાથી ભરાઈ ગઈ અને તેમનાં શરીરમાં અંધકારમય તામસિક શક્તિ પ્રવેશી ગઈ.
કેનચિત્કાલયોગેન દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે । પ્રવિષ્ટા તામસી શક્તિસ્તસ્યા દેહેઽતિદારુણા
કોઈ વિશેષ સમયના સંયોગથી, દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે, એ ભયાનક તામસિક શક્તિ એમના શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ.
તામસ્યાવિષ્ટદેહા સા ચુકોપાતિશયં તદા । શનકૈઃ સમુવાચેદમિદં પતતુ તે શિરઃ
તામસિક શક્તિથી ઘેરાઈને, એ સમયે મહાલક્ષ્મી ખૂબ ગુસ્સે થઈ અને ધીમે ધીમે બોલી: 'તું માથું ગુમાવ!'
સ્ત્રીસ્વભાવાચ્ચ ભાવિત્વાત્કાલયોગાદ્વિનિર્ગતઃ । અવિચાર્ય તદા દત્તઃ શાપઃ સ્વસુખનાશનઃ
સ્ત્રીસ્વભાવ અને સમયના પ્રભાવથી, વિચાર્યા વિના એમણે એવો શાપ આપી દીધો, જે એમના પોતાના સુખનો નાશ લાવનાર હતો.
સપત્નીસમ્ભવં દુઃખં વૈધવ્યાદધિકં ત્વિતિ । વિચિન્ત્ય મનસેત્યુક્તં તામસીશક્તિયોગતઃ
મનમાં વિચાર્યું કે સહપત્નીનું દુઃખ વિધવા થવાથી પણ વધારે છે, અને એ તામસિક શક્તિના પ્રભાવથી એમણે આવું કહ્યું.