અગ્રે કૃત્વા પ્રજાઃ સર્વાશ્ચેલુઃ સર્વે યદૂત્તમાઃ । કતિચિદ્દિવસૈઃ પ્રાપુઃ પુરીં દ્વારવતીં કિલ
યાદવોએ બધા લોકો આગળ રાખી, સૌ સાથે ચાલ્યા; થોડા દિવસોમાં તેઓ દ્વારકાની શહેરમાં પહોંચ્યા.
શિલ્પિભિઃ કારયામાસ જીર્ણોદ્ધારં હિ માધવઃ । સંસ્થાપ્ય યાદવાંસ્તત્ર તાવેતૌ બલકેશવૌ
માધવએ કારીગરો દ્વારા જૂની વસ્તુઓની મરામત કરાવી; ત્યાં તેણે યાદવોને, બલરામ અને કૃષ્ણ સાથે, વસાવ્યા.
તરસા મથુરામેત્ય સંસ્થિતૌ નિર્જનાં પુરીમ્ । તદા તત્રૈવ સમ્પ્રાપ્તો બલવાન્ યવનાધિપઃ
બે જણ ઝડપથી મથુરા પહોંચ્યા અને ખાલી શહેરમાં ઊભા રહ્યા; એ સમયે જ યવન રાજા, શક્તિશાળી, ત્યાં આવી ગયો.
જ્ઞાત્વૈનમાગતં કૃષ્ણો નિર્યયૌ નગરાદ્બહિઃ । પદાતિરગ્રે તસ્યાભૂદ્યવનસ્ય જનાર્દનઃ
કૃષ્ણએ જાણ્યું કે એ આવ્યો છે, એટલે શહેરની બહાર ગયો; જનાર્દન યવનના સામે પગપાળા ઊભો રહ્યો.
પીતામ્બરધરઃ શ્રીમાન્પ્રાહસન્મધુસૂદનઃ । તં દૃષ્ટ્વા પુરતો યાન્તં કૃષ્ણં કમલલોચનમ્
પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા, તેજસ્વી મધુસૂદન હસ્યો; કમળ જેવી આંખો ધરાવતો કૃષ્ણ સામે આવતા, તેને જોઈ.
યવનોઽપિ પદાતિઃ સન્પૃષ્ઠતોઽનુગતઃ ખલઃ । પ્રસુપ્તો યત્ર રાજર્ષિર્મુચુકુન્દો મહાબલઃ
યવન પણ પગપાળા, દુષ્ટ મનથી, પાછળથી પછડાયો; જ્યાં રાજર્ષિ મુચુકુંદ, મહાબળવાન, ઊંઘતો હતો.
પ્રયયૌ ભગવાંસ્તત્ર સકાલયવનો હરિઃ । તત્રૈવાન્તર્દધે વિષ્ણુર્મુચુકુન્દં સમીક્ષ્ય ચ
ભગવાન હરિ યવન સાથે ત્યાં ગયા; મુચુકુંદને જોઈને, વિષ્ણુ એ જ જગ્યાએ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
તત્રૈવ યવનઃ પ્રાપ્તઃ સુપ્તભૂતમપશ્યત । મત્વા તં વાસુદેવં સ પાદેનાતાડયન્નૃપમ્
યવન ત્યાં પહોંચ્યો અને ઊંઘતા માણસને જોયો; તેને વાસુદેવ સમજીને, રાજાને પગથી માર્યો.
પ્રબુદ્ધઃ ક્રોધરક્તાક્ષસ્તં દદાહ મહાબલઃ । તં દગ્ધ્વા મુચુકુન્દોઽથ દદર્શ કમલેક્ષણમ્
મુચુકુંદ જાગ્યો, ગુસ્સાથી આંખો લાલ થઈ, અને શક્તિશાળી એ યવનને બળી નાખ્યો; પછી કમળ આંખોવાળાને જોયો.
વાસુદેવં સુદેવેશં પ્રણમ્ય પ્રસ્થિતો વનમ્ । જગામ દ્વારકાં કૃષ્ણો બલદેવસમન્વિતઃ
વાસુદેવ, સદ્ગુણોનો સ્વામી, તેને જોઈને, વન તરફ નીકળી ગયો; કૃષ્ણ બલરામ સાથે દ્વારકામાં ગયો.
ઉગ્રસેનં નૃપં કૃત્વા વિજહાર યથારુચિ । અહરદ્રુક્મિણી કામં શિશુપાલસ્વયંવરાત્
ઉગ્રસેનને રાજા બનાવી, પોતાની મરજી મુજબ આનંદ કર્યો; અને શિશુપાલના સ્વયંવરમાંથી રુક્મિણીને લઈ આવ્યો.
રાક્ષસેન વિવાહેન ચક્રે દારવિધિં હરિઃ । તતો જામ્બવતીં સત્યાં મિત્રવિન્દાઞ્ચ ભામિનીમ્
હરિએ રાક્ષસ રીતથી લગ્ન કર્યો; પછી જાંબવતી, સત્યભામા અને સુંદર મિત્રવિંદાને પણ પત્ની બનાવ્યા.
કાલિન્દીં લક્ષણાં ભદ્રાં તથા નાગ્નજિતીં શુભામ્ । પૃથક્પૃથક્સમાનીયાપ્યુપયેમે જનાર્દનઃ
જનાર્દને કાલિન્દી, લક્ષણા, ભદ્રા અને શુભ નાગ્નજિતીને અલગ અલગ લાવી અને લગ્ન કર્યા.
અષ્ટાવેવ મહીપાલ પત્ન્યઃ પરમશોભનાઃ । પ્રાસૂત રુક્મિણી પુત્રં પ્રદ્યુમ્નં ચારુદર્શનમ્
રાજા, આઠે રાણીઓ ખૂબ સુંદર હતી; રુક્મિણીએ સુંદર દેખાવવાળો પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન જન્માવ્યો.
જાતકર્માદિકં તસ્ય ચકાર મધુસૂદનઃ । હૃતોઽસૌ સૂતિકાગેહાચ્છમ્બરેણ બલીયસા
મધુસૂદને તેના જન્મ અને અન્ય વિધિઓ કર્યા; પણ શક્તિશાળી શમ્બરે બાળકને સૂતિકા ગૃહમાંથી લઈ ગયો.
નીતશ્ચ સ્વપુરીં બાલો માયાવત્યૈ સમર્પિતઃ । વાસુદેવો હૃતં દૃષ્ટ્વા પુત્રં શોકસમન્વિતઃ
બાળકને પોતાની શહેરમાં લઈ જઈ માયાવતીને સોંપ્યો; પુત્રને લઈ જવામાં આવ્યો જોઈ, વાસુદેવ દુઃખી થયો.
જગામ શરણં દેવીં ભક્તિયુક્તેન ચેતસા । વૃત્રાસુરાદયો દૈત્યા લીલયૈવ યયા હતાઃ
ભક્તિભર્યા મનથી દેવીને શરણ ગયો; જેમણે વૃત્ર અને બીજા દૈત્યોને રમતમાં જ મારે હતા.
તતોઽસૌ યોગમાયાયાશ્ચકાર પરમાં સ્મૃતિમ્ । વચોભિઃ પરમોદારૈરક્ષરૈઃ સ્તવનૈઃ શુભૈઃ
પછી તેણે યોગમાયાની મહાન શક્તિનું સ્મરણ કર્યું; ઉત્તમ અને શુભ સ્તુતિના શબ્દો સાથે.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ માતર્મયાતિતપસા પરિતોષિતા ત્વં પ્રાગ્જન્મનિ પ્રસુમનાદિભિરર્ચિતાસિ । ધર્માત્મજેન બદરીવનખણ્ડમધ્યે કિં વિસ્મૃતો જનનિ તે ત્વયિ ભક્તિભાવઃ
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: માતા, મારી કઠિન તપસ્યાથી તમે ખૂબ પ્રસન્ન થયા છો, અને અગાઉના જન્મમાં મેં ફૂલ વગેરેથી તમારી પૂજા કરી હતી. ધર્મપુત્ર, બદરીના જંગલમાં શું મારી ભક્તિભાવના તમારી તરફ ભૂલી ગઈ છે?
સૂતીગૃહાદપહૃતઃ કિમુ બાલકો મે કેનાપિ દુષ્ટમનસાપ્યથ કૌતુકાદ્વા । માનાપહારકરણાય મમાદ્ય નૂનં લજ્જા તવામ્બ ખલુ ભક્તજનસ્ય યુક્તા
મારો બાળક શું કોઈ દુષ્ટ મનવાળા અથવા જિજ્ઞાસાથી સૂતિગૃહમાંથી લઈ ગયો છે? માતા, આજે તમે મને વિનમ્રતા શીખવવા માટે આવું થવા દીધું છે; અને ભક્તજનોએ આવી શરમ અનુભવવી એ યોગ્ય છે.
દુર્ગો મહાનતિતરાં નગરી સુગુપ્તા તત્રાપિ મેઽસ્તિ સદનં કિલ મધ્યભાગે । અન્તઃપુરે ચ પિહિતં નનુ સૂતિગેહં બાલો હૃતઃ ખલુ તથાપિ મમૈવ દોષાત્
દુર્ગા એક બહુ મોટી અને અતિ સુરક્ષિત નગર છે, અને એમાં પણ મારા માટે નગરના મધ્યમાં એક ઘર છે. અંદરના ભાગમાં, સ્ત્રીના પ્રસૂતિગૃહને પણ છુપાવી રાખવામાં આવ્યું હતું, છતાં પણ બાળક ચોરી લેવાયો—આ તો ખરેખર મારી જ ભૂલથી થયું છે.
નાહં ગતઃ પરપુરં ન ચ યાદવાશ્ચ રક્ષાવતીવ નગરી કિલ વીરવર્યૈઃ । માયા તવૈવ જનનિ પ્રકટપ્રભાવા મે બાલકઃ પરિહૃતઃ કુહકેન કેન
હું પણ બીજું શહેર ગયો નહોતો, યાદવો પણ નહોતા ગયા; નગર તો વીર પુરુષો દ્વારા સારી રીતે રક્ષાયેલું હતું. હે માતા, એ તો તમારી જ સ્પષ્ટ શક્તિ, તમારી માયા છે, જેના કારણે કોઈ જાદુગર મારા બાળકને લઈ ગયો.
નો વેદ્મ્યહં જનનિ તે ચરિતં સુગુપ્તં કો વેદ મન્દમતિરલ્પવિદેવ દેહી । ક્વાસૌ ગતો મમ ભટૈર્ન ચ વીક્ષિતો વા હર્તામ્બિકે જવનિકા તવ કલ્પિતેયમ્
હે માતા, તમારા ગુપ્ત અને અજાણી રીતો મને ખબર નથી; હું તો મંદબુદ્ધિ અને ઓછી સમજણ ધરાવું છું, તો બીજાને શું ખબર પડે? એ ક્યાં ગયો? મારા રક્ષકોને એ દેખાયો પણ નહીં, મળ્યો પણ નહીં. હે અંબિકા, તમે ઊભી કરેલી પડદો ખરેખર ભેદી શકાયો નથી.
ચિત્રં ન તેઽત્ર પુરતો મમ માતૃગર્ભો નીતસ્ત્વયાર્ધસમયે કિલ માયયાસૌ । યં રોહિણી હલધરં સુષુવે પ્રસિદ્ધં દૂરે સ્થિતા પતિપરા મિથુનં વિનાપિ
આમાં કંઈ અજાયબી નથી; મારી આંખો સામે જ તમે મારી માતાના ગર્ભમાંથી બાળકને અડધી અવધિમાં તમારી માયાથી લઈ ગયા. રોહિણી, જે હલધરનાં પત્ની તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, એણે પોતાના પતિથી દૂર રહીને પણ એ બાળકને જન્મ આપ્યો.
સૃષ્ટિં કરોષિ જગતામનુપાલનં ચ નાશં તથૈવ પુનરપ્યનિશં ગુણૈસ્ત્વમ્ । કો વેદ તેઽમ્બ ચરિતં દુરિતાન્તકારિ પ્રાયેણ સર્વમખિલં વિહિતં ત્વયૈતત્
તમે જગતની રચના કરો છો, તેને પોષો છો અને ફરીથી ગુણોથી વારંવાર નાશ કરો છો. હે મા, દુઃખનો અંત લાવનાર, તમારા કાર્યો કોણ જાણે? ખરેખર, આ બધું તમારે જ કરેલું છે.
ઉત્પાદ્ય પુત્રજનનપ્રભવં પ્રમોદં દત્ત્વા પુનર્વિરહજં કિલ દુઃખભારમ્ । ત્વં ક્રીડસે સુલલિતૈઃ ખલુ તૈર્વિહારૈ- ર્નો ચેત્કથં મમ સુતાપ્તિરતિર્વૃથા સ્યાત્
પુત્રના જન્મથી જે આનંદ મળે છે, એ આપીને તમે ફરીથી વિયોગથી થતો ભારે દુઃખ પણ આપો છો. તમે એવા રમણિય વિહારથી રમો છો—નહીંતર, મારી પુત્ર માટેની ઊંડી લાગણી કેમ વ્યર્થ થઈ શકે?
માતાસ્ય રોદિતિ ભૃશં કુરરીવ બાલા દુઃખં તનોતિ મમ સન્નિધિગા સદૈવ । કષ્ટં ન વેત્સિ લલિતેઽપ્રમિતપ્રભાવે માતસ્ત્વમેવ શરણં ભવપીડિતાનામ્
એની માતા, નાની કુરરી પંખી જેવી, ખૂબ રડે છે અને મારી હાજરીમાં તેનો દુઃખ હંમેશા વધે છે. હે સૌંદર્યવતી, અપરિમિત શક્તિવાળી, તમે આ દુઃખ જાણતી નથી? હે મા, સંસારના દુઃખથી પીડિતો માટે તમે જ આશ્રય છો.
સીમા સુખસ્ય સુતજન્મ તદીયનાશો દુઃખસ્ય દેવિ ભવને વિબુધા વદન્તિ । તત્કિં કરોમિ જનનિ પ્રથમે પ્રનષ્ટે પુત્રે મમાદ્ય હૃદયં સ્ફુટતીવ માતઃ
પુત્રનો જન્મ એ સુખની સીમા છે અને તેનો નાશ એ ઘરમાં દુઃખની ટોચ છે, એમ વિદ્વાન કહે છે. તો હવે, હે જનની, પ્રથમ પુત્ર ગુમાવ્યા પછી હું શું કરું? આજે, હે મા, મારું હૃદય તૂટતું હોય એવું લાગે છે.
યજ્ઞં કરોમિ તવ તુષ્ટિકરં વ્રતં વા દૈવં ચ પૂજનમથાખિલદુઃખહા ત્વમ્ । માતઃ સુતોઽત્ર યદિ જીવતિ દર્શયાશુ ત્વં વૈ ક્ષમા સકલશોકવિનાશનાય
હું તમારી પ્રસન્નતા માટે યજ્ઞ કે વ્રત કરું, કે દેવોની પૂજા કરું? પણ માતા, દુઃખ દૂર કરવાની શક્તિ તો માત્ર તમારી પાસે છે. જો મારા પુત્રનું જીવન હજુ છે, તો મને તરત જ તેને બતાવો; તમે તો બધાં શોકને દૂર કરવાની શક્તિમતી છો.
વ્યાસ ઉવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી કૃષ્ણેનાક્લિષ્ટકર્મણા । પ્રત્યક્ષદર્શના ભૂત્વા તમુવાચ જગદ્ગુરુમ્
વ્યાસે કહ્યું: કૃષ્ણે, જેનું કર્મ નિર્દોષ છે, એવી રીતે દેવીની સ્તુતિ કરી. ત્યારે દેવી સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ અને જગતના ગુરુને સંબોધી બોલી.