શરણ્યઃ સર્વલોકાનાં રામઃ કમલલોચનઃ । શરણં વાનરાણાં સ ગતો માયાવિમોહિતઃ
કમળ જેવી આંખો ધરાવતો રામ, જે બધા લોકનો આશ્રય છે, માયાના ભ્રમમાં વાનરનો આશ્રય બની ગયો.
સહાયાન્વાનરાન્કૃત્વા બબન્ધ વરુણાલયમ્ । જઘાન રાવણં વીરં કુમ્ભકર્ણં મહોદરમ્
વાનરોને સાથી બનાવીને રામે સમુદ્ર પર પુલ બાંધ્યો અને રાવણ, કુંભકર્ણ તથા મહોદર જેવા વીર દાનવોને મારી નાખ્યા.
આનીય ચ તતઃ સીતાં રામો દિવ્યમકારયત્ । સર્વજ્ઞોઽપિ હૃતાં મત્વા રાવણેન દુરાત્મના
પછી રામે સીતાને પાછી લાવી, એક દિવ્ય કાર્ય કર્યું; બધું જાણીને પણ તેણે સીતાને દુષ્ટ રાવણ દ્વારા અપહરણ થયેલી માન્યું.
કિં બ્રવીમિ મહારાજ યોગમાયાબલં મહત્ । યયા વિશ્વમિદં સર્વં ભ્રામિતં ભ્રમતે કિલ
હે મહારાજ, હું શું કહું? યોગમાયાની મહાન શક્તિથી આખું વિશ્વ ભટકતું રહે છે, અને ખરેખર ભટકાય છે.
એવં નાનાવતારેઽત્ર વિષ્ણુઃ શાપવશં ગતઃ । કરોતિ વિવિધાશ્ચેષ્ટા દૈવાધીનઃ સદૈવ હિ
અહીં અનેક અવતારમાં વિષ્ણુ શાપના કારણે વિવિધ કાર્ય કરે છે, અને હંમેશા ભાગ્યના વશમાં રહે છે.
તવાહં કથયિષ્યામિ કૃષ્ણસ્યાપિ વિચેષ્ટિતમ્ । પ્રભવં માનુષે લોકે દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે
હવે હું તને કૃષ્ણના કાર્યો પણ કહું છું—દેવતાઓના કાર્ય માટે માનવ લોકમાં જન્મ લઈને જે કર્યું.
કાલિન્દીપુલિને રમ્યે હ્યાસીન્મધુવનં પુરા । લવણો મધુપુત્રસ્તુ તત્રાસીદ્દાનવો બલી
યમુનાના સુંદર કિનારે, મધુવનમાં, એક વખત મધુનો પુત્ર લવણ નામનો શક્તિશાળી દાનવ હતો.
દ્વિજાનાં દુઃખદઃ પાપો વરદાનેન ગર્વિતઃ । નિહતોઽસૌ મહાભાગ લક્ષ્મણસ્યાનુજેન વૈ
તે પાપી, વરદાનથી ગર્વિત, દ્વિજોને દુઃખ આપતો હતો; પણ, હે મહાભાગ, લક્ષ્મણના નાના ભાઈએ તેને મારી નાખ્યો.
શત્રુઘ્નેનાથ સંગ્રામે તં નિહત્ય મદોત્કટમ્ । વાસિતા મથુરા નામ પુરી પરમશોભના
શત્રુઘ્ને યુદ્ધમાં એ ગર્વિત દાનવને મારી, ખૂબ સુંદર મથુરા નામની નગર વસાવી.
સ તત્ર પુષ્કરાક્ષૌ દ્વૌ પુત્રૌ શત્રુનિષૂદનઃ । નિવેશ્ય રાજ્યે મતિમાન્કાલે પ્રાપ્તે દિવં ગતઃ
ત્યાં શત્રુઘ્ને પોતાના બે પુત્રો, પુષ્કરાક્ષ અને બીજાને રાજ્યમાં બેસાડ્યા અને સમય આવતા સ્વર્ગે ગયો.
સૂર્યવંશક્ષયે તાં તુ યાદવાઃ પ્રતિપેદિરે । મથુરાં મુક્તિદા રાજન્ યયાતિતનયઃ પુરા
સૂર્યવંશના પતન પછી, યાદવો એ મુક્તિ આપતી મથુરાને પોતાના અધિકારમાં લીધી, જે પહેલા યયાતિના પુત્રની હતી.
શૂરસેનાભિધઃ શૂરસ્તત્રાભૂન્મેદિનીપતિઃ । માથુરાઞ્છૂરસેનાંશ્ચ બુભુજે વિષયાન્નૃપ
ત્યાં શૂર, જેને શૂરસેન પણ કહેવામાં આવે છે, પૃથ્વીના રાજા બન્યો; તેણે મથુરા અને શૂરસેનના પ્રદેશો પર રાજ કર્યું.
તત્રોત્પન્નઃ કશ્યપાંશઃ શાપાચ્ચ વરુણસ્ય વૈ । વસુદેવોઽતિવિખ્યાતઃ શૂરસેનસુતસ્તદા
ત્યાં કશ્યપના વંશમાંથી અને વરુણના શાપથી, ખૂબ પ્રસિદ્ધ શૂરસેનનો પુત્ર વસુદેવ જન્મ્યો.
વૈશ્યવૃત્તિરતઃ સોઽભૂન્મૃતે પિતરિ માધવઃ । ઉગ્રસેનો બભૂવાથ કંસસ્તસ્યાત્મજો મહાન્
પિતાના અવસાન પછી, માધવ વૈશ્ય વ્યવસાયમાં લાગ્યો; પછી ઉગ્રસેન રાજા બન્યો અને તેનો મહાન પુત્ર કંસ હતો.
અદિતિર્દેવકી જાતા દેવકસ્ય સુતા તદા । શાપાદ્વૈ વરુણસ્યાથ કશ્યપાનુગતા કિલ
અદિતિ, જે દેવકી બની, તે સમયે દેવકાની દીકરી તરીકે જન્મી હતી; વરુણના શાપથી, તે કશ્યપની સંભાળમાં આવી હતી.
દત્તા સા વસુદેવાય દેવકેન મહાત્મના । વિવાહે રચિતે તત્ર વાગભૂદ્ ગગને તદા
મહાન આત્મા દેવકે દેવકીને વસુદેવને આપ્યા; લગ્નની તૈયારી થતાં જ, એ સમયે આકાશમાં અવાજ ઉઠ્યો.
કંસ કંસ મહાભાગ દેવકીગર્ભસમ્ભવઃ । અષ્ટમસ્તુ સુતઃ શ્રીમાંસ્તવ હન્તા ભવિષ્યતિ
કંસ, કંસ, ભાગ્યશાળી, દેવકીના ગર્ભમાંથી જન્મેલો તારો આઠમો સુંદર પુત્ર તારો સંહારક બનશે.
તચ્છ્રુત્વા વચનં કંસો વિસ્મિતોઽભૂન્મહાબલઃ । દેવવાચં તુ તાં મત્વા સત્યાં ચિન્તામવાપ સઃ
એ વાક્ય સાંભળીને, શક્તિશાળી કંસ આશ્ચર્યચકિત થયો; એ અવાજને દેવદૂતનું અને સાચું માની, તે ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયો.
કિં કરોમીતિ સઞ્ચિન્ત્ય વિમર્શમકરોત્તદા । નિહત્યૈનાં ન મે મૃત્યુર્ભવેદદ્યૈવ સત્વરમ્
‘હું શું કરું?’ એમ વિચારી, તે વિચાર કરવા લાગ્યો: ‘જો હું આજે જ તેને મારી નાખું, તો મારી મૃત્યુ નહીં થાય.’
ઉપાયો નાન્યથા ચાસ્મિન્કાર્યે મૃત્યુભયાવહે । ઇયં પિતૃષ્વસા પૂજ્યા કથં હન્મીત્યચિન્તયત્
‘આ કામમાં, જે મૃત્યુનો ભય લાવે છે, બીજો કોઈ ઉપાય નથી; પણ એ મારી પિતાની બહેન છે અને પૂજનીય છે—હું તેને કેવી રીતે મારી શકું?’ એમ તે વિચારતો રહ્યો.
પુનર્વિચારયામાસ મરણં મેઽસ્ત્યહો સ્વસા । પાપેનાપિ પ્રકર્તવ્યા દેહરક્ષા વિપશ્ચિતા
પછી ફરી વિચાર્યું, ‘અરે, જો હું મારી બહેનને ના મારું, તો હું મરી જઈશ; પાપ કરીને પણ, બુદ્ધિમાન પોતાનું શરીર બચાવે છે.’
પ્રાયશ્ચિત્તેન પાપસ્ય શુદ્ધિર્ભવતિ સર્વદા । પ્રાણરક્ષા પ્રકર્તવ્યા બુધૈરપ્યેનસા તથા
પ્રાયશ્ચિતથી પાપ હંમેશા શુદ્ધ થાય છે; જીવન બચાવવું જરૂરી હોય, તો બુદ્ધિમાન પણ પાપ કરે છે.
વિચિન્ત્ય મનસા કંસઃ ખડ્ગમાદાય સત્વરઃ । જગ્રાહ તાં વરારોહાં કેશેષ્વાકૃષ્ય પાપકૃત્
એ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, કંસે તરત જ તલવાર ઉઠાવી અને પાપી કાર્ય કરીને, એ સુંદર સ્ત્રીને વાળ પકડીને પકડી લીધી.
કોશાત્ખડ્ગમુપાકૃષ્ય હન્તુકામો દુરાશયઃ । પશ્યતાં સર્વલોકાનાં નવોઢાં તાં ચકર્ષ હ
તલવાર ખોળામાંથી કાઢી, દુષ્ટ ઈરાદાથી મારવા માટે, તેણે નવી-વધેલી સ્ત્રીને બધા લોકોએ જોતા ખેંચી લીધી.
હન્યમાનાઞ્ચ તાં દૃષ્ટ્વા હાહાકારો મહાનભૂત્ । વસુદેવાનુગા વીરા યુદ્ધાયોદ્યતકાર્મુકાઃ
તેને મારવા જઈ રહ્યા હતા, એ જોઈને મોટો હાહાકાર થયો; વસુદેવના સાથી વીરોએ ધનુષ તૈયાર કરીને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા.
મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ પ્રોચુસ્તં તે તદાદ્ભુતસાહસાઃ । કૃપયા મોચયામાસુર્દેવકીં દેવમાતરમ્
‘છોડી દો, છોડી દો!’ એમ તે અદભુત સાહસવાનોએ喊્યા; દયાથી, તેમણે દેવકી, દેવમાતાને મુક્ત કરી.
તદ્યુદ્ધમભવદ્ ઘોરં વીરાણાઞ્ચ પરસ્પરમ્ । વસુદેવસહાયાનાં કંસેન ચ મહાત્મના
પછી વીરોએ એકબીજામાં ભયાનક યુદ્ધ થયું, વસુદેવના સહાયકો અને મહાન કંસ વચ્ચે.
વર્તમાને તથા યુદ્ધે દારુણે લોમહર્ષણે । કંસં નિવારયામાસુર્વૃદ્ધા યે યદુસત્તમાઃ
એ ભયાનક અને રોમાંચક યુદ્ધ ચાલતું હતું, ત્યારે વૃદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ યદુઓએ કંસને રોકી દીધો.
પિતૃષ્વસેયં તે વીર પૂજનીયા ચ બાલિશા । ન હન્તવ્યા ત્વયા વીર વિવાહોત્સવસઙ્ગમે
‘આ તારી પિતાની બહેન છે, વીર, અને પૂજનીય છે, બાલિશ; લગ્નના ઉત્સવ સમયે તું તેને મારી ન શકે, વીર.’
સ્ત્રીહત્યા દુઃસહા વીર કીર્તિઘ્ની પાપકૃત્તમા । ભૂતભાષિતમાત્રેણ ન કર્તવ્યા વિજાનતા
સ્ત્રીહત્યા અતિ દુઃખદાયી છે, વીર, તે કીર્તિને નષ્ટ કરે છે અને સૌથી મોટું પાપ છે; માત્ર ભવિષ્યવાણીના આધારે જ બુદ્ધિમાન કામ ન કરે.