ઉત્પિત્સુકાલ ઉત્પત્તિઃ સર્વેષાં નૃપ જાયતે । તથૈવ નાશઃ કલ્પાન્તે બ્રહ્માદીનાં યથાક્રમમ્
હે રાજા, સર્જનના નિર્ધારિત સમયે બધા જીવનો જન્મ થાય છે; એ જ રીતે, યુગના અંતે—even બ્રહ્મા અને બીજા મહાન દેવતાઓનો પણ ક્રમશઃ નાશ થાય છે.
નિમિત્તં યસ્તુ યન્નાશે સ ઘાતયતિ તં નૃપ । નાન્યથા તદ્ભવેન્નૂનં વિધિના નિર્મિતં તુ યત્
હે રાજા, જે કારણથી કોઈનું નાશ થવાનું હોય છે, એ જ કારણ તેનું અંત લાવે છે; જે વિધિથી નિર્ધારિત છે, એ જ ચોક્કસ થાય છે—બીજું કશું શક્ય નથી.
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખં વા સુખમેવ વા । તત્તથૈવ ભવેત્કામં નાન્યથેહ વિનિર્ણયઃ
જન્મ, મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ, દુઃખ કે સુખ—આ બધું જેવું destined છે, એ જ રીતે થાય છે; અહીં બીજું કંઈ નક્કી થતું નથી.
સર્વેષાં સુખદૌ દેવૌ પ્રત્યક્ષૌ શશિભાસ્કરૌ । ન નશ્યતિ તયોઃ પીડા ક્યચિત્તદ્વૈરિસમ્ભવા
બધાને સુખ આપનારા બે દ્રશ્ય દેવતા—ચાંદ અને સૂર્ય—even તેઓ પણ ક્યારેક દુઃખમાંથી બચી શકતા નથી; ક્યારેક તેમના દુશ્મનોથી તેમને પણ પીડા થાય છે.
ભાસ્કરસ્ય સુતો મન્દઃ ક્ષયી ચન્દ્રઃ કલઙ્કવાન્ । પશ્ય રાજન્ વિધેઃ સૂત્રં દુર્વારં મહતામપિ
સૂર્યનો પુત્ર શનિ દુઃખ આપે છે; ચાંદ પણ ઘટે છે અને તેના પર કલંક છે—હે રાજા, જુઓ, વિધિનું સૂત્ર—even મહાન લોકો માટે પણ અટકાવી શકાય એવું નથી.
વેદકર્તા જગત્સ્રષ્ટા બુદ્ધિદસ્તુ ચતુર્મુખઃ । સોઽપિ વિક્લવતાં પ્રાપ્તો દૃષ્ટ્વા પુત્રીં સરસ્વતીમ્
વેદોના સર્જક, જગતના રચયિતા, બુદ્ધિશાળી ચતુરાનન—even તેઓ પણ પોતાની પુત્રી સરસ્વતીને જોઈને મોહમાં પડી ગયા.
શિવસ્યાપિ મૃતા ભાર્યા સતી દગ્ધ્વા કલેવરમ્ । સોઽભવદ્દુઃખસન્તપ્તઃ કામાર્તશ્ચ જનાર્તિહા
શિવજીની પત્ની સતી મૃત્યુ પામી અને તેના શરીરને દહન કરવામાં આવ્યું; દુનિયાનું દુઃખ દૂર કરનાર એવા શિવ પણ દુઃખથી વ્યાકુળ અને કામથી પીડાયાં.
કામાગ્નિદગ્ધદેહસ્તુ કાલિન્દ્યાં પતિતઃ શિવઃ । સાપિ શ્યામજલા જાતા તન્નિદાઘવશાન્નૃપ
કામાગ્નિથી દગ્ધ થયેલા શરીરવાળા શિવ કાલિન્દી નદીમાં પડ્યા; અને એ નદી પણ એ તાપના પ્રભાવથી કાળી પાણીવાળી બની ગઈ, હે રાજા.
કામાર્તો રમમાણસ્તુ નગ્નઃ સોઽપિ ભૃગોર્વનમ્ । ગતઃ પ્રાપ્તોઽથ ભૃગુણા શપ્તઃ કામાતુરો ભૃશમ્
કામથી વ્યાકુળ થયેલા શિવ, આનંદમાં નગ્ન અવસ્થામાં ભૃગુના વનમાં ગયા; ત્યાં તેઓ કામથી વધુ પીડાયાં અને ભૃગુ દ્વારા શાપિત થયા.
પતત્વદ્યૈવ તે લિઙ્ગં નિર્લજ્જેતિ ભૃશં કિલ । પપૌ ચામૃતવાપીઞ્ચ દાનવૈર્નિર્મિતાં મુદે
તને આજે લિંગ પડી જશે અને તું સંપૂર્ણ નિર્લજ્જ બની જશે—એવું કહેવામાં આવ્યું; છતાં, તેમણે આનંદથી દાનવો દ્વારા બનાવેલી અમૃતવાપીનું જળ પીધું.
ઇન્દ્રોઽપિ ચ વૃષો ભૂત્વા વાહનત્વં ગતઃ ક્ષિતૌ । આદ્યસ્ય સર્વલોકસ્ય વિષ્ણોરેવ વિવેકિનઃ
ઇન્દ્ર પણ વાછરડો બનીને પૃથ્વી પર વાહન બન્યા; એ જ રીતે, સર્વલોકના પ્રથમ અને વિવેકી એવા વિષ્ણુ સાથે પણ એવું બન્યું.
સર્વજ્ઞત્વં ગતં કુત્ર પ્રભુશક્તિઃ કુતો ગતા । યદ્ધેમમૃગવિજ્ઞાનં ન જ્ઞાતં હરિણા કિલ
જ્યારે હરિએ પણ સુવર્ણ મૃગનું રહસ્ય જાણી શક્યા નહીં, ત્યારે સર્વજ્ઞતા ક્યાં ગઈ અને પ્રભુશક્તિ ક્યાં રહી?
રાજન્ માયાબલં પશ્ય રામો હિ કામમોહિતઃ । રામો વિરહસન્તપ્તો રુરોદ ભૃશમાતુરઃ
હે રાજા, માયાની શક્તિ જુઓ—રામ પણ કામમોહમાં પડી ગયા; વિયોગના દુઃખથી રામ અત્યંત વ્યાકુળ થઈને રડવા લાગ્યા.
યોઽપૃચ્છત્પાદપાન્મૂઢઃ ક્વ ગતા જનકાત્મજા । ભક્ષિતા વા હૃતા કેન રુદન્નુચ્ચતરં તતઃ
મૂઢ થયેલા રામ વૃક્ષોને પૂછતા હતા—'જનકની દીકરી ક્યાં ગઈ? કોઈએ તેને ખાઈ લીધી કે કોઈ લઈ ગયો?' અને એ રીતે વધુ ઉંચા અવાજે રડતા રહ્યા.
લક્ષ્મણાહં મરિષ્યામિ કાન્તાવિરહદુઃખિતઃ । ત્વં ચાપિ મમ દુઃખેન મરિષ્યસિ વનેઽનુજ
લક્ષ્મણ, હું મારી પ્રિયાથી વિયોગના દુઃખથી મરી જઈશ; અને, હે નાના ભાઈ, તું પણ મારા દુઃખથી આ જંગલમાં મરી જઈશ.
આવયોર્મરણં જ્ઞાત્વા માતા મમ મરિષ્યતિ । શત્રુઘ્નોઽપ્યતિદુઃખાર્તઃ કથં જીવિતુમર્હતિ
જ્યારે અમારા બંનેના મૃત્યુની ખબર મળશે, ત્યારે મારી માતા પણ મરી જશે; અને અત્યંત દુઃખી થયેલા શત્રુઘ્ન—એ કેવી રીતે જીવતો રહી શકે?
સુમિત્રા જીવિતં જહ્યાત્પુત્રવ્યસનકર્શિતા । પૂર્ણકામાથ કૈકેયી ભવેત્પુત્રસમન્વિતા
સુમિત્રા પોતાના પુત્રના દુઃખથી પીડાઈને જીવ છોડે, જ્યારે કૈકેયી પોતાના તમામ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ અને પુત્ર સાથે રહી ખુશ રહે.
હા સીતે ક્વ ગતાસિ ત્વં માં વિહાય સ્મરાતુરા । એહ્યેહિ મૃગશાવાક્ષિ માં જીવય કૃશોદરિ
હાય સીતે! તું મને છોડીને ક્યાં ગઈ છે? હું તારી યાદમાં તરસી રહ્યો છું. આવ, આવ, મૃગની આંખવાળી અને પાતળી કમરવાળી, મને જીવવાનો હિંમત આપ.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ત્વદધીનઞ્ચ જીવિતમ્ । સમાશ્વાસય દીનં માં પ્રિયં જનકનન્દિનિ
હું શું કરું, ક્યાં જાઉં? મારું જીવન તો તારા પર જ આધારિત છે. હે જનકની દિકરી, હે પ્રિય, મને આશ્વાસન આપ, હું બહુ દુઃખી છું.
એવં વિલપતા તેન રામેણામિતતેજસા । વને વને ચ ભ્રમતા નેક્ષિતા જનકાત્મજા
એ રીતે રામ, જેની તેજ અપરંપાર છે, દુઃખમાં રડતો અને જંગલથી જંગલમાં ભટકતો રહ્યો, પણ તેને જનકની દિકરી સીતાની ઝલક પણ ન મળી.
શરણ્યઃ સર્વલોકાનાં રામઃ કમલલોચનઃ । શરણં વાનરાણાં સ ગતો માયાવિમોહિતઃ
કમળ જેવી આંખો ધરાવતો રામ, જે બધા લોકનો આશ્રય છે, માયાના ભ્રમમાં વાનરનો આશ્રય બની ગયો.
સહાયાન્વાનરાન્કૃત્વા બબન્ધ વરુણાલયમ્ । જઘાન રાવણં વીરં કુમ્ભકર્ણં મહોદરમ્
વાનરોને સાથી બનાવીને રામે સમુદ્ર પર પુલ બાંધ્યો અને રાવણ, કુંભકર્ણ તથા મહોદર જેવા વીર દાનવોને મારી નાખ્યા.
આનીય ચ તતઃ સીતાં રામો દિવ્યમકારયત્ । સર્વજ્ઞોઽપિ હૃતાં મત્વા રાવણેન દુરાત્મના
પછી રામે સીતાને પાછી લાવી, એક દિવ્ય કાર્ય કર્યું; બધું જાણીને પણ તેણે સીતાને દુષ્ટ રાવણ દ્વારા અપહરણ થયેલી માન્યું.
કિં બ્રવીમિ મહારાજ યોગમાયાબલં મહત્ । યયા વિશ્વમિદં સર્વં ભ્રામિતં ભ્રમતે કિલ
હે મહારાજ, હું શું કહું? યોગમાયાની મહાન શક્તિથી આખું વિશ્વ ભટકતું રહે છે, અને ખરેખર ભટકાય છે.
એવં નાનાવતારેઽત્ર વિષ્ણુઃ શાપવશં ગતઃ । કરોતિ વિવિધાશ્ચેષ્ટા દૈવાધીનઃ સદૈવ હિ
અહીં અનેક અવતારમાં વિષ્ણુ શાપના કારણે વિવિધ કાર્ય કરે છે, અને હંમેશા ભાગ્યના વશમાં રહે છે.
તવાહં કથયિષ્યામિ કૃષ્ણસ્યાપિ વિચેષ્ટિતમ્ । પ્રભવં માનુષે લોકે દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે
હવે હું તને કૃષ્ણના કાર્યો પણ કહું છું—દેવતાઓના કાર્ય માટે માનવ લોકમાં જન્મ લઈને જે કર્યું.
કાલિન્દીપુલિને રમ્યે હ્યાસીન્મધુવનં પુરા । લવણો મધુપુત્રસ્તુ તત્રાસીદ્દાનવો બલી
યમુનાના સુંદર કિનારે, મધુવનમાં, એક વખત મધુનો પુત્ર લવણ નામનો શક્તિશાળી દાનવ હતો.
દ્વિજાનાં દુઃખદઃ પાપો વરદાનેન ગર્વિતઃ । નિહતોઽસૌ મહાભાગ લક્ષ્મણસ્યાનુજેન વૈ
તે પાપી, વરદાનથી ગર્વિત, દ્વિજોને દુઃખ આપતો હતો; પણ, હે મહાભાગ, લક્ષ્મણના નાના ભાઈએ તેને મારી નાખ્યો.
શત્રુઘ્નેનાથ સંગ્રામે તં નિહત્ય મદોત્કટમ્ । વાસિતા મથુરા નામ પુરી પરમશોભના
શત્રુઘ્ને યુદ્ધમાં એ ગર્વિત દાનવને મારી, ખૂબ સુંદર મથુરા નામની નગર વસાવી.
સ તત્ર પુષ્કરાક્ષૌ દ્વૌ પુત્રૌ શત્રુનિષૂદનઃ । નિવેશ્ય રાજ્યે મતિમાન્કાલે પ્રાપ્તે દિવં ગતઃ
ત્યાં શત્રુઘ્ને પોતાના બે પુત્રો, પુષ્કરાક્ષ અને બીજાને રાજ્યમાં બેસાડ્યા અને સમય આવતા સ્વર્ગે ગયો.