તામેવ સમુપાસન્તે દેવીં વિશ્વેશ્વરીં શિવામ્ । યદ્ભક્તિલેશલેશાંશલેશલેશલવાંશકમ્
જે વિશ્વની સ્વામી, કલ્યાણકારી એ દેવી છે, તેને લોકો ખૂબ જ ઓછી ભક્તિથી પણ ભજવે છે.
લબ્ધ્વા મુક્તો ભવેજ્જન્તુસ્તાં ન સેવેત કો જનઃ । ભુવનેશીત્યેવ વક્ત્રે દદાતિ ભુવનત્રયમ્
જેને એની થોડીક ભક્તિ પણ મળે છે, તે જીવ મુક્ત થઈ જાય છે; પછી કોણ હશે કે જે એને સેવા ન કરે? એ ભૂવનેશ્વરી પોતાના મુખમાંથી ત્રણેય લોક આપી દે છે.
માં પાહીત્યસ્ય વચસો દેયાભાવાદૃણાન્વિતા । વિદ્યાવિદ્યેતિ તસ્યા દ્વે રૂપે જાનીહિ પાર્થિવ
‘મને બચાવ’ એમ કહેવા જેવો બીજો કોઈ નથી, એટલે એ દેવી ઋણમાં બંધાયેલી છે; રાજા, જાણ કે એની બે રૂપ છે: એક જ્ઞાન અને બીજું અજ્ઞાન.
વિદ્યયા મુચ્યતે જન્તુર્બધ્યતેઽવિદ્યયા પુનઃ । બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સર્વે તસ્યા વશાનુગાઃ
જ્ઞાનથી જીવ મુક્ત થાય છે અને અજ્ઞાનથી ફરીથી બંધાય છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર — બધા એના વશમાં છે.
અવતારાઃ સર્વ એવ યન્ત્રિતા ઇવ દામભિઃ । કદાચિચ્ચ સુખં ભુંક્તે વૈકુણ્ઠે ક્ષીરસાગરે
બધા અવતારો પણ જાણે દોરાથી બાંધેલા હોય એમ નિયંત્રિત છે; ક્યારેક વૈકુંઠમાં કે ક્ષીરસાગરમાં સુખ ભોગવે છે.
કદાચિત્કુરુતે યુદ્ધં દાનવૈર્બલવત્તરૈઃ । હરિઃ કદાચિદ્યજ્ઞાન્વૈ વિતતાન્પ્રકરોતિ ચ
ક્યારેક તે શક્તિશાળી દાનવો સાથે યુદ્ધ કરે છે; ક્યારેક હરિ વિવિધ યજ્ઞો પણ કરે છે.
કદાચિચ્ચ તપસ્તીવ્રં તીર્થે ચરતિ સુવ્રત । કદાચિચ્છયને શેતે યોગનિદ્રામુપાશ્રિતઃ
ક્યારેક તે કઠોર વ્રત રાખી તીર્થમાં તપ કરે છે; ક્યારેક પોતાના શયન પર યોગનિદ્રામાં લીન થઈ સૂઈ જાય છે.
ન સ્વતન્ત્રઃ કદાચિચ્ચ ભગવાન્મધુસૂદનઃ । તથા બ્રહ્મા તથા રુદ્રસ્તથેન્દ્રો વરુણો યમઃ
ભગવાન મધુસૂદન ક્યારેય સ્વતંત્ર નથી; એ જ રીતે બ્રહ્મા, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, વરુણ અને યમ પણ સ્વતંત્ર નથી.
કુબેરોઽગ્ની રવીન્દૂ ચ તથાન્યે સુરસત્તમાઃ । મુનયઃ સનકાદ્યાશ્ચ વસિષ્ઠાદ્યાસ્તથાપરે
કુબેર, અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને બીજા ઉત્તમ દેવતાઓ, તેમજ સનકાદિ મુનિઓ, વસિષ્ઠ અને બીજા પણ એના વશમાં છે.
સર્વેઽમ્બાવશગા નિત્યં પાઞ્ચાલીવ નરસ્ય ચ । નસિ પ્રોતા યથા ગાવો વિચરન્તિ વશાનુગાઃ
બધા હંમેશા માતાના વશમાં છે, જેમ દ્રૌપદી પાંડવોની હતી, કે જેમ ગાય દોરથી બાંધેલી હોય અને માલિકના ઇશારે ચાલે છે.
તથૈવ દેવતાઃ સર્વાઃ કાલપાશનિયન્ત્રિતાઃ । હર્ષશોકાદયો ભાવા નિદ્રાતન્દ્રાલસાદયઃ
એ જ રીતે, બધા દેવતાઓ પણ કાળના બંધનમાં છે; આનંદ, દુઃખ, ઊંઘ, ઊંઘાળાપણું અને આળસ જેવા ભાવ પણ એમના ઉપર છે.
સર્વેષાં સર્વદા રાજન્દેહિનાં દેહસંશ્રિતાઃ । અમરા નિર્જરાઃ પ્રોક્તા દેવાશ્ચ ગ્રન્થકારકૈઃ
રાજા, આ બધા ભાવ દરેક શરીરધારીમાં હંમેશા રહે છે; શાસ્ત્રકારોએ જેમને અમર, નિર્જર અને દેવ કહ્યા છે—
અભિધાનતશ્ચાર્થતો ન તે નૂનં તાદૃશાઃ ક્વચિત્ । ઉત્પત્તિસ્થિતિનાશાખ્યા ભાવા યેષાં નિરન્તરમ્
નામથી અને અર્થથી પણ, એ ક્યાંય સાચા એવા નથી, કારણ કે એમને સતત જન્મ, અવસ્થા અને નાશ અનુભવવો પડે છે.
અમરાસ્તે કથં વાચ્યા નિર્જરાશ્ચ કથં પુનઃ । કથં દુઃખાભિભૂતા વા જાયન્તે વિબુધોત્તમાઃ
એમને કેમ અમર કે નિર્જર કહી શકાય? અને શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ પણ દુઃખથી કેમ પીડાય છે?
કથં દેવાશ્ચ વક્તવ્યા વ્યસને ક્રીડનં કથમ્ । ક્ષણાદુત્પત્તિનાશશ્ચ દૃશ્યતેઽસ્મિન્ન સંશયઃ
દેવતાઓ દુઃખમાં રમે છે એવું કેમ કહી શકાય? એમનું જન્મ અને નાશ પળમાં જ દેખાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
જલજાનાં ચ કીટાનાં મશકાનાં તથા પુનઃ । ઉપમા ન કથં ચૈષામાયુષોઽન્તે મરાઃ સ્મૃતાઃ
જેમ જળમાં રહેતા પ્રાણી, જીવાત અને મચ્છરો છે, એમ જ એમના આયુષ્યની પણ ઉપમા આપવામાં આવે છે; આયુષ્ય પૂરે ત્યારે એ પણ મરતાં કહેવાય છે.
તતો વર્ષાયુષશ્ચાપિ શતવર્ષાયુષસ્તથા । મનુષ્યા હ્યમરા દેવાસ્તસ્માદ્ બ્રહ્માપરઃ સ્મૃતઃ
કેટલાકનું આયુષ્ય એક વર્ષનું હોય છે, તો કેટલાકનું શત વર્ષનું; માણસોને મરતાં, દેવોને અમર કહેવાય છે અને એથી ઉપર બ્રહ્મા છે.
રુદ્રસ્તથા તથા વિષ્ણુઃ ક્રમશશ્ચ ભવન્તિ હિ । નશ્યન્તિ ક્રમશશ્ચૈવ વર્ધન્તિ ચોત્તરોત્તરમ્
એ જ રીતે, રુદ્ર અને વિષ્ણુ પણ ક્રમશઃ આવે છે; તેઓ પણ ક્રમશઃ નાશ પામે છે અને પછી પછી વધારે મહાન બને છે.
નૂનં દેહવતો નાશો મૃતસ્યોત્પત્તિરેવ ચ । ચક્રવદ્ ભ્રમણં રાજન્ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ
હે રાજા, જેમ શરીર ધરાવનારા દરેકનું અંતે નાશ થવાનું નિશ્ચિત છે, તેમ મૃત્યુ પામેલા માટે ફરી જન્મ આવતો જ રહે છે. બધા જીવ માટે આ જન્મમરણનો ચક્ર એક વ્હીલની જેમ સતત ફરતો રહે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
મોહજાલાવૃતો જન્તુર્મુચ્યતે ન કદાચન । માયાયાં વિદ્યમાનાયાં મોહજાલં ન નશ્યતિ
મોહના જાળમાં ફસાયેલો જીવ ક્યારેય મુક્ત થતો નથી; જયાં સુધી માયા છે, ત્યાં સુધી મોહનું જાળ પણ કદી નાશ પામતું નથી.
ઉત્પિત્સુકાલ ઉત્પત્તિઃ સર્વેષાં નૃપ જાયતે । તથૈવ નાશઃ કલ્પાન્તે બ્રહ્માદીનાં યથાક્રમમ્
હે રાજા, સર્જનના નિર્ધારિત સમયે બધા જીવનો જન્મ થાય છે; એ જ રીતે, યુગના અંતે—even બ્રહ્મા અને બીજા મહાન દેવતાઓનો પણ ક્રમશઃ નાશ થાય છે.
નિમિત્તં યસ્તુ યન્નાશે સ ઘાતયતિ તં નૃપ । નાન્યથા તદ્ભવેન્નૂનં વિધિના નિર્મિતં તુ યત્
હે રાજા, જે કારણથી કોઈનું નાશ થવાનું હોય છે, એ જ કારણ તેનું અંત લાવે છે; જે વિધિથી નિર્ધારિત છે, એ જ ચોક્કસ થાય છે—બીજું કશું શક્ય નથી.
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખં વા સુખમેવ વા । તત્તથૈવ ભવેત્કામં નાન્યથેહ વિનિર્ણયઃ
જન્મ, મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ, દુઃખ કે સુખ—આ બધું જેવું destined છે, એ જ રીતે થાય છે; અહીં બીજું કંઈ નક્કી થતું નથી.
સર્વેષાં સુખદૌ દેવૌ પ્રત્યક્ષૌ શશિભાસ્કરૌ । ન નશ્યતિ તયોઃ પીડા ક્યચિત્તદ્વૈરિસમ્ભવા
બધાને સુખ આપનારા બે દ્રશ્ય દેવતા—ચાંદ અને સૂર્ય—even તેઓ પણ ક્યારેક દુઃખમાંથી બચી શકતા નથી; ક્યારેક તેમના દુશ્મનોથી તેમને પણ પીડા થાય છે.
ભાસ્કરસ્ય સુતો મન્દઃ ક્ષયી ચન્દ્રઃ કલઙ્કવાન્ । પશ્ય રાજન્ વિધેઃ સૂત્રં દુર્વારં મહતામપિ
સૂર્યનો પુત્ર શનિ દુઃખ આપે છે; ચાંદ પણ ઘટે છે અને તેના પર કલંક છે—હે રાજા, જુઓ, વિધિનું સૂત્ર—even મહાન લોકો માટે પણ અટકાવી શકાય એવું નથી.
વેદકર્તા જગત્સ્રષ્ટા બુદ્ધિદસ્તુ ચતુર્મુખઃ । સોઽપિ વિક્લવતાં પ્રાપ્તો દૃષ્ટ્વા પુત્રીં સરસ્વતીમ્
વેદોના સર્જક, જગતના રચયિતા, બુદ્ધિશાળી ચતુરાનન—even તેઓ પણ પોતાની પુત્રી સરસ્વતીને જોઈને મોહમાં પડી ગયા.
શિવસ્યાપિ મૃતા ભાર્યા સતી દગ્ધ્વા કલેવરમ્ । સોઽભવદ્દુઃખસન્તપ્તઃ કામાર્તશ્ચ જનાર્તિહા
શિવજીની પત્ની સતી મૃત્યુ પામી અને તેના શરીરને દહન કરવામાં આવ્યું; દુનિયાનું દુઃખ દૂર કરનાર એવા શિવ પણ દુઃખથી વ્યાકુળ અને કામથી પીડાયાં.
કામાગ્નિદગ્ધદેહસ્તુ કાલિન્દ્યાં પતિતઃ શિવઃ । સાપિ શ્યામજલા જાતા તન્નિદાઘવશાન્નૃપ
કામાગ્નિથી દગ્ધ થયેલા શરીરવાળા શિવ કાલિન્દી નદીમાં પડ્યા; અને એ નદી પણ એ તાપના પ્રભાવથી કાળી પાણીવાળી બની ગઈ, હે રાજા.
કામાર્તો રમમાણસ્તુ નગ્નઃ સોઽપિ ભૃગોર્વનમ્ । ગતઃ પ્રાપ્તોઽથ ભૃગુણા શપ્તઃ કામાતુરો ભૃશમ્
કામથી વ્યાકુળ થયેલા શિવ, આનંદમાં નગ્ન અવસ્થામાં ભૃગુના વનમાં ગયા; ત્યાં તેઓ કામથી વધુ પીડાયાં અને ભૃગુ દ્વારા શાપિત થયા.
પતત્વદ્યૈવ તે લિઙ્ગં નિર્લજ્જેતિ ભૃશં કિલ । પપૌ ચામૃતવાપીઞ્ચ દાનવૈર્નિર્મિતાં મુદે
તને આજે લિંગ પડી જશે અને તું સંપૂર્ણ નિર્લજ્જ બની જશે—એવું કહેવામાં આવ્યું; છતાં, તેમણે આનંદથી દાનવો દ્વારા બનાવેલી અમૃતવાપીનું જળ પીધું.