યન્માયામોહિતશ્ચાહં સદા વર્તે પરાત્મનઃ । પરવાન્દારુપાઞ્ચાલી માયિકસ્ય યથા વશે
એની માયાથી મોહિત થઈને હું હંમેશા પરમાત્માના વશમાં રહીને વર્તું છું, જેમ દ્રૌપદી માયિક પાશાની વશમાં હતી.
ભવતાપિ તથા દૃષ્ટા વિભૂતિસ્તસ્ય ચાદ્ભુતા । કલ્પાદૌ ભવયુક્તેન મયાપિ ચ સુધાર્ણવે
એ જ રીતે, તું પણ એની અદ્ભુત શક્તિ જોઈ છે; કલ્પના આરંભે, સર્જનશક્તિથી યુક્ત થઈને મેં પણ અમૃતના દરિયામાં એને જોયેલી છે.
મણિદ્વીપેઽથ મન્દારવિટપે રાસમણ્ડલે । સમાજે તત્ર સા દૃષ્ટા શ્રુતા ન વચસાપિ ચ
પછી મણિદ્વીપે, મંદાર વૃક્ષની છાયામાં, રાસમંડળમાં, સભામાં એ દર્શન આપી; એની વાત સાંભળી છે, પણ શબ્દોમાં વર્ણવી શકાતી નથી.
તસ્માત્તાં પરમાં શક્તિં સ્મરન્ત્વદ્ય સુરાઃ શિવામ્ । સર્વકામપ્રદાં માયામાદ્યાં શક્તિં પરાત્મનઃ
એથી, આજે, હે દેવતાઓ, એ પરમ, શુભ શક્તિ, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી, માયા સ્વરૂપ, પરમાત્માની શક્તિનું સ્મરણ કરો.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તા હરિણા દેવા બ્રહ્માદ્યા ભુવનેશ્વરીમ્ । સસ્મરુર્મનસા દેવીં યોગમાયાં સનાતનીમ્
વ્યાસ કહે છે: હરીએ આમ કહ્યું ત્યારે બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓએ મનમાં જગતની સ્વામિની, યોગમાયાની, શાશ્વત દેવીનું સ્મરણ કર્યું.
સ્મૃતમાત્રા તદા દેવી પ્રત્યક્ષં દર્શનં દદૌ । પાશાઙ્કુશવરાભીતિધરા દેવી જપારુણા । દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતા દેવાસ્તુષ્ટુવુસ્તાં સુદર્શનામ્
જેમજ એનું સ્મરણ થયું, તેમજ દેવી પ્રત્યક્ષ દર્શન આપી; પાશ, અંકુશ,વરદાન અને અભય mudra ધરાવતી, જપારંગ રંગની દેવી દેખાઈ. એને જોઈને આનંદિત દેવતાઓએ તેજસ્વી રૂપવાળી દેવીની સ્તુતિ કરી.
દેવા ઊચુઃ ઊર્ણનાભાદ્યથા તન્તુર્વિસ્ફુલિઙ્ગા વિભાવસોઃ । તથા જગદ્યદેતસ્યા નિર્ગતં તાં નતા વયમ્
દેવતાઓ બોલ્યા: જેમ કીડીએ જાળ બનાવે છે, જેમ અગ્નિમાંથી ચિંગારીઓ નીકળે છે, એમ આ જગત પણ એનીમાંથી જ ઉત્પન્ન થયું છે; અમે એને નમન કરીએ છીએ.
યન્માયાશક્તિસંકૢપ્તં જગત્સર્વં ચરાચરમ્ । તાં ચિતં ભુવનાધીશાં સ્મરામઃ કરુણાર્ણવામ્
આ ચાલતું અને અચળું બધું જ જગત એની માયા અને શક્તિથી રચાયું છે; અમે એ દયાના દરિયા, જગતની સ્વામિનીનું સ્મરણ કરીએ છીએ.
યદજ્ઞાનાદ્ભવોત્પત્તિર્યજ્જ્ઞાનાદ્ભવનાશનમ્ । સંવિદ્રૂપાં ચ તાં દેવીં સ્મરામઃ સા પ્રચોદયાત્
અજ્ઞાનથી જન્મ અને જ્ઞાનથી વિનાશ થાય છે, એવી સંવિદ્ સ્વરૂપ દેવીનું અમે સ્મરણ કરીએ છીએ; એ અમને પ્રેરણા આપે.
મહાલક્ષ્યૈ ચ વિદ્મહે સર્વશક્ત્યૈ ચ ધીમહિ । તન્નો દેવી પ્રચોદયાત્
અમે મહાલક્ષ્મીને જાણીએ છીએ, સર્વશક્તિનું ધ્યાન કરીએ છીએ; એ દેવી અમને પ્રેરણા આપે.
માતર્નતાઃ સ્મ ભુવનાર્તિહરે પ્રસીદ શન્તો વિધેહિ કુરુ કાર્યમિદં દયાર્દ્રે । ભારં હરસ્વ વિનિહત્ય સુરારિવર્ગં મહ્યા મહેશ્વરિ સતાં કુરુ શં ભવાનિ
માતા, અમે તને નમન કરીએ છીએ, હે જગતની દુઃખહરણી, કૃપા કર. હે દયાળુ, શાંતિથી આ કાર્ય પૂર્ણ કર. દેવતાઓના દુશ્મનોનો નાશ કરી, ધરતીનો ભાર હલકો કર અને સજ્જનોને કલ્યાણ આપ, હે મહેશ્વરી.
યદ્યમ્બુજાક્ષિ દયસે ન સુરાન્કદાચિત્ કિં તે ક્ષમા રણમુખેઽસિશરૈઃ પ્રહર્તુમ્ । એતત્ત્વયૈવ ગદિતં નનુ યક્ષરૂપં ધૃત્વા તૃણં દહ હુતાશ પદાભિલાષૈઃ
હે કમળને જેવી આંખો ધરાવતી, જો તું દેવતાઓ પર ક્યારેય દયા કરતી નથી, તો પછી યુદ્ધમાં તું તલવાર અને બાણના ઘા કેમ સહન કરે છે? એ યક્ષરૂપ ધારણ કરીને તું જ અગ્નિને તૃણ દહન કરવા કહ્યું હતું, તારા ચરણની ઇચ્છાથી.
કંસઃ કુજોઽથ યવનેન્દ્રસુતશ્ચ કેશી બાર્હદ્રથો બકબકીખરશાલ્વમુખ્યાઃ । યેઽન્યે તથા નૃપતયો ભુવિ સન્તિ તાંસ્ત્વં હત્વા હરસ્વ જગતો ભરમાશુ માતઃ
કંસ, કુજ, યવનરાજાનો પુત્ર, કેશી, બાણાસુર, બક, બકી, ખરા, શાલ્વ અને બીજા જે રાજાઓ ધરતી પર છે—માતા, તું જલ્દીથી એમનો નાશ કરી, જગતનો ભાર હલકો કર.
યે વિષ્ણુના ન નિહતાઃ કિલ શઙ્કરેણ યે વા વિગૃહ્ય જલજાક્ષિ પુરન્દરેણ । તે તે મુખં સુખકરં સુસમીક્ષમાણાઃ ્ સંખ્યે શરૈર્વિનિહતા નિજલીલયા તે
જેઓને વિષ્ણુએ, શંકરે કે ઇન્દ્રે નાશ કર્યા નહોતા, હે કમળને જેવી આંખો ધરાવતી, એ દુશ્મનો તારા કૃપાળુ મુખને જોઈને, યુદ્ધમાં તારા બાણોથી તારી લીલાથી વિનાશ પામ્યા.
શક્તિં વિના હરિહરપ્રમુખાઃ સુરાશ્ચ ॥ નૈવેશ્વરા વિચલિતું તવ દેવદેવિ । કિં ધારણાવિરહિતઃ પ્રભુરપ્યનન્તો ધર્તું ધરાઞ્ચ રજનીશકલાવતંસે
હે દેવદેવી, તમારી શક્તિ વિના હરિ, હર અને અન્ય દેવતાઓ પણ કંઈ કરી શકતા નથી; જેમ કે ચંદ્ર અને રાત્રિના શણગારવાળા મહાન ભગવાન પણ ધ્યાનના આધાર વિના પૃથ્વી ધારણ કરી શકતા નથી.
ઇન્દ્ર ઉવાચ વાચા વિના વિધિરલં ભવતીહ વિશ્વં કર્તું હરિઃ કિમુ રમારહિતોઽથ પાતુમ્ । સંહર્તુમીશ ઉમયોજ્ઝિત ઈશ્વરઃ કિં તે તાભિરેવ સહિતાઃ પ્રભવઃ પ્રજેશાઃ
ઇન્દ્રે કહ્યું: વાણી વિના બ્રહ્મા કેવી રીતે જગતનું સર્જન કરી શકે? લક્ષ્મી વિના હરિ કેવી રીતે તેનું રક્ષણ કરી શકે? ઉમા વિના શિવ કેવી રીતે સંહાર કરી શકે? ખરેખર, પ્રજાપતિઓ પોતાની શક્તિઓ સાથે જ કાર્ય કરી શકે છે.
વિષ્ણુરુવાચ કર્તું પ્રભુર્ન દ્રુહિણો ન કદાચનાહં નાપીશ્વરસ્તવ કલારહિતસ્ત્રિલોક્યાઃ । કર્તું પ્રભુત્વમનઘેઽત્ર તથા વિહર્તું ત્વં વૈ સમસ્તવિભવેશ્વરિ ભાસિ નૂનમ્
વિષ્ણુએ કહ્યું: હે નિર્દોષે, બ્રહ્મા, હું કે શિવ પણ તમારી શક્તિ વિના ત્રણેય લોકમાં ક્યારેય કંઈ કરી શકતા નથી. હે સર્વ શક્તિઓની સ્વામિની, તમે અહીં સર્વ સમૃદ્ધિની માલિક તરીકે પ્રકાશિત થો છો.
વ્યાસ ઉવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી તાનાહ વિબુધેશ્વરાન્ । કિં તત્કાર્યં વદન્ત્વદ્ય કરોમિ વિગતજ્વરાઃ
વ્યાસે કહ્યું: આમ સ્તુતિ થતાં દેવી એ સમયે દેવતાઓના સ્વામીઓને કહ્યું: 'હવે કહો, તમે કયું કાર્ય કરાવવું ઇચ્છો છો, હું નિર્ભય થઈને તે કરીશ.'
અસાધ્યમપિ લોકેઽસ્મિંસ્તત્કરોમિ સુરેપ્સિતમ્ । શંસન્તુ ભવતાં દુઃખં ધરાયાશ્ચ સુરોત્તમાઃ
'આ જગતમાં જે અશક્ય છે તે પણ જો દેવતાઓ ઇચ્છે તો હું કરી દઈશ. સર્વોત્તમ દેવતાઓ, તમારું તથા પૃથ્વીનું દુઃખ સ્પષ્ટ કહો.'
દેવા ઊચુઃ વસુધેયં ભરાક્રાન્તા સમ્પ્રાપ્તા વિબુધાન્પ્રતિ । રુદતી વેપમાના ચ પીડિતા દુષ્ટભૂભુજૈઃ
દેવોએ કહ્યું: 'આ પૃથ્વી ભારે બોજથી પીડાઈને, દુષ્ટ રાજાઓથી દુઃખી થઈ, રડતી અને કંપતી હાલતમાં દેવતાઓ પાસે આવી છે.'
ભારાપહરણં ચાસ્યાઃ કર્તવ્યં ભુવનેશ્વરિ । દેવાનામીષ્મિત કાર્યમેતદેવાધુના શિવે
'હે ભૂવનેશ્વરી, તેનો બોજ દૂર કરવો જરૂરી છે. હે કલ્યાણી, આ હવે દેવતાઓનું કાર્ય છે.'
ઘાતિતસ્તુ પુરા માતસ્ત્વયા મહિષરૂપભૃત્ । દાનવોઽતિબલાક્રાન્તસ્તત્સહાયાશ્ચ કોટિશઃ
'હે માતા, પહેલાં તમે મહિષરૂપ ધારણ કરનાર દાનવ અને તેના અસંખ્ય શક્તિશાળી સાથીઓનો સંહાર કર્યો હતો.'
તથા શુમ્ભો નિશુમ્ભશ્ચ રક્તબીજસ્તથાપરઃ । ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાવીર્યૌ તથૈવ ધૂમ્રલોચનઃ
'એ જ રીતે, શુંભ, નિશુંભ, રક્તબીજ, તથા મહાવીર ચંડ અને મુંડ, અને ધૂમ્રલોચનનો પણ સંહાર કર્યો.'
દુર્મુખો દુઃસહશ્ચૈવ કરાલશ્ચાતિ વીર્યવાન્ । અન્યે ચ બહવઃ ક્રૂરાસ્ત્વયૈવ ચ નિપાતિતાઃ
'દુર્મુખ, દુઃસહ અને કરાળ જેવા અત્યંત શક્તિશાળી તથા અનેક ક્રૂર દાનવો પણ તમે જ સંહાર્યા.'
તથૈવ ચ સુરારીંશ્ચ જહિ સર્વાન્મહીશ્વરાન્ । (ભારં હર ધરાયાશ્ચ દુર્ધરં દુષ્ટભૂભુજામ્ ।)
'એ જ રીતે, હે પૃથ્વીના સ્વામી, બધા દેવશત્રુઓનો નાશ કરો. દુષ્ટ રાજાઓના અસહ્ય બોજને પૃથ્વી પરથી દૂર કરો.'
સમ્પ્રહસ્યાસિતાપાઙ્ગી મેઘગમ્ભીરયા ગિરા । શ્રીદેવ્યુવાચ મયેદં ચિન્તિતં પૂર્વમંશાવતરણં સુરાઃ
કાજળ જેવી કાળી આંખો અને મેઘ જેવી ગૂંજીતી વાણી સાથે હસતાં શ્રીદેવી બોલ્યાં: 'હે દેવતાઓ, હું પહેલેથી જ અંશાવતરણ વિશે વિચાર કરી ચૂકી છું.'
ભારાવતરણં ચૈવ યથા સ્યાદ્દુષ્ટભૂભુજામ્ । મયા સર્વે નિહન્તવ્યા દૈત્યેશા યે મહીભુજઃ
'દુષ્ટ રાજાઓના બોજને કેવી રીતે દૂર કરવો તે પણ મેં વિચાર્યું છે. બધા મહાન દૈત્યરાજાઓ, જે પૃથ્વીના રાજા છે, તેમને હું સંહારવી પડશે.'
માગધાદ્યા મહાભાગાઃ સ્વશક્ત્યા મન્દતેજસઃ । ભવદ્ભિરપિ સ્વૈરંશૈરવતીર્ય ધરાતલે
'માગધ વગેરે મહાન, પણ ક્ષીણ તેજવાળા રાજાઓનો પણ તમારે તમારી પોતાની શક્તિના અંશો સાથે પૃથ્વી પર અવતરીને સામનો કરવો પડશે.'
મચ્છક્તિયુક્તૈઃ કર્તવ્યં ભારાવતરણં સુરાઃ । કશ્યપો ભાર્યયા સાર્ધં દિવિજાનાં પ્રજાપતિઃ
'હે દેવતાઓ, મારી શક્તિથી યુક્ત થયેલા જ પૃથ્વીનો બોજ દૂર કરી શકશે. કશ્યપ અને તેમની પત્ની, દેવોમાં પ્રજાપતિ—'
યાદવાનાં કુલે પૂર્વં ભવિતાઽઽનકદુન્દુભિઃ । તથૈવ ભૃગુશાપાદ્વૈ ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ
'યાદવ વંશમાં પહેલાં અનકદુંદુભિ જન્મ લેશે. એ જ રીતે, ભૃગુના શાપથી અવિનાશી ભગવાન વિષ્ણુ—'