તત્ર ગચ્છ સુરશ્રેષ્ઠ યત્ર દેવો જનાર્દનઃ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા વેદકર્તાસૌ પુરસ્કૃત્ય સુરાંશ્ચ ગામ્
ત્યાં જા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યાં ભગવાન જનાર્દન નિવાસ કરે છે. વ્યાસે કહ્યું: આવું કહીને, વેદોના સર્જક બ્રહ્મા દેવતાઓને સાથે લઈને આગળ વધ્યા.
જગામ વિષ્ણુસદનં હંસારૂઢશ્ચતુર્મુખઃ । તુષ્ટાવ વેદવાક્યૈશ્ચ ભક્તિપ્રવણમાનસઃ
હંસ પર બેસેલા ચતુર્મુખ બ્રહ્મા વિષ્ણુના નિવાસસ્થાને ગયા. ભક્તિથી ભરેલા મનથી તેમણે વેદના શબ્દો વડે ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મોવાચ સહસ્રશીર્ષાસ્ત્વમસિ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । ત્વં વેદપુરુષઃ પૂર્વં દેવદેવઃ સનાતનઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે ભગવાન, તમે હજારો માથા, હજારો આંખો અને હજારો પગ ધરાવ છો. તમે પ્રાચીન વેદપુરુષ અને દેવોમાં પણ દેવ, સનાતન પરમેશ્વર છો.
ભૂતપૂર્વં ભવિષ્યચ્ચ વર્તમાનં ચ યદ્વિભો । અમરત્વં ત્વયા દત્તમસ્માકં ચ રમાપતે
હે મહાન, તમે ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાન બધું છો. હે લક્ષ્મીનાથ, અમને અમરત્વ પણ તમે જ આપ્યું છે.
એતાવાન્મહિમા તેઽસ્તિ કો ન વેત્તિ જગત્ત્રયે । ત્વં કર્તાપ્યવિતા હન્તા ત્વં સર્વગતિરીશ્વરઃ
તમારી મહિમા એટલી વિશાળ છે કે ત્રણેય લોકમાં કોણ છે જે તેને જાણતું નથી? તમે સર્જનહાર, રક્ષક અને સંહારક છો; તમે સર્વત્ર વ્યાપક ઈશ્વર છો.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતીડિતઃ પ્રભુર્વિષ્ણુઃ પ્રસન્નો ગરુડધ્વજઃ । દર્શનઞ્ચ દદૌ તેભ્યો બ્રહ્માદિભ્યોઽમલાશયઃ
વ્યાસે કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં, ગરુડધ્વજ ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થયા અને બ્રહ્મા તથા અન્ય દેવતાઓને પોતાનું દર્શન આપ્યું, તેમનું મન નિર્મળ હતું.
પપ્રચ્છ સ્વાગતં દેવાન્પ્રસન્નવદનો હરિઃ । તતસ્ત્વાગમને તેષાં કારણઞ્ચ સવિસ્તરમ્
હરિએ આનંદિત મુખથી દેવતાઓનું સ્વાગત કર્યું અને તેમના આવવાનો કારણ વિગતે પૂછ્યું.
તમુવાચાબ્જજો નત્વા ધરાદુઃખઞ્ચ સંસ્મરન્ । ભારાવતરણં વિષ્ણો કર્તવ્યં તે જનાર્દન
પદ્મજ બ્રહ્માએ નમન કરીને અને પૃથ્વીનું દુઃખ યાદ કરીને વિષ્ણુને કહ્યું: હે જનાર્દન, પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવો તમારો કર્તવ્ય છે.
ભુવિ ધૃત્વાવતારં ત્વં દ્વાપરાન્તે સમાગતે । હત્વા દુષ્ટાન્નૃપાનુર્વ્યા હર ભારં દયાનિધે
દ્વાપરયુગના અંતે, હે દયાનિધિ, તમે પૃથ્વી પર અવતાર લઈ દુષ્ટ રાજાઓનો નાશ કરીને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરો.
વિષ્ણુરુવાચ નાહં સ્વતન્ત્ર એવાત્ર ન બ્રહ્મા ન શિવસ્તથા । નેન્દ્રોઽગ્નિર્ન યમસ્ત્વષ્ટા ન સૂર્યો વરુણસ્તથા
વિષ્ણુએ કહ્યું: અહીં હું સ્વતંત્ર નથી, ન તો બ્રહ્મા, ન શિવ, ન ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, ત્વષ્ટા, સૂર્ય કે વરુણ પણ સ્વતંત્ર છે.
યોગમાયાવશે સર્વમિદં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં ગ્રથિતં ગુણસૂત્રતઃ
આ સમગ્ર ચળવળતું અને અચળ જગત, બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણિયા સુધી, યોગમાયાની શક્તિથી ગુણોના સૂત્રમાં બંધાયેલું છે.
યથા સા સ્વેચ્છયા પૂર્વં કર્તુમિચ્છતિ સુવ્રત । તથા કરોતિ સુહિતા વયં સર્વેઽપિ તદ્વશાઃ
જેવી રીતે યોગમાયા પોતાની ઇચ્છાથી જે કરે છે, એ જ થાય છે, હે સુવ્રત; અમે બધા તેના વશમાં છીએ અને એ પ્રમાણે જ વર્તીએ છીએ.
યદ્યહં સ્યાં સ્વતન્ત્રો વૈ ચિન્તયન્તુ ધિયા કિલ । કુતોઽભવં મત્સ્યવપુઃ કચ્છપો વા મહાર્ણવે
જો હું ખરેખર સ્વતંત્ર હોત, તો લોકો વિચાર કરે કે હું મહાસાગરમાં માછલી કે કચ્છપ કેવી રીતે બની શક્યો?
તિર્યગ્યોનિષુ કો ભોગઃ કા કીર્તિઃ કિં સુખં પુનઃ । કિં પુણ્યં કિં ફલં તત્ર ક્ષુદ્રયોનિગતસ્ય મે
પ્રાણીઓમાં જન્મ લઈને મને શું આનંદ, શું યશ, શું સુખ, શું પુણ્ય કે શું ફળ મળ્યું?
કોલો વાથ નૃસિંહો વા વામનો વાભવં કુતઃ । જમદગ્નિસુતઃ કસ્માત્સમ્ભવેયં પિતામહ
હું ક્યારે વરાહ, નરસિંહ કે વામન બની શક્યો? હે પિતામહ, હું જામદગ્નિનો પુત્ર કેમ બની શક્યો?
નૃશંસં વા કથં કર્મ કૃતવાનસ્મિ ભૂતલે । ક્ષતજૈસ્તુ હ્રદાન્સર્વાન્પૂરયેયં કથં પુનઃ
હું પૃથ્વી પર આવા ક્રૂર કર્મો કેવી રીતે કરી શક્યો? ફરીથી સર્વ સરોવરો લોહીથી કેવી રીતે ભર્યા?
તત્કથં જમદગ્નેશ્ચ પુત્રો ભૂત્વા દ્વિજોત્તમઃ । ક્ષત્રિયાન્હતવાનાજૌ નિર્દયો ગર્ભગાનપિ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું જામદગ્નિનો પુત્ર બનીને યુદ્ધમાં નિર્દયતાથી ક્ષત્રિયોને—even ગર્ભસ્થ બાળકોએ—કેવી રીતે મારી નાખ્યા?
રામો ભૂત્વાથ દેવેન્દ્ર પ્રાવિશદ્દણ્ડકં વનમ્ । પદાતિશ્ચીરવાસાશ્ચ જટાવલ્કલવાન્પુનઃ
હું રામ બનીને, હે દેવેન્દ્ર, દંડકવનમાં પગપાળા ગયો, વાળ જટાવાળા અને વલ્કલ પહેરીને ફરીથી વનવાસ કર્યો.
અસહાયો હ્યપાથેયો ભીષણે નિર્જને વને । કુર્વન્નાખેટકં તત્ર વ્યચરં વિગતત્રપઃ
હું એકલો, ખાવા-પીવાના કોઈ જ સાધન વિના, ભયાનક અને સુનસાન જંગલમાં નિર્ભયતાથી શિકાર કરતો ફરતો હતો.
ન જ્ઞાતવાન્મૃગં હૈમં માયયા પિહિતસ્તદા । ઉટજે જાનકીં ત્યક્ત્વા નિર્ગતસ્તત્પદાનુગઃ
તે સમયે મારે માયાથી છુપાયેલું સોનાનું હરણ ઓળખાયું નહીં; હું ઝૂંપડામાં જાનકીને છોડી, તેના પગલાંઓના પીછે બહાર નીકળી ગયો.
લક્ષ્મણોઽપિ ચ તાં ત્યક્ત્વા નિર્ગતો મત્પદાનુગઃ । વારિતોઽપિ મયાત્યર્થં મોહિતઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ
લક્ષ્મણ પણ તેને ત્યાં છોડી, મારા પગલાંઓના પીછે બહાર ગયો; મેં ઘણી વાર મનાઈ કરી છતાં, સામાન્ય ગુણોથી મોહિત થઈ ગયો.
ભિક્ષુરૂપં તતઃ કૃત્વા રાવણઃ કપટાકૃતિઃ । જહાર તરસા રક્ષો જાનકીં શોકકર્શિતામ્
પછી રાવણે ભિક્ષુકનું રૂપ ધારણ કરી, કપટથી દુઃખી થયેલી જાનકીનું જોરથી અપહરણ કર્યું.
દુઃખાર્તેન મયા તત્ર રુદિતઞ્ચ વને વને । સુગ્રીવેણ ચ મિત્રત્વં કૃતં કાર્યવશાન્મયા
મારે દુઃખથી વન વનમાં રડવું પડ્યું; અને કામની ફરજથી સુગ્રીવ સાથે મિત્રતા કરી.
અન્યાયેન હતો વાલી શાપાચ્ચૈવ નિવારિતઃ । સહાયાન્વાનરાન્ કૃત્વા લઙ્કાયાં ચલિતઃ પુનઃ
વાલીનો અયોગ્ય રીતે વધ થયો અને શાપથી અટકાયો; વાનરોને સાથી બનાવી, હું ફરીથી લંકા તરફ નીકળી પડ્યો.
બદ્ધોઽહં નાગપાશૈશ્ચ લક્ષ્મણશ્ચ મમાનુજઃ । વિસંજ્ઞૌ પતિતૌ દૃષ્ટ્વા વાનરા વિસ્મયં ગતાઃ
હું અને મારો નાના ભાઈ લક્ષ્મણ બંને નાગપાશથી બંધાઈ ગયા; અમને બેભાન અને પડી ગયેલા જોઈ વાનરો આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.
ગરુડેન તદાઽઽગત્ય મોચિતૌ ભ્રાતરૌ કિલ । ચિન્તા મે મહતી જાતા દૈવં કિં વા કરિષ્યતિ
પછી ગરુડે આવીને અમ બે ભાઈઓને મુક્ત કર્યા; મને ભારે ચિંતાનો અનુભવ થયો કે હવે ભાગ્ય શું કરશે.
હૃતં રાજ્યં વને વાસો મૃતસ્તાતઃ પ્રિયા હૃતા । યુદ્ધં કષ્ટં દદાત્યેવમગ્રે કિં વા કરિષ્યતિ
રાજ્ય છીનવાયું, જંગલમાં રહેવું પડ્યું, પિતા મૃત્યુ પામ્યા, પ્રિયાનું અપહરણ થયું; આવી કઠિન લડાઈ મળી—હવે આગળ ભાગ્ય શું કરશે?
પ્રથમં તુ મહદ્દુઃખમરાજ્યસ્ય વનાશ્રયમ્ । રાજપુત્ર્યાન્વિતસ્યૈવ ધનહીનસ્ય મે સુરાઃ
સૌપ્રથમ મોટું દુઃખ તો રાજ્ય વિના જંગલવાસનું હતું, માત્ર રાજકુમારી સાથે અને ધન વિના, હે દેવતાઓ.
વરાટિકાપિ પિત્રા મે ન દત્તા વનનિર્ગમે । પદાતિરસહાયોઽહં ધનહીનશ્ચ નિર્ગતઃ
મારા પિતાએ જંગલ જતાં મને એક પણ સિક્કો આપ્યો નહીં; હું પગપાળા, એકલો અને ધન વિના નીકળી ગયો.
ચતુર્દશૈવ વર્ષાણિ નીતાનિ ચ તદા મયા । ક્ષાત્રં ધર્મં પરિત્યજ્ય વ્યાધવૃત્ત્યા મહાવને
ત્યારે મેં ચૌદ વર્ષ મહાવનમાં ક્ષત્રિય ધર્મ છોડીને શિકારીની જેમ વિતાવ્યાં.