તસ્માત્ત્વં દેવદેવેશ દુઃખરૂપાર્ણવસ્ય ચ । પારદો ભવ ભારં મે હર પાદૌ નમામિ તે
એથી, હે દેવદેવ, આ દુઃખના દરિયાથી મુક્તિ આપો, મારા ભારને દૂર કરો; હું તમારા પગે વંદન કરું છું.
ઇંદ્ર ઉવાચ ઇલે કિં તે કરોમ્યદ્ય બ્રહ્માણં શરણં વ્રજ । અહં તત્રાગમિષ્યામિ સ તે દુઃખં હરિષ્યતિ
ઇન્દ્રે કહ્યું: હે ધરતી, હવે હું તારે શું કરી શકું? તું બ્રહ્માના આશ્રયે જા; હું પણ ત્યાં આવીશ અને તે તારો દુઃખ દૂર કરશે.
તચ્છ્રુત્વા ત્વરિતા પૃથ્વી બ્રહ્મલોકં ગતા તદા । શક્રોઽપિ પૃષ્ઠતઃ પ્રાપ્તઃ સર્વદેવપુરઃસરઃ
આ સાંભળીને ધરતી ઝડપથી બ્રહ્માના લોકે ગઈ; શક્ર પણ બધા દેવતાઓ સાથે પાછળથી ત્યાં પહોંચ્યો.
સુરભીમાગતાં તત્ર દૃષ્ટ્વોવાચ પ્રજાપતિઃ । મહીં જ્ઞાત્વા મહારાજ ધ્યાનેન સમુપસ્થિતામ્
ત્યાં સુરભી આવીને જોઈ, પ્રજાપતિએ કહ્યું; હે મહારાજા, ધ્યાનથી હાજર ધરતીને ઓળખી તેમણે વાત કરી.
કસ્માદ્રુદસિ કલ્યાણિ કિં તે દુઃખં વદાધુના । પીડિતાસિ ચ કેન ત્વં પાપાચારેણ ભૂર્વદ
હે કલ્યાણી, તું કેમ રડે છે? હવે તારો દુઃખ શું છે, કહો. તને કોણે પીડાવી છે, કયા પાપી વર્તનથી, કહો હે ભૂમિ.
ધરોવાચ કલિરાયાતિ દુષ્ટોઽયં બિભેમિ તદ્ભયાદહમ્ । પાપાચારાઃ પ્રજાસ્તત્ર ભવિષ્યન્તિ જગત્પતે
ધરાએ કહ્યું: દુષ્ટ કળી આવી રહ્યો છે, એના ભયથી હું ડરી રહી છું; ત્યાં, હે જગતના સ્વામી, પ્રજાઓ પાપમાં લાગી જશે.
રાજાનશ્ચ દુરાચારાઃ પરસ્પરવિરોધિનઃ । ચૌરકર્મરતાઃ સર્વે રાક્ષસાઃ પૂર્ણવૈરિણઃ
અને રાજાઓ પણ દુર્વ્યવહારવાળા, એકબીજાના દુશ્મન, ચોરીમાં રત, રાક્ષસ જેવા અને પરસ્પર વૈરથી ભરેલા હશે.
તાન્હત્વા નૃપતીન્ભારં હર મેઽદ્ય પિતામહ । પીડિતાસ્મિ મહારાજ સૈન્યભારેણ ભૂભૃતામ્
હે પિતામહ, એ રાજાઓને મારી આજે મારું ભાર દૂર કરો; હે મહારાજા, ભૂભૃતિઓની સેના દ્વારા હું પીડાઈ ગઈ છું.
બ્રહ્યોવાચ નાહં શક્તસ્તથા દેવિ ભારાવતરણે તવ । ગચ્છાવઃ સદનં વિષ્ણોર્દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે દેવી, હું તારો ભાર એ રીતે ઉતારી શકતો નથી; ચાલો આપણે ચક્રધારી દેવદેવ વિષ્ણુના ઘર જઈએ.
સ તે ભારાપનોદં વૈ કરિષ્યતિ જનાર્દનઃ । પૂર્વં મયાપિ તે કાર્યં ચિન્તિતં સુવિચાર્ય ચ
જનાર્દન ચોક્કસ તારો ભાર દૂર કરશે; અગાઉ પણ મેં તારો વિષય ધ્યાનપૂર્વક વિચાર્યો હતો.
તત્ર ગચ્છ સુરશ્રેષ્ઠ યત્ર દેવો જનાર્દનઃ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા વેદકર્તાસૌ પુરસ્કૃત્ય સુરાંશ્ચ ગામ્
ત્યાં જા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યાં ભગવાન જનાર્દન નિવાસ કરે છે. વ્યાસે કહ્યું: આવું કહીને, વેદોના સર્જક બ્રહ્મા દેવતાઓને સાથે લઈને આગળ વધ્યા.
જગામ વિષ્ણુસદનં હંસારૂઢશ્ચતુર્મુખઃ । તુષ્ટાવ વેદવાક્યૈશ્ચ ભક્તિપ્રવણમાનસઃ
હંસ પર બેસેલા ચતુર્મુખ બ્રહ્મા વિષ્ણુના નિવાસસ્થાને ગયા. ભક્તિથી ભરેલા મનથી તેમણે વેદના શબ્દો વડે ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મોવાચ સહસ્રશીર્ષાસ્ત્વમસિ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । ત્વં વેદપુરુષઃ પૂર્વં દેવદેવઃ સનાતનઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે ભગવાન, તમે હજારો માથા, હજારો આંખો અને હજારો પગ ધરાવ છો. તમે પ્રાચીન વેદપુરુષ અને દેવોમાં પણ દેવ, સનાતન પરમેશ્વર છો.
ભૂતપૂર્વં ભવિષ્યચ્ચ વર્તમાનં ચ યદ્વિભો । અમરત્વં ત્વયા દત્તમસ્માકં ચ રમાપતે
હે મહાન, તમે ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાન બધું છો. હે લક્ષ્મીનાથ, અમને અમરત્વ પણ તમે જ આપ્યું છે.
એતાવાન્મહિમા તેઽસ્તિ કો ન વેત્તિ જગત્ત્રયે । ત્વં કર્તાપ્યવિતા હન્તા ત્વં સર્વગતિરીશ્વરઃ
તમારી મહિમા એટલી વિશાળ છે કે ત્રણેય લોકમાં કોણ છે જે તેને જાણતું નથી? તમે સર્જનહાર, રક્ષક અને સંહારક છો; તમે સર્વત્ર વ્યાપક ઈશ્વર છો.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતીડિતઃ પ્રભુર્વિષ્ણુઃ પ્રસન્નો ગરુડધ્વજઃ । દર્શનઞ્ચ દદૌ તેભ્યો બ્રહ્માદિભ્યોઽમલાશયઃ
વ્યાસે કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં, ગરુડધ્વજ ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થયા અને બ્રહ્મા તથા અન્ય દેવતાઓને પોતાનું દર્શન આપ્યું, તેમનું મન નિર્મળ હતું.
પપ્રચ્છ સ્વાગતં દેવાન્પ્રસન્નવદનો હરિઃ । તતસ્ત્વાગમને તેષાં કારણઞ્ચ સવિસ્તરમ્
હરિએ આનંદિત મુખથી દેવતાઓનું સ્વાગત કર્યું અને તેમના આવવાનો કારણ વિગતે પૂછ્યું.
તમુવાચાબ્જજો નત્વા ધરાદુઃખઞ્ચ સંસ્મરન્ । ભારાવતરણં વિષ્ણો કર્તવ્યં તે જનાર્દન
પદ્મજ બ્રહ્માએ નમન કરીને અને પૃથ્વીનું દુઃખ યાદ કરીને વિષ્ણુને કહ્યું: હે જનાર્દન, પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવો તમારો કર્તવ્ય છે.
ભુવિ ધૃત્વાવતારં ત્વં દ્વાપરાન્તે સમાગતે । હત્વા દુષ્ટાન્નૃપાનુર્વ્યા હર ભારં દયાનિધે
દ્વાપરયુગના અંતે, હે દયાનિધિ, તમે પૃથ્વી પર અવતાર લઈ દુષ્ટ રાજાઓનો નાશ કરીને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરો.
વિષ્ણુરુવાચ નાહં સ્વતન્ત્ર એવાત્ર ન બ્રહ્મા ન શિવસ્તથા । નેન્દ્રોઽગ્નિર્ન યમસ્ત્વષ્ટા ન સૂર્યો વરુણસ્તથા
વિષ્ણુએ કહ્યું: અહીં હું સ્વતંત્ર નથી, ન તો બ્રહ્મા, ન શિવ, ન ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, ત્વષ્ટા, સૂર્ય કે વરુણ પણ સ્વતંત્ર છે.
યોગમાયાવશે સર્વમિદં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં ગ્રથિતં ગુણસૂત્રતઃ
આ સમગ્ર ચળવળતું અને અચળ જગત, બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણિયા સુધી, યોગમાયાની શક્તિથી ગુણોના સૂત્રમાં બંધાયેલું છે.
યથા સા સ્વેચ્છયા પૂર્વં કર્તુમિચ્છતિ સુવ્રત । તથા કરોતિ સુહિતા વયં સર્વેઽપિ તદ્વશાઃ
જેવી રીતે યોગમાયા પોતાની ઇચ્છાથી જે કરે છે, એ જ થાય છે, હે સુવ્રત; અમે બધા તેના વશમાં છીએ અને એ પ્રમાણે જ વર્તીએ છીએ.
યદ્યહં સ્યાં સ્વતન્ત્રો વૈ ચિન્તયન્તુ ધિયા કિલ । કુતોઽભવં મત્સ્યવપુઃ કચ્છપો વા મહાર્ણવે
જો હું ખરેખર સ્વતંત્ર હોત, તો લોકો વિચાર કરે કે હું મહાસાગરમાં માછલી કે કચ્છપ કેવી રીતે બની શક્યો?
તિર્યગ્યોનિષુ કો ભોગઃ કા કીર્તિઃ કિં સુખં પુનઃ । કિં પુણ્યં કિં ફલં તત્ર ક્ષુદ્રયોનિગતસ્ય મે
પ્રાણીઓમાં જન્મ લઈને મને શું આનંદ, શું યશ, શું સુખ, શું પુણ્ય કે શું ફળ મળ્યું?
કોલો વાથ નૃસિંહો વા વામનો વાભવં કુતઃ । જમદગ્નિસુતઃ કસ્માત્સમ્ભવેયં પિતામહ
હું ક્યારે વરાહ, નરસિંહ કે વામન બની શક્યો? હે પિતામહ, હું જામદગ્નિનો પુત્ર કેમ બની શક્યો?
નૃશંસં વા કથં કર્મ કૃતવાનસ્મિ ભૂતલે । ક્ષતજૈસ્તુ હ્રદાન્સર્વાન્પૂરયેયં કથં પુનઃ
હું પૃથ્વી પર આવા ક્રૂર કર્મો કેવી રીતે કરી શક્યો? ફરીથી સર્વ સરોવરો લોહીથી કેવી રીતે ભર્યા?
તત્કથં જમદગ્નેશ્ચ પુત્રો ભૂત્વા દ્વિજોત્તમઃ । ક્ષત્રિયાન્હતવાનાજૌ નિર્દયો ગર્ભગાનપિ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું જામદગ્નિનો પુત્ર બનીને યુદ્ધમાં નિર્દયતાથી ક્ષત્રિયોને—even ગર્ભસ્થ બાળકોએ—કેવી રીતે મારી નાખ્યા?
રામો ભૂત્વાથ દેવેન્દ્ર પ્રાવિશદ્દણ્ડકં વનમ્ । પદાતિશ્ચીરવાસાશ્ચ જટાવલ્કલવાન્પુનઃ
હું રામ બનીને, હે દેવેન્દ્ર, દંડકવનમાં પગપાળા ગયો, વાળ જટાવાળા અને વલ્કલ પહેરીને ફરીથી વનવાસ કર્યો.
અસહાયો હ્યપાથેયો ભીષણે નિર્જને વને । કુર્વન્નાખેટકં તત્ર વ્યચરં વિગતત્રપઃ
હું એકલો, ખાવા-પીવાના કોઈ જ સાધન વિના, ભયાનક અને સુનસાન જંગલમાં નિર્ભયતાથી શિકાર કરતો ફરતો હતો.
ન જ્ઞાતવાન્મૃગં હૈમં માયયા પિહિતસ્તદા । ઉટજે જાનકીં ત્યક્ત્વા નિર્ગતસ્તત્પદાનુગઃ
તે સમયે મારે માયાથી છુપાયેલું સોનાનું હરણ ઓળખાયું નહીં; હું ઝૂંપડામાં જાનકીને છોડી, તેના પગલાંઓના પીછે બહાર નીકળી ગયો.