તેઽપિ સ્વાર્થપરા નૂનં યથૈવ વયમપ્યુત । નાન્તરં દૈત્યસુરયોર્ભેદોઽયં મોહસમ્ભવઃ
તેઓ પણ નિશ્ચિતપણે પોતાના હિતમાં જ લાગેલા છે, જેમ અમે છીએ. દૈત્ય અને દેવોમાં કોઈ સાચો ભેદ નથી—આ બધું તો મોહથી જ ઊભું થયું છે.
ધનદારાદિભોગેષુ વયં સક્તા દિવાનિશમ્ । તથૈવ દેવા દેવેશિ કો ભેદોઽસુરદેવયોઃ
અમે દિવસ-રાત ધન, પત્ની અને અન્ય ભોગોમાં જ જોડાયેલા છીએ. દેવો પણ એ જ રીતે, હે દેવેશ્વરી, તો પછી દેવો અને અસુરોમાં શું તફાવત છે?
તેઽપિ કશ્યપદાયાદા વયં તત્સમ્ભવાઃ કિલ । કુતો વિરોધસમ્ભૂતિર્જાતા માતસ્તવાધુના
તેઓ પણ કશ્યપના વંશજ છે અને અમે પણ તેમનાં જ સંતાન છીએ. હે માતા, તો હવે તમારા સંતાનોમાં આ વૈર કેમ ઊભું થયું?
ન તથા વિહિતં માતસ્ત્વયિ સર્વસમુદ્ભવે । સામ્યતૈવ ત્વયા સ્થાપ્યા દેવેષ્વસ્માસુ ચૈવ હિ
હે માતા, સર્વનું મૂળ તમે છો, તમારા દ્વારા આવો ભેદ ક્યારેય નિર્ધારિત થયો નથી. તમારે દેવો અને અમારામાં સમાનતા જ સ્થાપવી જોઈએ.
ગુણવ્યતિકરાત્સર્વે સમુત્પન્નાઃ સુરાસુરાઃ । ગુણાન્વિતા ભવેયુસ્તે કથં દેહભૃતોઽમરાઃ
ગુણોની મિશ્રણથી જ બધા દેવો અને અસુરો જન્મે છે. શરીર ધરાવતા—even અમર દેવો—ગુણોથી વિમુક્ત કેવી રીતે રહી શકે?
કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ સર્વદેહેષુ સંસ્થિતાઃ । વર્તન્તે સર્વદા તસ્માત્ કોઽવિરોધી ભવેઞ્ચનઃ
કામ, ક્રોધ અને લોભ બધા શરીરોમાં વસે છે. એ હંમેશા કાર્ય કરે છે, તો પછી કોણ છે જે સંપૂર્ણ રીતે વિવાદથી મુક્ત રહી શકે?
ત્વયા મિથો વિરોધોઽયં કલ્પિતઃ કિલ કૌતુકાત્ । મન્યામહે વિભેદેન નૂનં યુદ્ધદિદૃક્ષયા
આ પરસ્પરનો વિવાદ પણ તમે રમતમાં જ ઊભો કર્યો છે. અમને લાગે છે કે, ભેદ ઊભો કરીને તમે ચોક્કસપણે યુદ્ધ જોવું ઈચ્છો છો.
અન્યથા ખલુ ભ્રાતૄણાં વિરોધઃ કીદૃશોઽનઘે । ત્વં ચેન્નેચ્છસિ ચામુણ્ડે વીક્ષિતું કલહં કિલ
નહીંતર, હે નિર્દોષે, ભાઈઓમાં આવો વિવાદ કેવી રીતે થાય? જો તમે, હે ચામુંડા, ઝઘડો જોવું ન ઈચ્છો, તો એ કદી થાય જ નહીં.
જાનામિ ધર્મં ધર્મજ્ઞે વેદ્મિ ચાહં શતક્રતુમ્ । તથાપિ કલહોઽસ્માકં ભોગાર્થં દેવિ સર્વદા
હું ધર્મ જાણું છું, હે ધર્મજ્ઞા, અને ઈન્દ્રને પણ ઓળખું છું. છતાંય, હે દેવી, ભોગ માટે અમારે વચ્ચે હંમેશા ઝઘડો રહે છે.
એકઃ કોઽપિ ન શાસ્તાસ્તિ સંસારે ત્વાં વિનામ્બિકે । સ્પૃહાવતસ્તુ કઃ કર્તું ક્ષમતે વચનં બુધઃ
આ સંસારમાં, હે અંબિકા, તમારા સિવાય સાચો શાસક કોઈ નથી. ઈચ્છાવાળો મનુષ્ય બીજાના વચનનું પાલન કેવી રીતે કરી શકે?
દેવાસુરૈરયં સિન્ધુર્મથિતઃ સમયે ક્વચિત્ । વિષ્ણુના વિહિતો ભેદઃ સુધારત્નચ્છલેન વૈ
ક્યારેક દેવો અને દૈત્યોએ મળીને સમુદ્ર મથન કર્યો હતો. ત્યારે વિષ્ણુએ અમૃત અને રત્નને બહાને ભેદ ઊભો કર્યો.
ત્વયાસૌ કલ્પિતઃ શૌરિઃ પાલકત્વે જગદ્ગુરુઃ । તેન લક્ષ્મીઃ સ્વયં લોભાદ્ ગૃહીતામરસુન્દરી
હે જગતગુરુ, એ વિષ્ણુને પણ રક્ષક તરીકે તમે જ નિયુક્ત કર્યો. એ વિષ્ણુએ લોભવશે, અમર સુંદરિ લક્ષ્મીને પોતે લઈ લીધી.
ઐરાવતસ્તથેન્દ્રેણ પારિજાતોઽથ કામધુક્ । ઉચ્ચૈઃશ્રવાઃ સુરૈઃ સર્વં ગૃહીતં વૈષ્ણવેચ્છયા
ઈન્દ્રએ ઐરાવત હાથી, પારિજાત વૃક્ષ અને કામધેનુ પણ લઈ લીધી. ઉચ્છૈ:શ્રવા અને બીજું બધું દેવોએ વિષ્ણુની ઈચ્છાથી જ મેળવ્યું.
અનયં તાદૃશં કૃત્વા જાતા દેવાસ્તુ સાધવઃ । (અન્યાયિનઃ સુરા નૂનં પશ્ય ત્વં ધર્મલક્ષણમ્ ।)
આ રીતે વર્તી, દેવો સદ્ગુણવાન ગણાયા. (પણ હે દેવી, સાચું જુઓ તો દેવોએ અન્યાય કર્યો—આ જ તો ધર્મનું લક્ષણ છે.)
નૂનં દૈત્યાઃ પરાભૂવન્પશ્ય ત્વં ધર્મલક્ષણમ્ । ક્વ ધર્મઃ કીદૃશો ધર્મઃ ક્વ કાર્યં ક્વ ચ સાધુતા
નિશ્ચયથી દૈત્યોએ હાર માની છે—તમે જાતે જ જુઓ કે ધર્મનું ચિહ્ન શું છે. ક્યાં છે ધર્મ? કયો ધર્મ છે આ? ક્યાં છે કરવું તે કામ, અને ક્યાં છે સાચી સદ્ગુણતા?
કથયામિ ચ કસ્યાગ્રે સિદ્ધં મૈમાંસિકં મતમ્ । તાર્કિકા યુક્તિવાદજ્ઞા વિધિજ્ઞા વેદવાદકાઃ
હું આ મીમાંસા મત કોની સામે રજૂ કરું? તાર્કિકો, તર્કમાં નિષ્ણાતો, વિધિ જાણનારા અને વેદના અર્થ સમજાવનારા—
ઉક્તાઃ સકર્તૃકં વિશ્વં વિવદન્તે જડાત્મકાઃ । કર્તા ભવતિ ચેદસ્મિન્સંસારે વિતતે કિલ
—આ બધાએ કહ્યું છે કે જગત કોઈ કરનાર સાથે છે, છતાં એ બધા જડ સ્વભાવ ધરાવતાં હોવા છતાં એકબીજામાં ઝઘડા કરે છે. જો આ વિશાળ સંસારમાં કોઈ કરનાર હોય—
વિરોધઃ કીદૃશસ્તત્ર ચૈકકર્મણિ વૈ મિથઃ । વેદે નૈકમતિઃ કસ્માચ્છાસ્ત્રેષ્વપિ તથા પુનઃ
—તો પછી એક જ કાર્યમાં કેવી વિરુદ્ધતા થાય છે? વેદમાં પણ એક મત નથી, અને એ જ રીતે અન્ય શાસ્ત્રોમાં પણ નથી.
નૈકવાક્યં વચસ્તેષામપિ વેદવિદાં પુનઃ । યતઃ સ્વાર્થપરં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્
વેદ જાણનારા લોકોના વચનો પણ એકસરખા નથી; કારણ કે આખું જગત, ચલાયમાન અને અચલ, પોતાનાં હિતમાં જ લાગેલું છે.
નિઃસ્પૃહઃ કોઽપિ સંસારે ન ભવેન્ન ભવિષ્યતિ । શશિનાથ ગુરોર્ભાર્યા હૃતા જ્ઞાત્વા બલાદપિ
આ સંસારમાં કોઈ પણ નિઃસ્પૃહ થયો નથી કે થશે નહીં; ચંદ્રના ગુરુની પત્ની પણ, જાણતાં છતાં, બળજબરીથી અપહરણ કરવામાં આવી.
ગૌતમસ્ય તથેન્દ્રેણ જાનતા ધર્મનિશ્ચયમ્ । ગુરુણાનુજભાર્યા ચ ભુક્તા ગર્ભવતી બલાત્
એ જ રીતે, ગૌતમની પત્નીને પણ ઇન્દ્રે, ધર્મ શું છે તે જાણતાં છતાં, બળપૂર્વક ભોગવી હતી; અને ગુરુના નાના ભાઈની પત્ની પણ બળજબરીથી ભોગવાઈ અને ગર્ભવતી થઈ—
શપ્તો ગર્ભગતો બાલઃ કૃતશ્ચાન્ધસ્તથા પુનઃ । વિષ્ણુના ચ શિરશ્છિન્નં રાહોશ્ચક્રેણ વૈ બલાત્
—ગર્ભમાં રહેલા બાળકને શાપ લાગ્યો અને એ અંધ થયો; અને વિષ્ણુએ પણ બળપૂર્વક રાહુનું માથું ચક્રથી કપાઈ નાખ્યું—
અપરાધં વિના કામં તદા સત્ત્વવતામ્બિકે । પૌત્રો ધર્મવતાં શૂરઃ સત્યવ્રતપરાયણઃ
—કોઈ દોષ વગર પણ, અમ્બિકા, સદ્ગુણવંતોએ પણ આવું કર્યું છે; ધર્મપ્રેમીનો પૌત્ર, સત્યમાં સ્થિર રહેનારો એક શૂરવીર—
યજ્વા દાનપતિઃ શાન્તઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વપૂજકઃ । કૃત્વાથ વામનં રૂપં હરિણા છલવેદિના
—યજ્ઞ કરનાર, દાનમાં આગળ, શાંત, સર્વજ્ઞ, સર્વની પૂજા કરનાર—એ હરિએ વામન રૂપ ધારણ કરી, છલથી—
વઞ્ચિતોઽસૌ બલિઃ સર્વં હૃતં રાજ્યં પુરા કિલ । તથાપિ દેવાન્ધર્મસ્થાન્પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
—બલિને છેતર્યો અને તેનું આખું રાજ્ય પલટાવી લીધું; છતાં પણ વિદ્વાનો દેવતાઓને ધર્મના આધારરૂપ કહે છે.
વદન્તિ ચાટુવાદાંશ્ચ ધર્મવાદાજ્જયં ગતાઃ । એવં જ્ઞાત્વા જગન્માતર્યથેચ્છસિ તથા કુરુ
અને જે લોકો ચાતુર્યથી બોલી જીતે છે, તેમને પણ ધર્મના વક્તા કહેવાય છે; એ રીતે, જગતની માતા, આ બધું જાણીને, તમે જે ઈચ્છો તે કરો.
શરણા દાનવાઃ સર્વે જહિ વા રક્ષ વા પુનઃ । શ્રીદેવ્યુવાચ સર્વે ગચ્છત પાતાલં તત્ર વાસં યથેપ્સિતમ્
બધા દૈત્યોએ આશ્રય લીધો છે—તમે ઇચ્છો તો તેમને મારો અથવા બચાવો. (શ્રીદેવી બોલ્યા:) તમે બધા પાતાળ જાઓ અને ત્યાં મનગમતું નિવાસ કરો.
કુરુધ્વં દાનવાઃ સર્વે નિર્ભયા ગતમન્યવઃ । કાલઃ પ્રતીક્ષ્યો યુષ્માભિઃ કારણં સ શુભેઽશુભે
તમામ દૈત્યોએ, હવે નિર્ભય અને ક્રોધરહિત બનીને, ત્યાં રહો; તમારે સમયની રાહ જોવી પડશે, કારણ કે એ જ શુભ કે અશુભનું કારણ છે.
સુનિર્વેદપરાણાં હિ સુખં સર્વત્ર સર્વદા । ત્રૈલોક્યસ્ય ચ રાજ્યેઽપિ ન સુખં લોભચેતસામ્
જે લોકો સંપૂર્ણ રીતે નિરલિપ્ત છે, તેમને બધે અને બધા સમયે સુખ મળે છે; પણ લોભી મનવાળા માટે તો ત્રણેય લોકના રાજમાં પણ સુખ નથી.
કૃતેઽપિ ન સુખં પૂર્ણં સસ્પૃહાણાં ફલૈરપિ । તસ્માત્ત્યક્ત્વા મહીમેતાં પ્રયાન્ત્વદ્ય મહીતલમ્
ઇચ્છાવાળાને, ફળ મળ્યા પછી પણ, સંપૂર્ણ સુખ મળતું નથી; તેથી, આ ધરતી છોડી, હવે નીચેના લોકમાં જાઓ.