ધન્યાસ્ત એવ તવ ભક્તિપરા મહાન્તઃ સંસારદુઃખરહિતાઃ સુખસિન્ધુમગ્નાઃ । યે ભક્તિભાવરહિતા ન કદાપિ દુઃખા-
સાચા અર્થમાં ધન્ય તો એ મહાન આત્માઓ છે, જે તારી ભક્તિમાં તલ્લીન છે, સંસારના દુઃખોથી મુક્ત છે અને સુખના સમુદ્રમાં ગરકાવ છે; જેમને ભક્તિભાવ નથી, તેઓ ક્યારેય આવું સુખ અનુભવી શકતા નથી.
યે વીજ્યમાનાઃ સિતચામરૈશ્ચ ક્રીડન્તિ ધન્યાઃ શિબિકાધિરૂઢાઃ । તૈઃ પૂજિતા ત્વં કિલ પૂર્વદેહે નાનોપહારૈરિતિ ચિન્તયામિ
જેઓ સફેદ ચામરથી પંખાવાય છે, આનંદથી રમે છે અને શિબિકામાં બેસે છે — એ ખરેખર ધન્ય છે. હે દેવી, મને લાગે છે કે એમણે પેહલા જન્મમાં તને વિવિધ ભેટો આપી પૂજ્યા હતા.
યે પૂજ્યમાના વરવારણસ્થા વિલાસિનીવૃન્દવિલાસયુક્તાઃ । સામન્તકૈશ્ચોપનતૈર્વ્રજન્તિ મન્યે હિ તૈસ્ત્વં કિલ પૂજિતાસિ
જેઓ ભવ્ય હાથી પર બેસી, સુંદર સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા અને રાજાઓ દ્વારા સન્માનિત થાય છે, એ પણ ધન્ય છે. હે દેવી, મને લાગે છે કે એમણે પણ તને પૂજ્યા છે.
વ્યાસ ઉવાચ એવં સ્તુતા મઘવતા દેવી વિશ્વેશ્વરી તદા । પ્રાદુર્બભૂવ તરસા સિંહારૂઢા ચતુર્ભુજા
વ્યાસ કહે છે: આ રીતે મઘવન દ્વારા સ્તુતિ થતાં, વિશ્વની સ્વામી દેવી તરત જ સિંહ પર બેસી, ચાર હાથવાળી રૂપે પ્રગટ થઈ.
શઙ્ખચક્રગદાપદ્માન્બિભ્રતી ચારુલોચના । રક્તામ્બરધરા દેવી દિવ્યમાલ્યવિભૂષણા
દેવીના હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ છે, એની આંખો સુંદર છે, એ લાલ વસ્ત્ર પહેરીને દિવ્ય માળા અને આભૂષણોથી શોભાયમાન છે.
તાનુવાચ સુરાન્દેવી પ્રસન્નવદના ગિરા । ભયં ત્યજન્તુ ભો દેવાઃ શં વિધાસ્યે કિલાધુના
દેવી પ્રસન્ન મુખે દેવતાઓને કહ્યું: 'હે દેવો, તમારો ભય છોડો; હવે હું તમારે માટે શુભતા લાવીશ.'
ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી સિંહારૂઢાતિસુન્દરી । જગામ તરસા તત્ર યત્ર દૈત્યા મદાન્વિતાઃ
આવું કહીને, અતિ સુંદર અને સિંહ પર બેસેલી દેવી ઝડપથી ત્યાં ગઈ, જ્યાં દૈત્યોએ ગર્વથી ભેગા થયા હતા.
પ્રહ્લાદપ્રમુખાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા દેવીં પુરઃસ્થિતામ્ । ઊચુઃ પરસ્પરં ભીતાઃ કિં કર્તવ્યમિતસ્તદા
પ્રહલાદને આગે રાખીને બધા દૈત્યોએ, સામે દેવીને ઉભેલી જોઈ, ભયથી એકબીજાને પૂછ્યું કે હવે શું કરવું?
દેવં નારાયણં ચાત્ર સમ્પ્રાપ્તા ચણ્ડિકા કિલ । મહિષાન્તકરી નૂનં ચણ્ડમુણ્ડવિનાશિની
અહીં નારાયણ આવ્યા છે અને ચંડિકા પણ આવી છે, જે મહિષાસુરને મારનાર અને ચંડ-મુંડને સંહારનાર છે.
નિહનિષ્યતિ નઃ સર્વાનમ્બિકા નાત્ર સંશયઃ । વક્રદૃષ્ટ્યા યયા પૂર્વં નિહતૌ મધુકૈટભૌ
અમ્બિકા અમને બધાને મારી નાખશે — એમાં કોઈ શંકા નથી. જેમણે પહેલા તીક્ષ્ણ નજરથી મધુ અને કૈટભને સંહાર્યા હતા.
એવં ચિન્તાતુરાન્વીક્ષ્ય પ્રહ્લાદસ્તાનુવાચ હ । યોદ્ધવ્યં નાથ ગન્તવ્યં પલાય્ય દાનવોત્તમાઃ
એવું વિચારીને ચિંતિત દૈત્યોને જોઈ, પ્રહલાદે કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ દૈત્યો, હવે તો લડવું કે ભાગી જવું, એ નક્કી કરવું પડશે.'
નમુચિસ્તાનુવાચાથ પલાયનપરાનિહ । હનિષ્યતિ જગન્માતા રુષિતા કિલ હેતિભિઃ
પછી, ભાગવાના ઇરાદે બેઠેલા દૈત્યોને નમુચીએ કહ્યું: 'વિશ્વમાતાજી ગુસ્સે થઈને નિશ્ચિતપણે પોતાના શસ્ત્રોથી અમને મારી નાખશે.'
તથા કુરુ મહાભાગ યથા દુઃખં ન જાયતે । વ્રજામોઽદ્યૈવ પાતાલં તાં સ્તુત્વા તદનુજ્ઞયા
હે ભાગ્યશાળી મિત્રો, એવું કરો કે કોઈ દુઃખ ન થાય. ચાલો, આજે જ પાતાળમાં જઈએ, પહેલા દેવીની સ્તુતિ કરીને અને એની પરવાનગી લઈ.
પ્રહ્લાદ ઉવાચ સ્તૌમિ દેવીં મહામાયાં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણીમ્ । સર્વેષાં જનનીં શક્તિં ભક્તાનામભયઙ્કરીમ્
પ્રહલાદ કહે છે: હું મહામાયાદેવીની સ્તુતિ કરું છું, જે સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે; સર્વની માતા, શક્તિરૂપા અને ભક્તોને નિર્ભયતા આપનારી છે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્યા વિષ્ણુભક્તસ્તુ પ્રહ્લાદઃ પરમાર્થવિત્ । તુષ્ટાવ જગતાં ધાત્રીં કૃતાઞ્જલિપુટસ્તદા
વ્યાસ કહે છે: આ રીતે કહ્યા પછી, વિષ્ણુભક્ત અને પરમ તત્વને જાણનારા પ્રહલાદે, હાથ જોડીને વિશ્વમાતાની સ્તુતિ કરી.
માલાસર્પવદાભાતિ યસ્યાં સર્વં ચરાચરમ્ । સર્વાધિષ્ઠાનરૂપાયૈ તસ્યૈ હ્રીંમૂર્તયે નમઃ
જેમાં સર્વ ચરાચર જગત માળા જેવા સાપની જેમ શોભે છે, એવી સર્વાધાર રૂપા, હ્રીં સ્વરૂપા દેવીને હું વંદન કરું છું.
ત્વત્તઃ સર્વમિદં વિશ્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં તથા । અન્યે નિમિત્તમાત્રાસ્તે કર્તારસ્તવ નિર્મિતાઃ
તમારી પાસેથી જ આ આખું જગત, સ્થાવર અને જંગમ બધું ઉત્પન્ન થયું છે. બીજાઓ તો માત્ર સાધનરૂપ છે, હે સર્જનહાર, તેઓ પણ તમારી જ રચના છે.
નમો દેવિ મહામાયે સર્વેષાં જનની સ્મૃતા । કો ભેદસ્તવ દેવેષુ દૈત્યેષુ સ્વકૃતેષુ ચ
હે દેવી, મહામાયા, સર્વેની માતા તરીકે યાદ કરવામાં આવો છો, તમને વંદન છે. દેવો, દૈત્યો કે તમારા બનાવેલા અન્ય સૌમાં શું ફરક છે?
માતુઃ પુત્રેષુ કો ભેદોઽપ્યશુભેષુ શુભેષુ ચ । તથૈવ દેવેષ્વસ્માસુ ન કર્તવ્યસ્ત્વયાધુના
માતા માટે પોતાના સંતાનોમાં, ભલે તે શુભ હોય કે અશુભ, શું કોઈ ભેદ હોય શકે? એ જ રીતે, હે દેવી, હવે આપ દેવો અને અમારામાં કોઈ ભેદ ન કરો.
યાદૃશાસ્તાદૃશા માતઃ સુતાસ્તે દાનવાઃ કિલ । યતસ્ત્વં વિશ્વજનની પુરાણેષુ પ્રકીર્તિતા
માતા, જેમ તેઓ છે, તેમ જ દાનવો પણ તમારા સંતાન છે. કારણ કે, પ્રાચીન ગ્રંથોમાં તમને વિશ્વજનની તરીકે વખાણવામાં આવ્યા છે.
તેઽપિ સ્વાર્થપરા નૂનં યથૈવ વયમપ્યુત । નાન્તરં દૈત્યસુરયોર્ભેદોઽયં મોહસમ્ભવઃ
તેઓ પણ નિશ્ચિતપણે પોતાના હિતમાં જ લાગેલા છે, જેમ અમે છીએ. દૈત્ય અને દેવોમાં કોઈ સાચો ભેદ નથી—આ બધું તો મોહથી જ ઊભું થયું છે.
ધનદારાદિભોગેષુ વયં સક્તા દિવાનિશમ્ । તથૈવ દેવા દેવેશિ કો ભેદોઽસુરદેવયોઃ
અમે દિવસ-રાત ધન, પત્ની અને અન્ય ભોગોમાં જ જોડાયેલા છીએ. દેવો પણ એ જ રીતે, હે દેવેશ્વરી, તો પછી દેવો અને અસુરોમાં શું તફાવત છે?
તેઽપિ કશ્યપદાયાદા વયં તત્સમ્ભવાઃ કિલ । કુતો વિરોધસમ્ભૂતિર્જાતા માતસ્તવાધુના
તેઓ પણ કશ્યપના વંશજ છે અને અમે પણ તેમનાં જ સંતાન છીએ. હે માતા, તો હવે તમારા સંતાનોમાં આ વૈર કેમ ઊભું થયું?
ન તથા વિહિતં માતસ્ત્વયિ સર્વસમુદ્ભવે । સામ્યતૈવ ત્વયા સ્થાપ્યા દેવેષ્વસ્માસુ ચૈવ હિ
હે માતા, સર્વનું મૂળ તમે છો, તમારા દ્વારા આવો ભેદ ક્યારેય નિર્ધારિત થયો નથી. તમારે દેવો અને અમારામાં સમાનતા જ સ્થાપવી જોઈએ.
ગુણવ્યતિકરાત્સર્વે સમુત્પન્નાઃ સુરાસુરાઃ । ગુણાન્વિતા ભવેયુસ્તે કથં દેહભૃતોઽમરાઃ
ગુણોની મિશ્રણથી જ બધા દેવો અને અસુરો જન્મે છે. શરીર ધરાવતા—even અમર દેવો—ગુણોથી વિમુક્ત કેવી રીતે રહી શકે?
કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ સર્વદેહેષુ સંસ્થિતાઃ । વર્તન્તે સર્વદા તસ્માત્ કોઽવિરોધી ભવેઞ્ચનઃ
કામ, ક્રોધ અને લોભ બધા શરીરોમાં વસે છે. એ હંમેશા કાર્ય કરે છે, તો પછી કોણ છે જે સંપૂર્ણ રીતે વિવાદથી મુક્ત રહી શકે?
ત્વયા મિથો વિરોધોઽયં કલ્પિતઃ કિલ કૌતુકાત્ । મન્યામહે વિભેદેન નૂનં યુદ્ધદિદૃક્ષયા
આ પરસ્પરનો વિવાદ પણ તમે રમતમાં જ ઊભો કર્યો છે. અમને લાગે છે કે, ભેદ ઊભો કરીને તમે ચોક્કસપણે યુદ્ધ જોવું ઈચ્છો છો.
અન્યથા ખલુ ભ્રાતૄણાં વિરોધઃ કીદૃશોઽનઘે । ત્વં ચેન્નેચ્છસિ ચામુણ્ડે વીક્ષિતું કલહં કિલ
નહીંતર, હે નિર્દોષે, ભાઈઓમાં આવો વિવાદ કેવી રીતે થાય? જો તમે, હે ચામુંડા, ઝઘડો જોવું ન ઈચ્છો, તો એ કદી થાય જ નહીં.
જાનામિ ધર્મં ધર્મજ્ઞે વેદ્મિ ચાહં શતક્રતુમ્ । તથાપિ કલહોઽસ્માકં ભોગાર્થં દેવિ સર્વદા
હું ધર્મ જાણું છું, હે ધર્મજ્ઞા, અને ઈન્દ્રને પણ ઓળખું છું. છતાંય, હે દેવી, ભોગ માટે અમારે વચ્ચે હંમેશા ઝઘડો રહે છે.
એકઃ કોઽપિ ન શાસ્તાસ્તિ સંસારે ત્વાં વિનામ્બિકે । સ્પૃહાવતસ્તુ કઃ કર્તું ક્ષમતે વચનં બુધઃ
આ સંસારમાં, હે અંબિકા, તમારા સિવાય સાચો શાસક કોઈ નથી. ઈચ્છાવાળો મનુષ્ય બીજાના વચનનું પાલન કેવી રીતે કરી શકે?