કાલે મરણધર્માસ્તે સન્દેહઃ કોઽત્ર તે નૃપ । પરોપદેશે વિસ્પષ્ટં શિષ્ટાઃ સર્વે ભવન્તિ ચ
સમય આવે ત્યારે એ બધાને મૃત્યુ આવે છે; હે રાજા, તેમાં શું શંકા? બીજાને ઉપદેશ આપતી વખતે બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે.
વિપ્લુતિર્હ્યવિશેષેણ સ્વકાર્યે સમુપસ્થિતે । કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભદ્રોહાહઙ્કારમત્સરાઃ
જ્યારે પોતાનું કામ આવે ત્યારે ભેદભાવ વિના ગડબડ થાય છે; કામ, ક્રોધ, લોભ, દ્વેષ, અહંકાર અને ઈર્ષ્યા બધું જ ઉઠે છે.
દેહવાન્કઃ પરિત્યક્તુમીશો ભવતિ તાન્પુનઃ । સંસારોઽયં મહારાજ સદૈવૈવંવિધઃ સ્મૃતઃ
જેને શરીર છે, એ ફરીથી આ બધું છોડવામાં સમર્થ છે? હે મહારાજા, આ સંસાર હંમેશા આવો જ ગણાયો છે.
નાન્યથા પ્રભવત્યેવ શુભાશુભમયઃ કિલ । કદાચિદ્ભગવાન્વિષ્ણુસ્તપશ્ચરતિ દારુણમ્
આ જગત સારા-ખરાબથી ભરેલું છે અને ક્યારેય અલગ રીતે ચાલતું નથી; ક્યારેક ભગવાન વિષ્ણુ કઠિન તપ કરે છે.
કદાચિદ્વિવિધાન્યજ્ઞાન્વિતનોતિ સુરાધિપઃ । કદાચિત્તુ રમારઙ્ગરઞ્જિતઃ પરમેશ્વરઃ
ક્યારેક દેવોના સ્વામી અનેક યજ્ઞો કરે છે; ક્યારેક પરમેશ્વર લક્ષ્મીના રમણથી આનંદમાં મગ્ન થાય છે.
રમતે કિલ વૈકુણ્ઠે તદ્વશસ્તરુણો વિભુઃ । કદાચિદ્દાનવૈઃ સાર્ધં યુદ્ધં પરમદારુણમ્
એ વાસ્તવમાં વૈકુંઠમાં લક્ષ્મીના વશમાં રહી આનંદ માણે છે; ક્યારેક એ દાનવો સાથે ભયાનક યુદ્ધ કરે છે.
કરોતિ કરુણાસિન્ધુસ્તદ્બાણાપીડિતો ભૃશમ્ । કદાચિજ્જયમાપ્નોતિ દૈવાત્સોઽપિ પરાજયમ્
કરુણા સમુદ્ર ભગવાન તેમના બાણોથી ભારે પીડાય છે અને ક્યારેક દૈવથી વિજય મેળવે છે, તો ક્યારેક હાર પણ ભોગવે છે.
સુખદુઃખાભિભૂતોઽસૌ ભવત્યેવ ન સંશયઃ । શેષે શેતે કદાચિદ્વૈ યોગનિદ્રાસમાવૃતઃ
એ સુખ-દુઃખથી ઘેરાઈ જાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; ક્યારેક એ યોગનિદ્રામાં આવરીને શયન કરે છે.
કાલે જાગર્તિ વિશ્વાત્મા સ્વભાવપ્રતિબોધિતઃ । શર્વો બ્રહ્મા હરિશ્ચેતિ ઇન્દ્રાદ્યા યે સુરાસ્તથા
સમય આવે ત્યારે વિશ્વાત્મા પોતાનાં સ્વભાવથી જાગે છે; શર્વ, બ્રહ્મા, હરિ અને ઇન્દ્રાદિક દેવો પણ.
મુનયશ્ચ વિનિર્માણૈઃ સ્વાયુષો વિચરન્તિ હિ । નિશાવસાને સઞ્જાતે જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્
ઋષિઓ પણ પોતાના સર્જનથી પોતાનું આયુષ્ય પૂરું કરે છે; રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે આખું જગત, ચળવળતું અને અચળ, ઉભું થાય છે.
મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહો નૃપ કિઞ્ચિત્કદાપિ ચ । સ્વાયુષોઽન્તે પદ્યજાદ્યાઃ ક્ષયમૃચ્છન્તિ પાર્થિવ
હે રાજા, એમાં કોઈ શંકા નથી કે, પોતાનું આયુષ્ય પૂરું થાય ત્યારે કમળમાંથી જન્મેલા અને બીજા બધા પણ અંતે નાશ પામે છે.
પ્રભવન્તિ પુનર્વિષ્ણુહરશક્રાદયઃ સુરાઃ । તસ્માત્કામાદિકાન્ભાવાન્દેહવાન્પ્રતિપદ્યતે
પછી ફરીથી વિષ્ણુ, હર, શક્ર અને બીજા દેવતાઓ જન્મે છે; એથી શરીર ધરાવનાર મનુષ્યમાં ઇચ્છા વગેરે ભાવો ઊભા થાય છે.
નાત્ર તે વિસ્મયઃ કાર્યઃ કદાચિદપિ પાર્થિવ । સંસારોઽયં તુ સન્દિગ્ધઃ કામક્રોધાદિભિર્નૃપ
હે રાજા, આમાં તને ક્યારેય આશ્ચર્ય થવું જોઈએ નહીં; આ સંસાર તો ઇચ્છા, ક્રોધ વગેરેથી હંમેશા અસ્થિર અને અનિશ્ચિત છે.
દુર્લભસ્તદ્વિનિર્મુક્તઃ પુરુષઃ પરમાર્થવિત્ । યો બિભેતીહ સંસારે સ દારાન્ન કરોત્યપિ
આ બધામાંથી મુક્ત અને પરમ તત્વ જાણનારો પુરુષ બહુ દુર્લભ છે; જે સંસારથી ડરે છે, તે તો પત્ની પણ રાખતો નથી.
વિમુક્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો વિચરત્યવિશઙ્કિતઃ । તસ્માદ્બૃહસ્પતેર્ભાર્યા શશિના લમ્ભિતા પુનઃ
જે સર્વ બંધનોથી મુક્ત છે, તે નિર્ભય ફરી શકે છે; એ માટે જ બૃહસ્પતિની પત્ની ચંદ્ર દ્વારા ફરીથી અપહરણ પામી.
ગુરૂણા લમ્ભિતા ભાર્યા તથા ભ્રાતુર્યવીયસઃ । એવં સંસારચક્રેઽસ્મિન્ રાગલોભાદિભિર્વૃતઃ
ગુરુની પત્ની અપહરણ પામી, એ જ રીતે નાના ભાઈની પત્ની પણ; આવું આ સંસારના ચક્રમાં રાગ, લોભ વગેરેથી મનુષ્ય ઘેરાઈ જાય છે.
ગાર્હસ્થ્યઞ્ચ સમાસ્થાય કથં મુક્તો ભવેન્નરઃ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન હિત્વા સંસારસારતામ્
ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને માણસ કેવી રીતે મુક્તિ પામે? એટલે સર્વ પ્રયત્નથી સંસારની મોહમાયાને છોડવી જોઈએ.
આરાધયેન્મહેશાનીં સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્ । તન્માયાગુણતશ્છન્નં જગદેતચ્ચરાચરમ્
મહેશાની, જે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, તેની ભક્તિ કરવી જોઈએ; કારણ કે આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, તેની માયા અને ગુણોથી ઢંકાયેલું છે.
ભ્રમત્યુન્મત્તવત્સર્વં મદિરામત્તવન્નૃપ । તસ્યા આરાધનેનૈવ ગુણાન્સર્વાન્વિમૃદ્ય ચ
હે રાજા, બધા લોકો દારૂ પીધેલા પાગલ જેવા ભટકતા રહે છે; પણ તેની ભક્તિથી બધા ગુણો પર વિજય મળી જાય છે.
મુક્તિં ભજેત મતિમાન્નાન્યઃ પન્થાસ્ત્વિતઃ પરઃ । આરાધિતા મહેશાની ન યાવત્કુરુતે કૃપામ્
વિદ્વાન પુરુષ મુક્તિ પામે છે; આ સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ નથી. મહેશાનીની ભક્તિ અને કૃપા મળ્યા વિના,
તાવદ્ભવેત્સુખં કસ્માત્કોઽન્યોઽસ્તિ દયયા યુતઃ । કરુણાસાગરામેતાં ભજેત્તસ્માદમાયયા
એટલાં સુધી સુખ ક્યાંથી મળે? બીજો કોણ છે જે દયા ધરાવે છે? એટલે, આ કરુણા સાગર માતાની નિષ્ઠાપૂર્વક ભક્તિ કરવી જોઈએ.
યસ્યાસ્તુ ભજનેનૈવ જીવન્મુક્તત્વમશ્નુતે । માનુષ્યં દુર્લભં પ્રાપ્ય સેવિતા ન મહેશ્વરી
માત્ર તેની ભક્તિથી જીવતો જ મુક્તિ મળે છે. દુર્લભ માનવ જન્મ મળ્યા પછી પણ જો મહેશ્વરીની સેવા ન થાય,
નિઃશ્રેણિકાગ્રાત્પતિતા અધ ઇત્યેવ વિદ્મહે । અહઙ્કારાવૃતં વિશ્વં ગુણત્રયસમન્વિતમ્
તો જાણવું કે, સીડીના ટોચ પરથી નીચે પડી જવાય છે; આ આખું જગત અહંકારથી ઢંકાયેલું છે અને ત્રણ ગુણોથી ભરેલું છે.
અસત્યેનાપિ સમ્બદ્ધં મુચ્યતે કથમન્યથા । હિત્વા સર્વં તતઃ સર્વેઃ સંસેવ્યા ભુવનેશ્વરી
અસત્યથી બંધાયેલો માણસ બીજું કેવી રીતે મુક્ત થાય? એટલે બધું છોડીને, જગતની માલિકાની સેવા કરવી જોઈએ.
રાજોવાચ કિં કૃતં ગુરૂણા તત્ર કાવ્યરૂપધરેણ ચ । કદા શુક્રઃ સમાયાતસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ
રાજાએ પૂછ્યું: ત્યાં ગુરુએ શું કર્યું અને કાવ્યરૂપ ધારણ કરીને શું બન્યું? અને શુક્ર ક્યારે આવ્યા? હે પિતામહ, મને કહો.
વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ યત્કૃતં ગુરુણા તદા । કૃત્વા કાવ્યસ્વરૂપઞ્ચ પ્રચ્છન્નેન મહાત્મના
વ્યાસએ કહ્યું: હે રાજા, સાંભળો, હું કહું છું કે ત્યારે ગુરુએ શું કર્યું, મહાન આત્માએ કાવ્યાનું રૂપ અને સ્વર ધારણ કરીને છુપાઈને શું કર્યું.
ગુરુણા બોધિતા દૈત્યા મત્વા કાવ્યં સ્વકં ગુરુમ્ । વિશ્વાસં પરમં કૃત્વા બભૂવુસ્તન્મયાસ્તદા
ગુરુએ દૈત્યોને શીખવ્યા, અને દૈત્યો કાવ્યાને પોતાનો ગુરુ માની, સંપૂર્ણ વિશ્વાસ રાખી, એ સમયે એના જેવા બની ગયા.
વિદ્યાર્થં શરણં પ્રાપ્તા ભૃગું મત્વાતિમોહિતાઃ । ગુરુણા વિપ્રલબ્ધાસ્તે લોભાત્કો વા ન મુહ્યતિ
જ્ઞાન મેળવવા માટે દૈત્યો ભૃગુ પાસે આશ્રય લેવા ગયા, પણ ખૂબ જ ભ્રમિત થયા; ગુરુએ લોભને કારણે તેમને છેતર્યા—લોભથી કોણ ભટકતું નથી?
દશવર્ષાત્મકે કાલે સમ્પૂર્ણસમયે તદા । જયન્ત્યા સહ ક્રીડિત્વા કાવ્યો યાજ્યાનચિન્તયત્
દસ વર્ષ પૂરા થતાં, કાવ્યે જયંતી સાથે રમ્યા પછી પોતાના યજમાનોની ચિંતામાં પડ્યો.
આશયા મમ માર્ગં તે પશ્યન્તઃ સંસ્થિતાઃ કિલ । ગત્વા તાન્વૈ પ્રપશ્યેઽહં યાજ્યાનતિભયાતુરાન્
મને આશા છે કે, એ લોકો મારું રાહ જોઈને ઊભા હશે; હું જઈને એ યજમાનોને જોઈશ, જે ભારે ભયથી પીડાઈ રહ્યા છે.