રક્ષણીયા મયા દેવા ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય શઙ્કરઃ । દુષ્કરં વ્રતમત્યુગ્રં તમુવાચ મહેશ્વરઃ
'મારે દેવતાઓની રક્ષા કરવી જોઈએ' એમ વિચારી મહાદેવે તેને બહુ કઠિન અને ઉગ્ર વ્રત વિશે કહ્યું.
પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં તુ કણધૂમમવાક્છિરાઃ । યદિ પાસ્યસિ ભદ્રં તે તતો મન્ત્રાનવાપ્સ્યસિ
જો તું પૂરા એક હજાર વર્ષ સુધી, ઊંધા મોઢા ઊભો રહીને માત્ર ધૂમ્રપાન કરશે, તો પછી તને મંત્ર મળશે—મારા આશીર્વાદ.
ઇત્યુક્તોઽસૌ પ્રણમ્યેશં બાઢમિત્યબ્રવીદ્વચઃ । વ્રતં ચરામ્યહં દેવ ત્વયાજ્ઞપ્તઃ સુરેશ્વર
આ રીતે કહ્યા પછી, તેણે ભગવાનને વંદન કરીને કહ્યું: 'જેમ તમે આજ્ઞા આપો છો, તેમ હું વ્રત પાળું છું, હે દેવેશ.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા શઙ્કરં કાવ્યશ્ચકાર વ્રતમુત્તમમ્ । ધૂમપાનરતઃ શાન્તો મન્ત્રાર્થં કૃતનિશ્ચયઃ
વ્યાસ કહે છે: આવું કહીને કાવ્યે શંકરજીનું શ્રેષ્ઠ વ્રત ધારણ કર્યું, ધૂમ્રપાનમાં તત્પર રહી, શાંત અને મંત્ર મેળવવા દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.
તતો દેવાઃ પરિજ્ઞાય કાવ્યં વ્રતરતં તદા । દૈત્યાન્દમ્ભરતાંશ્ચૈવ બભૂવુર્મન્ત્રતત્પરાઃ
પછી દેવતાઓએ જાણ્યું કે કાવ્ય વ્રતમાં તત્પર છે અને દૈત્યો કપટમાં વ્યસ્ત છે, એટલે તેઓ મંત્ર મેળવવામાં લાગ્યા.
વિચાર્ય મનસા સર્વે સંગ્રામાયોદ્યતા નૃપ । યયુર્ધૃતાયુધાસ્તત્ર યત્ર તે દાનવોત્તમાઃ
બધાએ મનમાં વિચાર કરીને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા, શસ્ત્રો લઈ ત્યાં ગયા, જ્યાં શ્રેષ્ઠ દાનવો હતા.
તાનાગતાન્સમીક્ષ્યાથ સાયુધાન્દંશિતાંસ્તથા । આસંસ્તે ભયસંવિગ્ના દૈત્યા દેવાન્સમન્તતઃ
દૈત્યોએ જોયું કે દેવતાઓ હથિયારોથી સજ્જ અને ભયાનક રૂપે આવી રહ્યા છે, તો તેઓ ચારે બાજુથી ઘેરાઈને ભય અને ચિંતાથી ભરાઈ ગયા.
ઉત્પેતુઃ સહસા તે વૈ સન્નદ્ધાન્ભયકર્શિતાઃ । અબ્રુવન્વચનં તથ્યં તે દેવાન્વલદર્પિતાન્
તેઓ અચાનક ભયથી પીડાઈને, શસ્ત્રો ધારણ કરીને ઊભા થયા અને પોતાની તાકાત પર ગર્વ કરતા દેવતાઓને સાચું વચન કહ્યું.
ન્યસ્તશસ્ત્રે ભયવતિ આચાર્યે વ્રતમાસ્થિતે । દત્ત્વાભયં પુરા દેવાઃ સમ્પ્રાપ્તા નો જિઘાંસયા
જ્યારે અમારા શસ્ત્રો મૂકેલા છે, અમારા આચાર્ય વ્રતમાં તત્પર છે, ત્યારે તમે દેવતાઓ, અમને પહેલાં અભય આપ્યું હતું, હવે અમને મારવા આવ્યા છો.
સત્યં વઃ ક્વ ગતં દેવા ધર્મશ્ચ શ્રુતિનોદિતઃ । ન્યસ્તશસ્ત્રા ન હન્તવ્યા ભીતાશ્ચ શરણં ગતાઃ
હે દેવતાઓ, તમારું સત્ય અને શાસ્ત્રોમાં કહેલો ધર્મ ક્યાં ગયો? જેમણે શસ્ત્ર મૂકી દીધા છે અને ભયભીત થઈ આશ્રય લીધો છે, તેમને મારવું યોગ્ય નથી.
દેવા ઊચુઃ ભવદ્ભિઃ પ્રેષિતઃ કાવ્યો મન્ત્રાર્થં કુહકેન ચ । તપો જ્ઞાતં હિ યુષ્માકં તેન યુધ્યામ એવ હિ
દેવતાઓએ કહ્યું: કાવ્યને તમે કપટથી મંત્ર મેળવવા મોકલ્યો હતો; તમારું તપ જાણીતું છે, એટલે અમે યુદ્ધ કરીએ છીએ.
સજ્જા ભવન્તુ યુદ્ધાય સંરબ્ધાઃ શસ્ત્રપાણયઃ । શત્રુશ્છિદ્રેણ હન્તવ્ય એષ ધર્મઃ સનાતનઃ
બધા યુદ્ધ માટે તૈયાર રહેો, ઉત્સાહપૂર્વક શસ્ત્રો હાથમાં લો; શત્રુની દુર્બળ જગ્યાએ પ્રહાર કરવો એ સનાતન ધર્મ છે.
વ્યાસ ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં દૈત્યા વિચાર્ય ચ પરસ્પરમ્ । પલાયનપરાઃ સર્વે નિર્ગતા ભયવિહ્વલાઃ
વ્યાસ કહે છે: એ વચન સાંભળીને દૈત્યો એકબીજામાં ચર્ચા કરીને, બધાજ ભયથી ગભરાઈને ભાગી ગયા.
શરણં દાનવા જગ્મુર્ભીતાસ્તે કાવ્યમાતરમ્ । દૃષ્ટ્વા તાનતિસન્તપ્તાનભયં ચ દદાવથ
ભયભીત દૈત્યો કાવ્યની માતા પાસે આશરો લેવા ગયા; તેમને ખૂબ જ દુઃખી જોઈને, તેણે તેમને નિર્ભયતા આપી.
કાવ્યમાતોવાચ ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્યં ભયં ત્યજત દાનવાઃ । મત્સન્નિધૌ વર્તમાનાન્ન ભીર્ભવિતુમર્હતિ
કાવ્યની માતાએ કહ્યું: 'દૈત્યો, ડરશો નહીં, ડર છોડો. મારી હાજરીમાં રહો ત્યારે તમને કોઈ ભય રહેવાનું નથી.'
તચ્છ્રુત્વા વચનં દૈત્યાઃ સ્થિતાસ્તત્ર ગતવ્યથાઃ । નિરાયુધા હ્યસંભ્રાન્તાસ્તત્રાશ્રમવરેઽસુરાઃ
એના વચન સાંભળીને દૈત્યો ત્યાં જ રહી ગયા, દુઃખમુક્ત થઈને. તેઓ નિશસ્ત્ર અને નિર્વિકાર બનીને એ ઉત્તમ આશ્રમમાં રહ્યા.
દેવાસ્તાન્વિદ્રુતાન્વીક્ષ્ય દાનવાસ્તે પદાનુગાઃ । અભિજગ્મુઃ પ્રસહ્યૈતાનવિચાર્ય બલાબલમ્
દેવતાઓએ દૈત્યોને ભાગતા જોઈને તેમના પગલાંએ પીછો કર્યો અને પોતાનું બળ-અબળ વિચારીને તેમને પકડવા ગયા.
તત્રાગતાઃ સુરાઃ સર્વે હન્તું દૈત્યાન્સમુદ્યતાઃ । વારિતાઃ કાવ્યમાત્રાપિ જઘ્નુસ્તાનાશ્રમસ્થિતાન્
બધા દેવતાઓ ત્યાં આવ્યા અને દૈત્યોને મારવા તૈયાર થયા; કાવ્યની માતાએ રોક્યા છતાં, આશ્રમમાં રહેલા દૈત્યોને માર્યા.
હન્યમાનાન્સુરૈર્દૃષ્ટ્વા કાવ્યમાતાતિવેપિતા । ઉવાચ સર્વાન્સનિદ્રાંસ્તપસા વૈ કરોમ્યહમ્
દેવતાઓએ દૈત્યોને મારતા જોઈને, કાવ્યની માતા ખૂબ જ ધ્રુજી ઉઠી અને બધાને કહ્યું: 'હું મારા તપથી તમને ઊંઘમાં મૂકી દઈશ.'
ઇત્યુક્ત્વા પ્રેરિતા નિદ્રા તાનાગત્ય પપાત ચ । સેન્દ્રા નિદ્રાવશં યાતા દેવા મૂકવદાસ્થિતાઃ
આ રીતે બોલીને, તેણે ઊંઘ મોકલી, જે ત્યાં આવીને પડી. ઈન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ ઊંઘના વશમાં થઈને મૌન થઈ ગયા.
ઇન્દ્રં નિદ્રાજિતં દૃષ્ટ્વા દીનં વિષ્ણુરભાષત । માં ત્વં પ્રવિશ ભદ્રં તે નયે ત્વાં ચ સુરોત્તમ
ઈન્દ્રને ઊંઘે ઘેરાયેલો અને દુઃખી જોઈને, વિષ્ણુએ કહ્યું: 'તુ મારા અંદર આવો, તને કલ્યાણ મળે; હું તને માર્ગ બતાવીશ, સર્વોત્તમ દેવ.'
એવમુક્તસ્તતો વિષ્ણું પ્રવિવેશ પુરન્દરઃ । નિર્ભયો ગતનિદ્રશ્ચ બભૂવ હરિરક્ષિતઃ
આ રીતે કહ્યું ત્યારે પુરંદર વિષ્ણુમાં પ્રવેશી ગયો; હરિએ રક્ષા કરતાં તે નિર્ભય અને ઊંઘમુક્ત થયો.
રક્ષિતં હરિણા દૃષ્ટ્વા શક્રં તત્ર ગતવ્યથમ્ । કાવ્યમાતા તતઃ ક્રુદ્ધા વચનં ચેદમબ્રવીત્
હરિ દ્વારા ઈન્દ્રને સુરક્ષિત જોઈને અને ત્યાં પાછો આવ્યો જોઈ, કાવ્યની માતા ગુસ્સે થઈને આ વચન બોલી.
મઘવંસ્ત્વાં ભક્ષયામિ સવિષ્ણું વૈ તપોબલાત્ । પશ્યતાં સર્વદેવાનામીદૃશં મે તપોબલમ્
'મઘવન, હું તને અને વિષ્ણુને મારા તપના બળથી ભક્ષી જઈશ; બધા દેવતાઓ જોઈ લે કે મારું તપ કેટલું શક્તિશાળી છે.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તૌ તુ તયા દેવૌ વિષ્ણ્વિન્દ્રૌ યોગવિદ્યયા । અભિભૂતૌ મહાત્માનૌ સ્તબ્ધૌ તૌ સમ્બભૂવતુઃ
વ્યાસ કહે છે: એના આવા વચનથી, વિષ્ણુ અને ઈન્દ્ર બંને તેના યોગબળથી દબાઈ ગયા; એ મહાન આત્માઓ નિષ્ક્રિય બની ગયા.
વિસ્મિતાસ્તુ તદા દેવા દૃષ્ટ્વા તાવતિબાધિતૌ । ચક્રુઃ કિલકિલાશબ્દં તતસ્તે દીનમાનસાઃ
દેવતાઓ એ બંનેને એટલા દુઃખી જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા; તેઓ ધીમા અવાજે બોલવા લાગ્યા અને મનથી હારી ગયા.
ક્રોશમાનાન્સુરાન્દૃષ્ટ્વા વિષ્ણું પ્રાહ શચીપતિઃ । વિશેષેણાભિભૂતોઽસ્મિ ત્વત્તોઽહં મધુસૂદન
દેવતાઓને રડતા જોઈને, શચીપતિએ વિષ્ણુને કહ્યું: 'મધુસૂદન, હું ખાસ તારી પાસે હાર્યો છું.'
જહ્યેનાં તરસા વિષ્ણો યાવન્નૌ ન દહેત્પ્રભો । તપસા દર્પિતાં દુષ્ટાં મા વિચારય માધવ
'વિષ્ણુ, તું ઝડપથી એને નાશ કરી નાખ, પેહલા એ આપણને બળી નાંખે; એ દુષ્ટ સ્ત્રી તપથી ઘમંડમાં છે—માધવ, તું વિલંબ ન કર.'
ઇત્યુક્તો ભગવાન્વિષ્ણુઃ શક્રેણ પ્રથિતેન ચ । ચક્રં સસ્માર તરસા ઘૃણાં ત્યક્ત્વાથ માધવઃ
એ રીતે પ્રખ્યાત શક્ર દ્વારા કહેતાં, ભગવાન વિષ્ણુએ દયાને ત્યજીને, જોરથી પોતાનું ચક્ર સ્મરણ કર્યું.
સ્મૃતમાત્રં તુ સમ્પ્રાપ્તં ચક્રં વિષ્ણુવશાનુગમ્ । દધાર ચ કરે ક્રુદ્ધો વધાર્થં શક્રનોદિતઃ
માત્ર સ્મરણ કરતાં જ, વિષ્ણુના ઈચ્છાથી ચક્ર આવી ગયું; ગુસ્સામાં, શક્રના ઉદ્દેશથી, તેણે એ ચક્રને મારી નાખવા હાથમાં લીધું.