કથં તૌ ચક્રતુર્યુદ્ધં પ્રહ્લાદેન સમં મુની । કથયસ્વ મહાભાગ કારણં વિગ્રહસ્ય વૈ
એ બે મહાન સંતોએ પ્રહલાદ સાથે મળીને યુદ્ધ કેમ કર્યું? હે મહાભાગ્યશાળી, એ વિવાદનું કારણ મને કહો.
(કામિની કનકં કાર્યં કારણં વિગ્રહસ્ય વૈ) ॥ યુદ્ધબુદ્ધિઃ કથં જાતા તયોશ્ચ તદ્વિરક્તયોઃ । તથાવિધં તપસ્તપ્તં તાભ્યાઞ્ચ કેન હેતુના
શું સ્ત્રી માટે, સોનાં માટે કે કોઈ કામ માટે એ વિવાદ થયો? એ બંને નિરલિપ્ત સંતોમાં યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા કેવી રીતે જાગી? એમણે એટલું તપ કેમ કર્યું અને પછી આવું કેમ કર્યું?
મોહાર્થં સુખભોગાર્થં સ્વર્ગાર્થં વા પરન્તપ । કૃતમત્યુત્કટં તાભ્યાં તપઃ સર્વફલપ્રદમ્
મોહ માટે, ભોગ માટે કે સ્વર્ગ માટે એમણે એટલી કઠિન તપસ્યા કરી હતી કે જે બધું ફળ આપે છે—એવું તો નથી ને, હે શત્રુઓને દહન કરનાર?
મુનિભ્યાં શાન્તચિત્તાભ્યાં પ્રાપ્તં કિં ફલમદ્ભુતમ્ । તપસા પીડિતો દેહઃ સંગ્રામેણ પુનઃ પુનઃ
એ શાંતચિત્ત સંતોએ કયું અદ્ભુત ફળ મેળવ્યું? તપથી એમના શરીર દુઃખી થયા, અને યુદ્ધથી વારંવાર પીડાયા.
દિવ્યવર્ષશતં પૂર્ણં શ્રમેણ પરિપીડિતૌ । ન રાજ્યાર્થે ધને વાપિ ન દારેષુ ગૃહેષુ ચ
દૈવી સો વર્ષ સુધી એ બંને મહાન પરેશાન થયા; ન તો રાજ્ય માટે, ન ધન માટે, ન પત્ની કે ઘર માટે.
કિમર્થં તુ કૃતં યુદ્ધં તાભ્યાં તેન મહાત્મના । નિરીહઃ પુરુષઃ કસ્માત્પ્રકુર્યાદ્યુદ્ધમીદૃશમ્
તો પછી એ મહાન આત્માઓએ આવું યુદ્ધ શા માટે કર્યું? જે નિરલિપ્ત છે, એ આવું યુદ્ધ કેમ કરે?
દુઃખદં સર્વથા દેહે જાનન્ધર્મં સનાતનમ્ । સુબુદ્ધિઃ સુખદાનીહ કર્માણિ કુરુતે સદા
શરીરને દુઃખ આપતી એવી ક્રિયા શા માટે કરે, જ્યારે સનાતન ધર્મ જાણે છે? બુદ્ધિશાળી તો હંમેશા સુખ આપતી જ ક્રિયા કરે છે.
ન દુઃખદાનિ ધર્મજ્ઞ સ્થિતિરેષા સનાતની । ધર્મપુત્રૌ હરેરંશૌ સર્વજ્ઞૌ સર્વભૂષિતૌ
ધર્મ જાણનાર માણસ દુઃખ આપતી ક્રિયા કરતો નથી; આ તો સનાતન રીત છે. એ ધર્મના પુત્ર છે, હરિના અંશ છે, સર્વજ્ઞ છે અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે.
કૃતવન્તૌ કથં યુદ્ધં દુઃખં ધર્મવિનાશકમ્ । ત્યક્ત્વા તપઃ સમાધીતં સુખારામં મહત્ફલમ્
એમણે કેવી રીતે દુઃખદ, ધર્મનો નાશ કરતું યુદ્ધ કર્યું? તપ અને સમાધિ જે સુખ અને મહાન ફળ આપે છે, એ બધું છોડી દીધું.
સંયુગં દારુણં કૃષ્ણ નૈવ મૂર્ખોઽપિ વાઞ્છતિ । શ્રુતો મયા યયાતિસ્તુ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાન્મહીપતિઃ
હે કૃષ્ણ, આવું ભયાનક યુદ્ધ તો મૂર્ખ પણ ઈચ્છતો નથી. મેં સાંભળ્યું છે કે યયાતિ રાજા પણ સ્વર્ગમાંથી પડી ગયો હતો.
અહઙ્કારભવાત્પાપાત્પાતિતઃ પૃથિવીતલે । યજ્ઞકૃદ્દાનકર્તા ચ ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ
અહંકારથી ઉદ્ભવેલા પાપના કારણે, તે પૃથ્વી પર પડી ગયો; યજ્ઞ કરનાર, દાન આપનાર અને ધર્મમાં સ્થિર રાજા હોવા છતાં.
શબ્દોચ્ચારણમાત્રેણ પાતિતો વજ્રપાણિના । અહઙ્કારમૃતે યુદ્ધં ન ભવત્યેવ નિશ્ચયઃ
માત્ર શબ્દો ઉચ્ચારતાં જ, વજ્રધારી દ્વારા તેને પાતાળમાં ફેંકવામાં આવ્યો; અહંકાર વગર યુદ્ધ થતું જ નથી, એ નિશ્ચિત છે.
કિં ફલં તસ્ય યુદ્ધસ્ય મુનેઃ પુણ્યવિનાશનમ્ । વ્યાસ ઉવાચ રાજન્ સંસારમૂલં હિ ત્રિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ
મુનિ, એ યુદ્ધમાં શું ફળ છે? એ તો પુણ્યનો નાશ કરે છે.
અહઙ્કારસ્તુ સર્વજ્ઞૈર્મુનિભિર્ધર્મનિશ્ચયે । સ કથં મુનિના ત્યક્તું યોગ્યો દેહભૃતા કિલ
અહંકાર, બધા જ્ઞાની મુનિઓ અને ધર્મમાં સ્થિર લોકો કહે છે, શરીર ધરાવનાર માટે સરળતાથી છોડી શકાયો નથી.
કારણેન વિના કાર્યં ન ભવત્યેવ નિશ્ચયઃ । તપો દાનં તથા યજ્ઞાઃ સાત્ત્વિકાત્પ્રભવન્તિ તે
કોઈ કારણ વગર પરિણામ થતું નથી, એ નિશ્ચિત છે; તપ, દાન અને યજ્ઞ, એ બધું સાત્વિક ભાવથી જ જન્મે છે.
રાજસાદ્વા મહાભાગ તામસાત્કલહસ્તથા । ક્રિયા સ્વલ્પાપિ રાજેન્દ્ર નાહઙ્કારં વિના ક્વચિત્
રાજસથી, મહાન અને તામસથી ઝઘડો થાય છે; રાજા, નાનામાં નાનાં કાર્ય પણ અહંકાર વગર ક્યારેય થતું નથી.
શુભા વાપ્યશુભા વાપિ પ્રભવત્યપિ નિશ્ચયઃ । અહઙ્કારાદ્ બન્ધકારી નાન્યોઽસ્તિ જગતીતલે
શુભ કે અશુભ, જે કંઈ થાય છે, એ નિશ્ચિત છે; અહંકાર જ બંધન કરે છે, પૃથ્વી પર બીજું કંઈ નથી.
યેનેદં રચિતં વિશ્વં કથં તદ્રહિતં ભવેત્ । બ્રહ્મા રુદ્રસ્તથા વિષ્ણુરહઙ્કારયુતાસ્ત્વમી
જેને આ વિશ્વ રચ્યું છે, એ વગર એ કેવી રીતે રહી શકે? બ્રહ્મા, રુદ્ર અને વિષ્ણુ, બધા અહંકારથી ભરેલા છે.
અન્યેષાં ચૈવ કા વાર્તા મુનીનાં વસુધાધિપ । અહઙ્કારાવૃતં વિશ્વં ભ્રમતીદં ચરાચરમ્
બીજાઓની વાત શું કરવી, પૃથ્વીના સ્વામી? આ આખું વિશ્વ અહંકારથી ઘેરાયેલું છે અને ચર-અચર ભટકે છે.
પુનર્જન્મ પુનર્મૃત્યુઃ સર્વં કર્મવશાનુગમ્ । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાણાં સંસારેઽસ્મિન્મહીપતે
પુનર્જન્મ અને પુનર્મૃત્યુ, બધું કર્મના પ્રભાવે થાય છે; દેવ, પશુ અને મનુષ્ય, આ સંસારમાં, રાજા.
રથાઙ્ગવદસર્વાર્થં ભ્રમણં સર્વદા સ્મૃતમ્ । વિષ્ણોરપ્યવતારાણાં સંખ્યાં જાનાતિ કઃ પુમાન્
રથના ચક્રની જેમ, બધું હંમેશા ફરતું રહે છે; વિષ્ણુના અવતારોની સંખ્યા કોણ જાણે?
વિતતેઽસ્મિંસ્તુ સંસારે ઉત્તમાધમયોનિષુ । નારાયણો હરિઃ સાક્ષાન્માત્સ્યં વપુરુપાશ્રિતઃ
આ વિશાળ સંસારમાં, ઉત્તમ અને નીચ જન્મોમાં, નારાયણ, હરીએ સ્વયં માછલીનું રૂપ ધારણ કર્યું.
કામઠં સૌકરં ચૈવ નારસિંહઞ્ચ વામનમ્ । યુગે યુગે જગન્નાથો વાસુદેવો જનાર્દનઃ
કામઠા, સૂર, નરસિંહ અને વામન રૂપ લીધા; દરેક યુગમાં જગતના સ્વામી, વાસુદેવ, જનાર્દન.
અવતારાનસંખ્યાતાન્કરોતિ વિધિયન્ત્રિતઃ । વૈવસ્વતે મહારાજ સપ્તમે ભગવાન્હરિઃ
અગણિત અવતારો કરે છે, વિધિથી બાંધાયેલા; વૈવસ્વતના સાતમા મનવંતરમાં, મહારાજા, ભગવાન હરી.
મન્વન્તરેઽવતારાન્વૈ ચક્રે તાઞ્છ્રુણુ તત્ત્વતઃ । ભૃગુશાપાન્મહારાજ વિષ્ણુર્દેવવરઃ પ્રભુઃ
મનવંતરમાં, તેણે સાચા અવતારો લીધા; એ અવતારોની વાત તપસિલથી સાંભળો, મહારાજા, ભૃગુના શાપથી, વિષ્ણુ દેવોના સ્વામી.
અવતારાનનેકાંસ્તુ કૃતવાનખિલેશ્વરઃ । રાજોવાચ સન્દેહોઽયં મહાભાગ હૃદયે મમ જાયતે
અખિલ વિશ્વના સ્વામી એ અનેક અવતારો લીધા; રાજા બોલ્યા: મહાન, મારા હૃદયમાં સંશય જન્મે છે.
ભૃગુણા ભગવાન્વિષ્ણુઃ કથં શપ્તઃ પિતામહ । હરિણા ચ મુનેસ્તસ્ય વિપ્રિયં કિં કૃતં મુને
ભૃગુએ ભગવાન વિષ્ણુને કેવી રીતે શાપ આપ્યો, પિતામહ? હરીએ એ મુનિ સામે શું અપ્રિય કર્યું, મુનિ?
યદ્રોષાદ્ ભૃગુણા શપ્તો વિષ્ણુર્દેવનમસ્કૃતઃ । વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ ભૃગોઃ શાપસ્ય કારણમ્
ભૃગુના ક્રોધથી વિષ્ણુ, દેવો દ્વારા પૂજિત, કેમ શાપિત થયો? વ્યાસ બોલ્યા: રાજા, સાંભળો, હું ભૃગુના શાપનું કારણ કહું છું.
પુરા કશ્યપદાયાદો હિરણ્યકશિપુર્નૃપઃ । યદા તદા સુરૈઃ સાર્ધં કૃતં સંખ્યં પરસ્પરમ્
પહેલાં કશ્યપના વંશજ હિરણ્યકશિપુ રાજા હતો, ત્યારે દેવતાઓ અને હિરણ્યકશિપુ વચ્ચે મોટો યુદ્ધ થયો હતો.
કૃતે સંખ્યે જગત્સર્વં વ્યાકુલં સમજાયત । હતે તસ્મિન્નૃપે રાજા પ્રહ્લાદઃ સમજાયત
એ યુદ્ધ થતાં આખું જગત ઉથલપાથલ થઈ ગયું; અને એ રાજાને માર્યા પછી પ્રહલાદ રાજા બન્યો.