દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ કુર્વતાં જયઘોષણમ્ । ઉભયોઃ શરવર્ષેણ છાદિતે ગગને તદા
દેવો અને દૈત્યો બંને જીતની ઘોષણા કરતા યુદ્ધ કરતા હતા; એ સમયે, બંને તરફથી વરસેલા બાણોથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું.
દિવાપિ રાત્રિસદૃશં બભૂવ તિમિરં મહત્ । ઊચુઃ પરસ્પરં દેવા દૈત્યાશ્ચાતીવ વિસ્મિતાઃ
દિવસે પણ રાત જેવું મોટું અંધારું થઈ ગયું; દેવો અને દૈત્યો ખૂબ આશ્ચર્યથી એકબીજાને વાત કરતા.
અદૃષ્ટપૂર્વં યુદ્ધં વૈ વર્તતેઽદ્ય સુદારુણમ્ । દેવર્ષયોઽથ ગન્ધર્વા યક્ષકિન્નરપન્નગાઃ
'આવું ભયાનક યુદ્ધ ક્યારેય જોયું નથી!' દેવ ઋષિઓ, ગંધર્વો, યક્ષો, કિનર અને પન્નાગો—
વિદ્યાધરાશ્ચારણાશ્ચ વિસ્મયં પરમં યયુઃ । નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ પ્રેક્ષણાર્થં સ્થિતૌ મુની
વિદ્યાધરો અને ચારણો પણ પરમ આશ્ચર્યમાં આવી ગયા; નારદ અને પર્વત, એ મુનિઓ, એ દૃશ્ય જોવા માટે ત્યાં ઊભા રહ્યા.
નારદઃ પર્વતં પ્રાહ નેદૃશં ચાભવત્પુરા । તારકાસુરયુદ્ધઞ્ચ તથા વૃત્રાસુરસ્ય ચ
નારદએ પર્વતને કહ્યું: આ જેવું યુદ્ધ તો પહેલાં ક્યારેય થયું જ નથી, તારા્કાસુર કે વૃત્રાસુર સાથેના યુદ્ધમાં પણ આવું કદી નહોતું.
મધુકૈટભયોર્યુદ્ધં હરિણા ચેદૃશં કૃતમ્ । પ્રહ્લાદઃ પ્રબલઃ શૂરો યસ્માન્નારાયણેન ચ
મધુ અને કૈટભ સાથેના યુદ્ધમાં પણ હરિએ આવું યુદ્ધ કર્યું નહોતું; પ્રહલાદ તો એટલો શક્તિશાળી અને બહાદુર છે કે, નારાયણ પણ—
કરોતિ સદૃશં યુદ્ધં સિદ્ધેનાદ્ભુતકર્મણા । વ્યાસ ઉવાચ દિને દિને તથા રાત્રૌ કૃત્વા કૃત્વા પુનઃ પુનઃ
—એ મહાન અને અદ્ભુત પરાક્રમી સાથે સમાન યુદ્ધ કરે છે. વ્યાસ કહે છે: રોજે રોજ અને રાતે રાતે, વારંવાર,
ચક્રતુઃ પરમં યુદ્ધં તૌ તદા દૈત્યતાપસૌ । નારાયણસ્તુ ચિચ્છેદ પ્રહ્લાદસ્ય શરાસનમ્
એ બંને, દૈત્ય તપસ્વી અને નારાયણ, શ્રેષ્ઠ યુદ્ધ કરતા. પછી નારાયણે એક જ બાણથી પ્રહલાદનું ધનુષ્ય કાપી નાંખ્યું.
તરસૈકેન બાણેન સ ચાન્યદ્ધનુરાદદે । નારાયણસ્તુ તરસા મુક્ત્વાન્યઞ્ચ શિલીમુખમ્
એક જ બાણથી એ ધનુષ્ય તૂટી ગયું, તો પ્રહલાદે બીજું ધનુષ્ય ઉપાડ્યું. નારાયણે જોરથી બીજું તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યું—
તદૈવ મધ્યતશ્ચાપં ચિચ્છેદ લઘુહસ્તકઃ । છિન્નં છિન્નં પુનર્દૈત્યો ધનુરન્યત્સમાદદે
અને તરત જ, ચપળ હાથે એ ધનુષ્ય પણ વચ્ચેથી તોડી નાંખ્યું. ધનુષ્ય તૂટી જાય ત્યારે દૈત્ય ફરી બીજું ધનુષ્ય લઈ લેતો.
નારાયણસ્તુ ચિચ્છેદ વિશિખૈરાશુ કોપિતઃ । છિન્ને ધનુષિ દૈત્યેન્દ્રઃ પરિઘં તુ સમાદદે
નારાયણ ગુસ્સામાં આવી તીક્ષ્ણ બાણોથી એના ધનુષ્યો તોડી નાખતા. જ્યારે ધનુષ્ય તૂટી ગયું, ત્યારે દૈત્યરાજે ગદા ઉઠાવી.
જઘાન ધર્મજં તૂર્ણં બાહ્વોર્મધ્યેઽતિકોપનઃ । તમાયાન્તં સ બલવાન્માર્ગણૈર્નવભિર્મુનિઃ
એણે ભારે ગુસ્સામાં ધર્મપુત્રને હાથ વચ્ચે જોરથી માર્યો. પણ જ્યારે એ દોડી આવ્યો, ત્યારે શક્તિશાળી મુનિએ નવ બાણો મારીને તેને ઘાયલ કર્યો.
ચિચ્છેદ પરિઘં ઘોરં દશભિસ્તમતાડયત્ । ગદામાદાય દૈત્યેન્દ્રઃ સર્વાયસમયીં દૃઢામ્
દસ બાણોથી એ ભયાનક ગદાને કાપી નાખી અને તેને ઘા કર્યો. પછી દૈત્યરાજે ભારે લોખંડની ગદા ઉપાડી.
જાનુદેશે જઘાનાશુ દેવં નારાયણં રુષા । ગદયા ચાપિ ગિરિવત્સંસ્થિતઃ સ્થિરમાનસઃ
ગુસ્સામાં એ ગદાથી નારાયણને ઘૂંટણ પર જોરથી માર્યો. છતાં, પર્વત જેવો અડગ રહી, મનમાં અચળતા રાખી,
ધર્મપુત્રોઽતિબલવાન્મુમોચાશુ શિલીમુખાન્ । ગદાં ચિચ્છેદ ભગવાંસ્તદા દૈત્યપતેર્દૃઢામ્
ધર્મપુત્ર, અત્યંત શક્તિશાળી, તરત જ બાણો છોડ્યા. એ સમયે ભગવાને દૈત્યપતિની મજબૂત ગદા કાપી નાખી.
વિસ્મયં પરમં જગ્મુઃ પ્રેક્ષકા ગગને સ્થિતાઃ । સ તુ શક્તિં સમાદાય પ્રહ્લાદઃ પરવીરહા
આકાશમાં ઉભેલા દર્શકોને એ અદ્ભુત યુદ્ધ જોઈને અતિ આશ્ચર્ય થયું. પછી પ્રહલાદ, દુશ્મનવીરોના સંહારક, શક્તિ ઉપાડી.
ચિક્ષેપ તરસા ક્રુદ્ધો બલાન્નારાયણોરસિ । તામાપતન્તીં સંવીક્ષ્ય બાણેનૈકેન લીલયા
ગુસ્સામાં એણે જોરથી એ શક્તિ નારાયણના છાતી પર ફેંકી. પણ એ શક્તિ ઝડપથી આવતી જોઈ, નારાયણે એક જ સહેલાઈથી બાણ મારી—
સપ્તધા કૃતવાનાશુ સપ્તભિસ્તં જઘાન હ । દિવ્યવર્ષશતં ચૈવ તદ્યુદ્ધં પરમં તયોઃ
એને તરત જ સાત ભાગમાં વહેંચી નાખી અને પ્રહલાદને સાત બાણો મારી ઘાયલ કર્યો. એ બંનેનું શ્રેષ્ઠ યુદ્ધ દિવ્ય સો વર્ષ ચાલ્યું.
જાતં વિસ્મયદં રાજન્ સર્વેષાં તત્ર ચાશ્રમે । તદાઽઽજગામ તરસા પીતવાસાશ્ચતુર્ભુજઃ
રાજા, એ આશ્રમમાં થયેલું અદ્ભુત દૃશ્ય બધાને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધું. ત્યારે પીળા વસ્ત્રધારી, ચાર હાથવાળો પરમેશ્વર ઝડપથી ત્યાં આવ્યો.
પ્રહ્લાદસ્યાશ્રમં તત્ર જગામ ચ ગદાધરઃ । ચતુર્ભુજો રમાકાન્તો રથાઙ્ગદરપદ્મભૃત્
ગદાધર પ્રહલાદના આશ્રમમાં આવ્યા, હાથમાં ચક્ર, કમળ અને ગદા ધારણ કરી, ચાર હાથવાળા શ્રીલક્ષ્મીપ્રિય.
દૃષ્ટ્વા તમાગતં તત્ર હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ । પ્રણમ્ય પરયા ભક્ત્યા પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યુવાચ હ
હિરણ્યકશિપુના પુત્રે તેમને આવતાં જોઈ, ઊંડા ભક્તિભાવથી નમન કર્યું, હાથ જોડીને આ રીતે બોલ્યો:
પ્રહ્લાદ ઉવાચ દેવદેવ જગનાથ ભક્તવત્સલ માધવ । કથં ન જિતવાનાજાવહમેતૌ તપસ્વિનૌ । સંગ્રામસ્તુ મયા દેવ કૃતઃ પૂર્ણં શતં સમાઃ
પ્રહલાદ બોલ્યો: દેવોના દેવ, જગતના સ્વામી, ભક્તપ્રેમી માધવ, હું આ બંને તપસ્વીઓને યુદ્ધમાં કેમ જીત્યો નથી? દેવ, મેં તો આખા સો વર્ષ સુધી યુદ્ધ કર્યું છે.
સુરાણાં ન જિતૌ કસ્માદિતિ મે વિસ્મયો મહાન્ । વિષ્ણુરુવાચ સિદ્ધાવિમૌ મદંશૌ ચ વિસ્મયઃ કોઽત્ર મારિષ
દેવતાઓ કેમ જીત્યા નહીં, એ વાત મને બહુ આશ્ચર્યજનક લાગે છે. વિષ્ણુએ કહ્યું: એ બે મહાન સંતો છે, એમને અહંકાર નથી; મારિષા, એમાં આશ્ચર્ય શું છે?
તાપસૌ ન જિતાત્માનૌ નરનારાયણૌ જિતૌ । ગચ્છ ત્વં વિતલં રાજન્ કુરુ ભક્તિં મમાચલામ્
એ તપસ્વીઓ, નર અને નારાયણ, પોતાને જીતનારા છે અને એમને કોઈ જીતે નહીં. રાજા, તું વિતલમાં જઈને મારી અડગ ભક્તિ કર.
નાભ્યાં કુરુ વિરોધં ત્વં તાપસાભ્યાં મહામતે । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાજ્ઞપ્તો દૈત્યરાજો નિર્યયાવસુરૈઃ સહ
હે મહાબુદ્ધિ, એ બે તપસ્વીઓ સાથે તું વિવાદ ન કર. વ્યાસ કહે છે: આવી આજ્ઞા મળતાં દૈત્યરાજ પોતાના અસુરો સાથે ત્યાંથી નીકળી ગયો.
નરનારાયણૌ ભૂયસ્તપોયુક્તૌ બભૂવતુઃ
નર અને નારાયણ ફરી તપમાં લીન થઈ ગયા.
ભૃગુશાપકારણવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ સન્દેહોઽયં મહાનત્ર પારાશર્ય કથાનકે । નરનારાયણૌ શાન્તૌ વૈષ્ણવાંશૌ તપોધનૌ
ભૃગુના શાપનું કારણ જનમેજયે પૂછ્યું: હે પારાશરવંશી, આ કથામાં મને મોટો સંશય છે. નર અને નારાયણ શાંત, વૈષ્ણવ કુળના અને તપમાં નિષ્ણાત છે.
તીર્થાશ્રયૌ સત્ત્વયુક્તૌ વન્યાશનપરૌ સદા । ધર્મપુત્રૌ મહાત્માનૌ તાપસૌ સત્યસંસ્થિતૌ
એ બંને પવિત્ર તીર્થોમાં રહે છે, સદા પવિત્રતા ધરાવે છે, જંગલના ફળમૂળ જ ખાય છે; ધર્મના પુત્ર છે, મહાન આત્મા છે, તપસ્વી છે અને સત્યમાં અડગ છે.
કથં રાગસમાયુક્તૌ જાતૌ યુદ્ધે પરસ્પરમ્ । સંગ્રામં ચક્રતુઃ કસ્માત્ત્યક્ત્વા તપિમનુત્તમામ્
એવા નિરલિપ્ત સંતોમાં કેવી રીતે રાગ આવ્યો અને એકબીજા સાથે યુદ્ધ કર્યું? એમણે શ્રેષ્ઠ તપસ્યા છોડી યુદ્ધ કેમ કર્યું?
પ્રહ્લાદેન સમં પૂર્ણં દિવ્યવર્ષશતં કિલ । હિત્વા શાન્તિસુખં યુદ્ધં કૃતવન્તૌ કથં મુની
કહે છે કે, પ્રહલાદ સાથે મળીને એ સંતોએ પૂર્ણ દૈવી સો વર્ષ સુધી શાંતિ અને સુખ છોડીને યુદ્ધ કર્યું—એમણે આવું કેમ કર્યું?