પ્રહ્લાદનારાયણયોર્યુદ્ધે વિષ્ણોરાગમનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ કુર્વંસ્તીર્થવિધિં તત્ર હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ । ન્યગ્રોધં સુમહચ્છાયમપશ્યત્પુરતસ્તદા
વ્યાસે કહ્યું: ત્યાં તીર્થના નિયમો પાળતા, હિરણ્યકશિપુનો પુત્ર સામે એક વિશાળ છાંયાવાળું વટવૃક્ષ જોયું.
દદર્શ બાણાનપરાન્નાનાજાતીયકાંસ્તદા । ગૃધ્રપક્ષયુતાંસ્તીવ્રાચ્છિલાધૌતાન્મહોજ્વલાન્
તે સમયે તેણે અનેક જાતિના તીક્ષ્ણ અને ચમકતા બાણ જોયાં, જેમાં કેટલાક ગૃધ્રના પાંખવાળા અને પથ્થરથી ધોઈને તેજસ્વી બનાવેલા હતા.
ચિન્તયામાસ મનસા કસ્યેમે વિશિખાસ્ત્વિહ । ઋષીણામાશ્રમે પુણ્યે તીર્થે પરમપાવને
તેના મનમાં વિચાર આવ્યો, 'આ બાણ કોણના છે, આ પવિત્ર ઋષિ આશ્રમ અને તીર્થમાં?'
એવં ચિન્તયતાનેન કૃષ્ણાજિનધરૌ મુની । સમુન્નતજટાભારૌ દૃષ્ટૌ ધર્મસુતૌ તદા
એવી રીતે વિચારતા, તેણે ધર્મના પુત્ર એવા બે મુનિઓને જોયાં, જેમણે કાળાં કૃષ્ણમૃગ ચામડાં પહેર્યાં અને ઊંચી જટા રાખી હતી.
તયોરગ્રે ધૃતે શુભ્રે ધનુષી લક્ષણાન્વિતે । શાર્ઙ્ગમાજગવઞ્ચૈવ તથાક્ષય્યૌ મહેષુધી
તેમના આગળ બે શુદ્ધ અને શુભ ધનુષ, વિશેષ ચિહ્નવાળા — શારંગ અને અજગવ — તથા બે અવિનાશી મહાન તૂણીઓ મુકેલી હતી.
ધ્યાનસ્થૌ તૌ મહાભાગૌ નરનારાયણાવૃષી । દૃષ્ટ્વા ધર્મસુતૌ તત્ર દૈત્યાનામધિપસ્તદા
તે બંને મહાન મુનિ, નર અને નારાયણ, ધ્યાનમાં લીન હતા; ત્યાં ધર્મના પુત્રોને જોઈને દૈત્યોના રાજાએ...
ક્રોધરક્તેક્ષણસ્તૌ તુ પ્રોવાચાસુરપાલકઃ । કિં ભવદ્ભ્યાં સમારબ્ધો દમ્ભો ધર્મવિનાશનઃ
કરોડથી લાલ આંખો કરીને, અસુરોના રક્ષકે એમ કહ્યું: 'તમે બંને શું આ ઢોંગ શરૂ કર્યો છે, જે ધર્મને નાશ કરે છે?'
ન શ્રુતં નૈવ દૃષ્ટં હિ સંસારેઽસ્મિન્કદાપિ હિ । તપસશ્ચરણં તીવ્રં તથા ચાપસ્ય ધારણમ્
'આ દુનિયામાં ક્યારેય સાંભળ્યું કે જોયું નથી કે કોઈ તીવ્ર તપ કરે અને સાથે ધનુષ પણ રાખે.'
વિરોધોઽયં યુગે ચાદ્યે કથં યુક્તં કલિપ્રિયમ્ । બ્રાહ્મણસ્ય તપો યુક્તં તત્ર કિં ચાપધારણમ્
'આ પ્રથમ યુગમાં આવો વિરોધ કેવી રીતે યોગ્ય છે, કળિયુગને પ્રિય? બ્રાહ્મણ માટે તપ યોગ્ય છે, પણ અહીં ધનુષ ધારણ કેમ?'
ક્વ જટાધારણં દેહે ક્વેષુધી ચ વિડમ્બનૌ । ધર્મસ્યાચરણં યુક્તં યુવયોર્દિવ્યભાવયોઃ
'દેહમાં જટા અને શસ્ત્ર ધારણ બંને કેવી રીતે? તમારો દિવ્ય સ્વભાવ છે, તો ધર્મનું આ વર્તન યોગ્ય છે.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નરઃ પ્રોવાચ ભારત । કા તે ચિન્તાત્ર દૈત્યેન્દ્ર વૃથા તપસિ ચાવયોઃ
વ્યાસે કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળીને, નરે કહ્યું: 'દૈત્યોના રાજા, અમારા તપ વિશે તું કેમ વ્યર્થ ચિંતા કરે છે?'
સામર્થ્યે સતિ યત્કુર્યાત્તત્સંપદ્યેત તસ્ય હિ । આવાં કાર્યદ્વયે મન્દ સમર્થૌ લોકવિશ્રુતૌ
'જે કાર્ય કોઈ પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે કરે છે, એ જ સફળ થાય છે. અમે બંને કામમાં સમર્થ છીએ અને દુનિયામાં પ્રખ્યાત છીએ, ઓ મૂર્ખ.'
યુદ્ધે તપસિ સામર્થ્યં ત્વં પુનઃ કિં કરિષ્યસિ । ગચ્છ માર્ગે યથાકામં કસ્માદત્ર વિકત્થસે
'યુદ્ધ કે તપમાં, ક્ષમતા જ મહત્વની છે. તું બીજું શું કરશે? તારે જેવું મન હોય તે રીતે જા — અહીં કેમ ડંકો મારતો?'
બ્રહ્મતેજો દુરારાધ્યં ન ત્વં વેદ વિમોહિતઃ । વિપ્રચર્ચા ન કર્તવ્યા પ્રાણિભિઃ સુખમીપ્સુભિઃ
'બ્રાહ્મણનું તેજ મેળવવું અઘરું છે — તું એ જાણતો નથી, ભ્રમમાં છે. સુખ ઇચ્છતા લોકો માટે વિવાદ કરવો યોગ્ય નથી.'
પ્રહ્લાદ ઉવાચ તાપસૌ મન્દબુદ્ધી સ્થો મૃષા વાં ગર્વમોહિતૌ । મયિ તિષ્ઠતિ દૈત્યેન્દ્રે ધર્મસેતુપ્રવર્તકે
પ્રહલાદે કહ્યું: 'તમે બંને તપસ્વી મૂર્ખ છો, તમારો ગર્વ વ્યર્થ છે. હું દૈત્યોના રાજા પ્રહલાદ, ધર્મના પથ પર ઊભો છું.'
ન યુક્તમેતત્તીર્થેઽસ્મિન્નધર્માચરણં પુનઃ । કા શક્તિસ્તવ યુદ્ધેઽસ્તિ દર્શયાદ્ય તપોધન
'આ પવિત્ર તીર્થમાં અધર્મ કરવું યોગ્ય નથી. યુદ્ધમાં તારી શું શક્તિ છે? આજે બતાવ, ઓ તપસ્વી.'
વ્યાસ ઉવાચ તદાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય નરસ્તં પ્રત્યુવાચ હ । યુદ્ધસ્વાદ્ય મયા સાર્ધં યદિ તે મતિરીદૃશી
વ્યાસે કહ્યું: એ માણસના શબ્દો સાંભળીને, તે માણસે જવાબ આપ્યો, 'જો તારી ઈચ્છા એવી છે, તો હવે મારા સાથે યુદ્ધ કર.'
અદ્ય તે સ્ફોટયિષ્યામિ મૂર્ધાનમસુરાધમ । ( યુદ્ધે શ્રદ્ધા ન તે પશ્ચાદ્ભવિષ્યતિ કદાચન ।)
'આજે હું તારો માથું ફોડી નાખીશ, ઓ અસુરોમાં સૌથી નીચો! પછી તને ક્યારેય યુદ્ધમાં વિશ્વાસ નહીં રહે.'
પ્રહ્લાદો બલવાનત્ર પ્રતિજ્ઞામારુરોહ સઃ । યેન કેનાપ્યુપાયેન જેષ્યામિ તાવુભાવપિ
પ્રહલાદ, જે શક્તિશાળી હતો, એણે પ્રતિજ્ઞા લીધી: 'કઈ રીતે પણ, હું બંનેને હરાવીશ.'
નરનારાયણૌ દાન્તાવૃષી તપિસમન્વિતૌ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા વચનં દૈત્યઃ પ્રતિગૃહ્ય શરાસનમ્
નર અને નારાયણ, બંને શાંત અને તપસ્વી હતા—વ્યાસે કહ્યું: આમ કહીને, દૈત્યે ધનુષ ઉઠાવ્યું.
આકૃષ્ય તરસા ચાપં જ્યાશબ્દઞ્ચ ચકાર હ । નરોઽપિ ધનુરાદાય શરાંસ્તીવ્રાઞ્છિલાશિતાન્
એણે જોરથી ધનુષ ખેંચ્યું અને તંતુનો અવાજ કર્યો; નરે પણ પોતાનું ધનુષ અને તીક્ષ્ણ, પથ્થરથી બનેલા બાણો લીધા.
મુમોચ બહુશઃ કોધાત્પ્રહ્લાદોપરિ પાર્થિવ
રાજાએ ગુસ્સામાં પ્રહલાદ પર અનેક ભયાનક બાણ છોડ્યા.
તાન્દૈત્યરાજસ્તપનીયપુઙ્ખૈ- શ્ચિચ્છેદ બાણૈસ્તરસા સમેત્ય । સમીક્ષ્ય છિન્નાંશ્ચ નરઃ સ્વસૃષ્ટા- નન્યાન્મુમોચાશુ રુષાન્વિતો વૈ
દૈત્યરાજાએ પોતાના સુવર્ણના પાંખવાળા બાણોથી એ બાણોને ઝડપથી કાપી નાખ્યા; નરે જોયું કે તેના બાણો કપાઈ ગયા છે, તો ગુસ્સામાં બીજા નવા બાણો ઝડપથી છોડ્યા.
દૈત્યાથિપસ્તાનપિ તીવ્રવેગૈ- શ્છિત્ત્વા જઘાનોરસિ તં મુનીન્દ્રમ્ । નરોઽપિ તં પઞ્ચભિરાશુગૈશ્ચ કુદ્ધોઽહનદ્દૈત્યપતિં બાહુદેશે
દૈત્યપતિએ પણ એ જોરદાર બાણોને કાપી નાખ્યા અને મુનિમાં શ્રેષ્ઠ એવા નરને છાતી પર માર્યા; નરે ગુસ્સામાં પાંચ ઝડપી બાણો દૈત્યપતિના હાથ પર માર્યા.
સેન્દ્રાઃ સુરાસ્તત્ર તયોર્હિ યુદ્ધં દ્રષ્ટું વિમાનૈર્ગગનસ્થિતાશ્ચ । નરસ્ય વીર્યં યુધિ સંસ્થિતસ્ય તે તુષ્ટુવુર્દૈત્યપતેશ્ચ ભૂયઃ
ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ આ બંને વચ્ચેનું યુદ્ધ જોવા માટે આકાશમાં પોતાના વિમાનોમાં ઉભા રહ્યા; તેઓ યુદ્ધમાં નરનું શૌર્ય અને દૈત્યપતિની પણ પ્રશંસા કરતા.
વવર્ષ દૈત્યાધિપ આત્તચાપઃ શિલીમુખાનમ્બુધરો યથાપઃ । આદાય શાર્ઙ્ગ ધનુરપ્રમેયં મુમોચ બાણાઞ્છિતહેમપુઙ્ખાન્
દૈત્યપતિએ ધનુષ હાથમાં લઈને, વાદળ જેમ પાણી વરસાવે, એમ બાણો વરસાવ્યા; એણે અપરિમિત શારંગ ધનુષ લઈને, સુવર્ણના પાંખવાળા બાણો છોડ્યા.
બભૂવ યુદ્ધં તુમુલં તયોસ્તુ જયૈષિણોઃ પાર્થિવ દેવદૈત્યયોઃ । વવર્ષુરાકાશપથે સ્થિતાસ્તે પુષ્પાણિ દિવ્યાનિ પ્રહૃષ્ટચિત્તાઃ
રાજા અને દેવદૈત્ય, બંને જીત માટે લડતા હતા, અને બંને વચ્ચે જોરદાર યુદ્ધ થયું; આકાશમાં ઉભેલા, આનંદિત મનવાળા લોકોએ દિવ્ય ફૂલો વરસાવ્યા.
ચુકોપ દૈત્યાધિપતિર્હરૌ સ મુમોચ બાણાનતિતીવ્રવેગાન્ । ચિચ્છેદ તાન્ધર્મસુતઃ સુતીક્ષ્ણૈ- ર્ધનુર્વિમુક્તૈર્વિશિખૈસ્તદાઽઽશુ
દૈત્યપતિ હરિ પર ગુસ્સે થયો અને અત્યંત ઝડપથી બાણો છોડ્યા; ધર્મપુત્રે પોતાના તીક્ષ્ણ, ધનુષથી છોડેલા બાણોથી એ બાણોને ઝડપથી કાપી નાખ્યા.
તતો નારાયણં બાણૈઃ પ્રહ્લાદશ્ચાતિકર્ષિતૈઃ । વવર્ષ સુસ્થિતં વીરં ધર્મપુત્રં સનાતનમ્ । નારાયણોઽપિ તં વેગાન્મુક્તૈર્બાણૈઃ શિલાશિતૈઃ
પછી પ્રહલાદે ધર્મપુત્ર, સદાય સ્થિર અને શાશ્વત નારાયણ પર અત્યંત શક્તિશાળી બાણો વરસાવ્યા; નારાયણે પણ પથ્થરથી બનેલા બાણો જોરથી છોડીને તેને માર્યા.
તુતોદાતીવ પુરતો દૈત્યાનામધિપં સ્થિતમ્ । સન્નિપાતોઽમ્બરે તત્ર દિદૃક્ષૂણાં બભૂવ હ
એણે સામે ઊભેલા દૈત્યપતિને ખૂબ જોરથી માર્યો; આકાશમાં એ દૃશ્ય જોવા ઈચ્છનારાઓનો મેળ થયો.