તસ્મિઞ્છાસતિ દૈત્યેન્દ્રે દેવબ્રાહ્મણપૂજકે । મખૈર્ભૂમૌ નૃપતયો યજન્તઃ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ
દૈત્યરાજ પ્રહલાદ દેવ અને બ્રાહ્મણની પૂજા કરતા, ત્યારે પૃથ્વી પર રાજાઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક યજ્ઞ કરતા.
બ્રાહ્મણાશ્ચ તપોધર્મતીર્થયાત્રાશ્ચ કુર્વતે । વૈશ્યાશ્ચ સ્વસ્વવૃત્તિસ્થાઃ શૂદ્રાઃ શુશ્રૂષણે રતાઃ
બ્રાહ્મણો તપ, ધર્મ અને તીર્થયાત્રા કરતા; વૈશ્યોએ પોતાની વ્યવસાયમાં રહેતા, અને શૂદ્રો સેવા કરવામાં રત હતા.
નૃસિંહેન ચ પાતાલે સ્થાપિતઃ સોઽથ દૈત્યરાટ્ । રાજ્યં ચકાર તત્રૈવ પ્રજાપાલનતત્પરઃ
પછી નરસિંહે પાતાળમાં સ્થાપિત કર્યા પછી, એ દૈત્યરાજ ત્યાં રાજ કરે છે, અને પોતાના પ્રજાની રક્ષા માટે સદાય તત્પર રહે છે.
કદાચિદ્ ભૃગુપુત્રોઽથ ચ્યવનાખ્યો મહાતપાઃ । જગામ નર્મદાં સ્નાતું તીર્થં વૈ વ્યાહૃતીશ્વરમ્
ક્યારેક ભૃગુપુત્ર, મહાન તપસ્વી ચ્યવન, નર્મદા નદી પર આવેલા પવિત્ર વ્યાહૃતીઈશ્વર તીર્થ પર સ્નાન કરવા ગયા.
રેવાં મહાનદીં દૃષ્ટ્વા તતસ્તસ્યામવાતરત્ । ઉત્તરન્તં પ્રજગ્રાહ નાગો વિષભયઙ્કરઃ
રેવા, એ મહાનદી, જોઈને તે તેમાં ઉતર્યો; ત્યારે, તેની ઉત્તર કાંઠે, એક ઝેરી અને ભયજનક સાપે તેને પકડી લીધો.
ગૃહીતો ભયભીતસ્તુ પાતાલે મુનિસત્તમઃ । સસ્માર મનસા વિષ્ણું દેવદેવં જનાર્દનમ્
પકડી લેવાતા અને ડરાતા, એ શ્રેષ્ઠ મુનિ પાતાળમાં મનથી ભગવાન વિષ્ણુ, દેવોના દેવ જનાર્દનને સ્મરણ કરે છે.
સંસ્મૃતે પુણ્ડરીકાક્ષે નિર્વિષોઽભૂન્મહોરગઃ । ન પ્રાપ ચ્યવનો દુઃખં નીયમાનો રસાતલમ્
પુંડરીકાક્ષનું સ્મરણ થતાં, એ મહાસાપ ઝેરવિહોણો થઈ ગયો; ચ્યવનને પાતાળમાં લઈ જવામાં કોઈ દુઃખ ન થયું.
દ્વિજિહ્વેન મુનિસ્ત્યક્તો નિર્વિણ્ણેનાતિશઙ્કિના । માં શપેત મુનિઃ કુદ્ધસ્તાપસોઽયં મહાનિતિ
મુનિને બે જીભ ધરાવતાં સાપે, ખૂબ ચિંતિત અને ડરેલા મનથી છોડ્યો, અને વિચાર્યું: 'આ મહાન તપસ્વી ગુસ્સે થઈને મને શાપ ન આપે...'
ચચાર નાગકન્યાભિઃ પૂજિતો મુનિસત્તમઃ । વિવેશાપ્યથ નાગાનાં દાનવાનાં મહત્પુરમ્
નાગકન્યાઓ દ્વારા પૂજિત, એ શ્રેષ્ઠ મુનિ ત્યાં ફર્યા; પછી નાગો અને દૈત્યોની મહાન નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો.
કદાચિદ્ભૃગુપુત્રં તં વિચરન્તં પુરોત્તમે । દદર્શ દૈત્યરાજોઽસૌ પ્રહ્લાદો ધર્મવત્સલઃ
ક્યારેક, જ્યારે ભૃગુપુત્ર એ સુંદર નગરીમાં ફરતા હતા, ત્યારે ધર્મપ્રિય દૈત્યરાજ પ્રહલાદે તેમને જોયા.
દૃષ્ટ્વા તં પૂજયામાસ મુનિં દૈત્યપતિસ્તદા । પપ્રચ્છ કારણં કિં તે પાતાલાગમને વદ
તેમને જોઈને, દૈત્યપતિએ મુનિને સન્માન આપ્યું અને પૂછ્યું: 'તમે પાતાળમાં કેમ આવ્યા, એ કારણ કહો.'
પ્રેષિતોઽસિ કિમિન્દ્રેણ સત્યં બ્રૂહિ દ્વિજોત્તમ । દૈત્યવિદ્વેષયુક્તેન મમ રાજ્યદિદૃક્ષયા
'શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, શું તમને ઇન્દ્રે મોકલ્યા છે? સાચું કહો. શું તમે દૈત્યોને હાનિ કરવા અને મારું રાજ્ય મેળવવા આવ્યા છો?'
ચ્યવન ઉવાચ કિં મે મઘવતા રાજન્ યદહં પ્રેષિતઃ પુનઃ । દૂતકાર્યં પ્રકુર્વાણઃ પ્રાપ્તવાન્નગરે તવ
ચ્યવન કહે છે: 'મારે મેઘવત સાથે શું કામ, રાજન, કે હું ફરીથી મોકલાવું? દૂતનું કાર્ય કરવા માટે જ હું તમારી નગરીમાં આવ્યો છું.'
વિદ્ધિ માં ભૃગુપુત્રં તં સ્વનેત્રં ધર્મતત્પરમ્ । મા શઙ્કાં કુરુ દૈત્યેન્દ્ર વાસવપ્રેષિતસ્ય વૈ
'મને ભૃગુપુત્ર ચ્યવન સમજો, જે ધર્મમાં સ્થિર છે. દૈત્યેન્દ્ર, હું વાસવ દ્વારા મોકલાયો છું એવી શંકા ન કરો.'
સ્નાનાર્થં નર્મદાં પ્રાપ્તઃ પુણ્યતીર્થે નૃપોત્તમ । નદ્યામેવાવતીર્ણોઽહં ગૃહીતશ્ચ મહાહિના
'સ્નાન માટે, પવિત્ર નર્મદા પર આવ્યો હતો, રાજશ્રેષ્ઠ. નદીમાં ઉતર્યો અને એક મહાસાપે મને પકડી લીધો.'
જાતોઽસૌ નિર્વિષઃ સર્પો વિષ્ણોઃ સંસ્મરણાદિવ । મુક્તોઽહં તેન નાગેન પ્રભાવાત્સ્મરણસ્ય વૈ
'એ સાપ, વિષ્ણુના સ્મરણથી, જાણે ઝેરવિહોણો થઈ ગયો; અને હું એ સાપ દ્વારા, સ્મરણની શક્તિથી મુક્ત થયો.'
અત્રાગતેન રાજેન્દ્ર મયાપ્તં તવ દર્શનમ્ । વિષ્ણુભક્તોઽસિ દૈત્યેન્દ્ર તદ્ભક્તં માં વિચિન્તય
'અહીં આવીને, રાજેન્દ્ર, તમારો દર્શન મળ્યો. દૈત્યેન્દ્ર, તમે વિષ્ણુભક્ત છો; મને પણ એના ભક્ત તરીકે માનવો.'
વ્યાસ ઉવાચ તન્નિશમ્ય વચઃ શ્લક્ષ્ણં હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ । પપ્રચ્છ પરયા પ્રીત્યા તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ
વ્યાસ કહે છે: એ મૃદુ વચન સાંભળીને, હિરણ્યકશિપુના પુત્રે ખૂબ પ્રેમથી વિવિધ તીર્થો વિશે પૂછ્યું.
પ્રહ્લાદ ઉવાચ પૃથિવ્યાં કાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ મુનિસત્તમ । પાતાલે ચ તથાકાશે તાનિ નો વદ વિસ્તરાત્
પ્રહલાદ કહે છે: 'પૃથ્વી પર કયા પવિત્ર તીર્થો છે, મુનિશ્રેષ્ઠ? પાતાળમાં અને આકાશમાં પણ કયા છે? એ બધાં વિગતે કહો.'
ચ્યવન ઉવાચ મનોવાક્કાયશુદ્ધાનાં રાજંસ્તીર્થં પદે પદે । તથા મલિનચિત્તાનાં ગઙ્ગાપિ કીકટાધિકા
ચ્યવન કહે છે: 'રાજન, મન, વાણી અને કાયામાં શુદ્ધ લોકો માટે દરેક પગલું તીર્થ છે; અને જેનું મન મલિન હોય, એ માટે ગંગા પણ કીકટ પ્રદેશથી ઓછી છે.'
પ્રથમં ચેન્મનઃ શુદ્ધં જાતં પાપવિવર્જિતમ્ । તદા તીર્થાનિ સર્વાણિ પાવનાનિ ભવન્તિ વૈ
પ્રથમ મન શુદ્ધ અને પાપથી મુક્ત થાય, ત્યારે બધા તીર્થો સાચા અર્થમાં પવિત્રતા આપે છે.
ગઙ્ગાતીરે હિ સર્વત્ર વસન્તિ નગરાણિ ચ । વ્રજાશ્ચૈવાકરા ગ્રામાઃ સર્વે ખેટાસ્તથાપરે
ગંગાના કિનારે દરેક જગ્યાએ શહેરો, વસાહતો, ગામો અને અન્ય નાના વસ્તી વિસ્તારો છે.
નિષાદાનાં નિવાસાશ્ચ કૈવર્તાનાં તથાપરે । હૂણબઙ્ગખસાનાં ચ મ્લેચ્છાનાં દૈત્યસત્તમ
ત્યાં નિષાદ, કૈવર્ત, હૂણ, બંગ, ખસ, મ્લેચ્છ અને બીજા અનેક લોકોના ઘર પણ છે, દૈત્યશ્રેષ્ઠ.
પિબન્તિ સર્વદા ગાઙ્ગં જલં બ્રહ્મોપમં સદા । સ્નાનં કુર્વન્તિ દૈત્યેન્દ્ર ત્રિકાલં સ્વેચ્છયા જનાઃ
તેઓ હંમેશા ગંગાનું બ્રહ્મસમાન પાણી પીવે છે; લોકો પોતાની ઈચ્છાથી દિવસમાં ત્રણ વખત ત્યાં સ્નાન કરે છે, દૈત્યરાજ.
તત્રૈકોઽપિ વિશુદ્ધાત્મા ન ભવત્યેવ મારિષ । કિં ફલં તર્હિ તીર્થસ્ય વિષયોપહતાત્મસુ
ત્યાં એક પણ વ્યક્તિ શુદ્ધ આત્મા નથી થતી, મારિષ; તો પછી વિષયમાં ફસાયેલા મન માટે તીર્થનું શું ફળ?
કારણં મન એવાત્ર નાન્યદ્રાજન્વિચિન્તય । મનઃશુદ્ધિં પ્રકર્તવ્યા સતતં શુદ્ધિમિચ્છતા
અહીં કારણ માત્ર મન છે, બીજું કંઈ નથી, રાજન; શુદ્ધિ ઈચ્છનારએ હંમેશા મન શુદ્ધ રાખવું જોઈએ.
તીર્થવાસી મહાપાપી ભવેત્તત્રાત્મવઞ્ચનાત્ । તત્રૈવાચરિતં પાપમાનન્ત્યાય પ્રકલ્પતે
તીર્થમાં રહેલો મોટો પાપી આત્માને છેતરપિંડીથી એવો બને છે; ત્યાં કરેલું પાપ અનંત દુઃખ આપે છે.
યથેન્દ્રવારુણં પક્વં મિષ્ટં નૈવોપજાયતે । ભાવદુષ્ટસ્તથા તીર્થે કોટિસ્તાતો ન શુધ્યતિ
જેમ મીઠા પાણીથી વૃક્ષે પક્વ અને સ્વાદિષ્ટ ફળ નથી ફૂટતું, તેમ દુષ્ટ ભાવવાળો વ્યક્તિ કરોડો વખત તીર્થ જાય તો પણ શુદ્ધ નથી થતો, પ્રિય.
પ્રથમં મનસઃ શુદ્ધિઃ કર્તવ્યા શુભમિચ્છતા । શુદ્ધે મનસિ દ્રવ્યસ્ય શુદ્ધિર્ભવતિ નાન્યથા
શુભતા ઈચ્છનારએ પહેલા મન શુદ્ધ કરવું જોઈએ; મન શુદ્ધ હોય ત્યારે જ વસ્તુ પણ શુદ્ધ બને છે, બીજું ક્યારેય નથી.
તથૈવાચારશુદ્ધિઃ સ્યાત્તતસ્તીર્થં પ્રસિધ્યતિ । અન્યથા તુ કૃતં સર્વં વ્યર્થં ભવતિ તત્ક્ષણાત્
એ જ રીતે વર્તન પણ શુદ્ધ રાખવું જોઈએ; પછી તીર્થનું ફળ મળે છે. નહીં તો જે કંઈ થાય છે, એ ક્ષણે વ્યર્થ થઈ જાય છે.