પ્રલોભિતૌ મયાત્યર્થં વરદાનૈસ્તપસ્વિનૌ । સ્થાનાન્ન ચલિતૌ શાન્તૌ વૃથાયં મે ગતઃ શ્રમઃ
'મેં એ તપસ્વીઓને ઘણાં વરદાનોથી લલચાવ્યા, પણ તેઓ સ્થિર રહ્યા અને શાંત રહ્યા. મારું પ્રયત્ન વ્યર્થ ગયું.'
તથા વૈ માયયા કૃત્વા ભીષિતૌ તાપસૌ ભૃશમ્ । તથાપિ નોત્થિતૌ સ્થાનાદ્દેહરક્ષાપરૌ ન તૌ
'માયાથી તેમને બહુ ડરાવ્યા છતાં, તેઓ પોતાના સ્થાન પરથી ઉઠ્યા નહીં, માત્ર શરીર રક્ષણમાં જ તલિન રહ્યા.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શક્રં પ્રાહ મનોભવઃ । વાસવાદ્ય કરિષ્યામિ કાર્યં તે મનસેપ્સિતમ્
વ્યાસ કહે છે: આ શબ્દો સાંભળીને, મનોભવ (કામ) એ શક્રને કહ્યું: 'વાસવ, હું તારા મનની ઇચ્છા મુજબ કાર્ય કરું.'
યદિ વિષ્ણું મહેશં વા બ્રહ્માણં વા દિવાકરમ્ । ધ્યાયન્તૌ તૌ તદાસ્માકં ભવિતારૌ વશૌ મુની
'જો એ બંને ઋષિ વિષ્ણુ, મહેશ, બ્રહ્મા કે સૂર્યનું ધ્યાન કરે છે, તો તેઓ અમારે વશ થઈ જશે.'
દેવીભક્તં વશીકર્તું નાહં શક્તઃ કથઞ્ચન । કામરાજ મહાબીજં ચિન્તયન્તં મનસ્યલમ્
'પણ હું ક્યારેય દેવીના ભક્તને વશ કરી શકતો નથી, ખાસ કરીને જે પોતાના મનમાં કામના મહાબીજનું ચિંતન કરે છે.'
તાં દેવીં ચેન્મહાશક્તિં સંશ્રિતૌ ભક્તિભાવતઃ । ન તદા મમ બાણાનાં ગોચરૌ તાપસૌ કિલ
'જો એ તપસ્વીઓ મહાશક્તિ દેવીમાં ભક્તિપૂર્વક આશ્રય લીધું છે, તો તેઓ મારા તીરોની પਹੁંચ બહાર છે.'
ઇન્દ્ર ઉવાચ ગચ્છ ત્વં ચ મહાભાગ સર્વૈસ્તત્ર સમુદ્યતૈઃ । કાર્યં મમાતિદુઃસાધ્યં કર્તા હિતમનુત્તમમ્
ઇન્દ્રે કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, તું અને બધા તૈયાર થયેલા લોકો સાથે ત્યાં જા; મને જે કામ કરાવવું છે, એ બહુ જ મુશ્કેલ છે, પણ એથી શ્રેષ્ઠ હિત થશે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તેન સમાદિષ્ટા યયુઃ સર્વે સમુદ્યતાઃ । યત્ર તૌ ધર્મપુત્રૌ દ્વૌ તેપાતે દુષ્કરં તપઃ
વ્યાસે કહ્યું: એમ ઇન્દ્રે આજ્ઞા આપતાં, બધા તૈયાર થયેલા ત્યાં ગયા, જ્યાં ધર્મના બે પુત્રો કઠિન તપસ્યા કરતા હતા.
અપ્સરાં નારાયણસમીપે પ્રાર્થનાકરણમ્ વ્યાસ ઉવાચ પ્રથમં તત્ર સમ્પ્રાપ્તો વસન્તઃ પર્વતોત્તમે । પુષ્પિતાઃ પાદપાઃ સર્વે દ્વિરેફાલિવિરાજિતાઃ
વ્યાસે કહ્યું: સૌપ્રથમ વસંત એ ઊંચા પર્વત પર પહોંચ્યો; બધા વૃક્ષો ફૂલથી ભરાયેલા હતા, અને મધમાખીઓના ઝુંડથી શોભિત હતા.
આમ્રાશ્ચ બકુલા રમ્યાસ્તિલકાઃ કિંશુકાઃ શુભા । સાલાસ્તાલાસ્તમાલાશ્ચ મધૂકાઃ પુષ્પિતા બભુઃ
આમ્ર, સુંદર બકુલ, તિલક, શુભ કિંચુક, સાલ, તાળ, તમાલ અને ફૂલો ભરેલા મધૂક — બધા ફૂલેલા હતા.
બભૂવુઃ કોકિલાલાપા વૃક્ષાગ્રેષુ મનોહરાઃ । વલ્લ્યોઽપિ પુષ્પિતાઃ સર્વા આલિલિઙ્ગુર્નગોત્તમાન્
વૃક્ષોના શિખરે કોયલના મીઠા અવાજ મનમોહક બન્યા; અને બધા ફૂલો ભરેલી વેલીઓ ઊંચા વૃક્ષોને લપટાઈ ગઈ.
પ્રાણિનઃ સ્વાસુ ભાર્યાસુ પ્રેમયુક્તાઃ સ્મરાતુરાઃ । બભૂવુશ્ચાતિમત્તાશ્ચ ક્રીડાસક્તાઃ પરસ્પરમ્
પ્રાણીઓ પોતાના જીવનસાથીમાં પ્રેમથી ભરાયેલા, કામથી ઉન્મત્ત, ખૂબ જ મસ્ત થઈ ગયા અને એકબીજામાં રમતમાં લીન રહ્યા.
વવુર્મન્દાઃ સુગન્ધાશ્ચ સુસ્પર્શા દક્ષિણાનિલાઃ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ મુનીનામપિ ચાભવન્
હળવા, સુગંધિત અને ઠંડા દક્ષિણ પવન વહેતા હતા; એ પવનથી ઋષિઓના ઇન્દ્રિય પણ ઉલટાઈ ગયા.
રતિયુક્તસ્તતઃ કામઃ પૂરયન્પઞ્ચમાર્ગણાન્ । ચકાર ત્વરિતસ્તત્ર વાસં બદરિકાશ્રમે
પછી રતિ સાથે કામદેવ ત્યાં બદરિકા આશ્રમમાં ઝડપથી વસ્યા, અને પોતાના પાંચ બાણો શક્તિથી ભર્યા.
રમ્ભા તિલોત્તમાદ્યાશ્ચ ગત્વા તત્ર વરાશ્રમે । ગાનં ચકુઃ સુગીતજ્ઞાઃ સ્વરતાનસમન્વિતમ્
રંભા, તિલોત્તમા અને અન્ય અપ્સરાઓ એ શ્રેષ્ઠ આશ્રમમાં ગઈ, અને સંગીતની જાણકાર, મીઠા સ્વરથી ગાન કર્યું.
તચ્છ્રુત્વા મધુરોદ્ગીતં કોકિલાનાઞ્ચ કૂજિતમ્ । ભ્રમરાલિવિરાવઞ્ચ પ્રબુદ્ધૌ તૌ મુનીશ્વરૌ
એ મીઠું ગીત, કોયલના કૂજન અને મધમાખીઓના ગુંજન સાંભળીને, બંને મહાન ઋષિઓ જાગી ઉઠ્યા.
ઋતુરાજમકાલે તુ દૃષ્ટ્વા તૌ પુષ્પિતં વનમ્ । જાતૌ ચિન્તાપરૌ તત્ર નરનારાયણાવૃષી
ઋતુની બહાર ફૂલોથી ભરેલું વન જોઈને, નર અને નારાયણ બંને ઊંડા વિચારમાં પડી ગયા.
કિમદ્ય શિશિરાપાયઃ સંભૃતઃ સમયં વિના । પ્રાણિનો વિહ્વલાઃ સર્વે લક્ષ્યન્તેઽતિસ્મરાતુરાઃ
શું આજે શિશિર ઋતુનો અંત સમય વગર આવી ગયો છે? બધા પ્રાણીઓ કામથી ઉલટાઈ ગયેલા દેખાય છે.
કાલધર્મવિપર્યાસઃ કથમદ્ય દુરાસદઃ । નરં નારાયણઃ પ્રાહ વિસ્મયોત્કુલ્લલોચનઃ
આજે સમયની કુદરતી ગતિ કેમ ઉલટાઈ ગઈ છે? આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને, નારાયણએ નરને કહ્યું.
નારાયણ ઉવાચ પશ્ય ભ્રાતરિમે વૃક્ષાઃ પુષ્પિતાઃ પ્રતિભાન્તિ વૈ । કોકિલાલાપસઙ્ઘુષ્ટા ભ્રમરાલિવિરાજિતાઃ
નારાયણએ કહ્યું: ભાઈ, જુઓ, આ વૃક્ષો ફૂલથી ભરાયેલા દેખાય છે, કોયલના અવાજથી ગુંજતા અને મધમાખીઓથી શોભિત છે.
શિશિરં ભીમમાતઙ્ગં દારયન્સ્વખરૈર્નખૈઃ । વસન્તકેસરી પ્રાપ્તઃ પલાશકુસુમૈર્મુને
ભયાનક શિશિર, જેમ કે મોટો હાથી, વસંતના તીક્ષ্ণ નખથી ફાટ્યો છે; અને વસંત પલાશના ફૂલો સાથે આવી ગયો છે, હે મુનિ.
રક્તાશોકકરા તન્વી દેવર્ષે કિંશુકાઙ્ઘ્રિકા । નીલાશોકકચા શ્યામા વિકાસિકમલાનના
લાલ અશોકના હાથવાળી, પાતળી કિંચુક, હે દેવર્ષિ, અને નીલ અશોકના વાળવાળી, કમળ જેવું ફૂલેલું ચહેરાવાળી શ્યામા—
નીલેન્દીવરનેત્રા સા બિલ્વવૃક્ષફલસ્તની । પ્રોસ્ફુલ્લકુન્દરદના મઞ્જરીકર્ણશોભિતા
જેની આંખો નીલ કમળ જેવી છે, સ્તન બિલ્વના ફળ જેવા છે, દાંત ફૂલેલા કુન્દ જેવા છે, અને કાન પર ફૂલોની મંજરી શોભે છે—
બન્ધુજીવાધરા શુભ્રા સિન્ધુવારનખોદ્ભવા । પુંસ્કોકિલસ્વરા પુણ્યા કદમ્બવસના શુભા
પાંદુજીવ જેવી લાલ ઓઠવાળી, સુંદર, સિંધુવારના નખમાંથી જન્મેલી, પુરુષ કોયલની અવાજવાળી, પવિત્ર અને કદંબના ફૂલો પહેરેલી.
બર્હિવૃન્દકલાપા ચ સારસસ્વનનૂપુરા । વાસન્તી બદ્ધરશના મત્તહંસગતિસ્તથા
તેના શરીર પર મોરના પાંખોની વણેલી વણાટ હતી, સાદા પાયલની ધ્વનિ સરસના અવાજ જેવી હતી, વસંતના વસ્ત્રો પહેરેલા અને કમર પર પટ્ટો બાંધેલો હતો, અને તે ગર્વીલા હંસની ચાલે ચાલતી હતી.
પુત્રજીવાંશુકન્યસ્તરોમરાજિવિરાજિતા । વસન્તલક્ષ્મીઃ સમ્પ્રાપ્તા બ્રહ્મન્ બદરિકાશ્રમે
પુત્રજીવાના કપડાંમાં લપેટાયેલું તેનું શરીર, વાળની રેખાથી તેજસ્વી હતું; એ રીતે વસંતલક્ષ્મી, હે બ્રાહ્મણ, બદરીકાશ્રમમાં આવી પહોંચી.
અકાલે કિમિયં પ્રાપ્તા વિસ્મયોઽયં મમાધુના । તપોવિઘ્નકરા નૂનં દેવર્ષે પરિચિન્તય
આકાળે એ અહીં કેમ આવી? હવે મને આ આશ્ચર્ય લાગે છે. નિશ્ચયે એ આપણા તપ માટે અવરોધરૂપ છે, હે દેવર્ષિ, આ વિષયમાં વિચાર કરો.
શ્રૂયતે સુરનારીણાં ગાનં ધ્યાનવિનાશનમ્ । આવયોસ્તપિભઙ્ગાય કૃતં મઘવતા કિલ
સ્વર્ગની સ્ત્રીઓનું ગીત ધ્યાનને નષ્ટ કરે છે એવું સાંભળવામાં આવે છે; કહેવાય છે કે મઘવત એ આપણા તપને તોડવા માટે આવું કર્યું છે.
ઋતુરાડન્યથાકાલે પ્રીતિં સઞ્જનયેત્કથમ્ । વિઘ્નોઽયં વિહિતો ભાતિ ભીતેનાસુરશત્રુણા
ઋતુના સ્વામી અયોગ્ય સમયે આનંદ કેવી રીતે લાવી શકે? આ અવરોધ અસુરોના શત્રુએ ભયથી જ રચ્યો હોય એવું લાગે છે.
વાતાઃ સુગન્ધાઃ શીતાશ્ચ સમાયાન્તિ મનોહરાઃ । નાન્યત્કારણમસ્તીહ શતક્રતુકૃતિં વિના
સુગંધિત, ઠંડા અને મનોહર પવન આવી રહ્યા છે; અહીં શતક્રતુની કરેલી ક્રિયા સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી.