ચિત્તે યસ્ય ભવેત્તં તુ બાધિતું કોઽપિ ન ક્ષમઃ । માયયા મોહિતઃ શક્રો ભૂયસ્તસ્ય પ્રતિક્રિયામ્
જેના મનમાં આ બીજો સ્થિર છે, તેને કોઈ બાધી શકતું નથી. ઇન્દ્ર પણ માયાથી ભ્રમિત થઈ, વારંવાર તેમને હરાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
કર્તું કામવસન્તૌ તુ સમાહૂયાબ્રવીદ્વચઃ । મનોભવ વસન્તેન રત્યા યુક્તો વ્રજાધુના
પછી કામ અને વસંતને બોલાવી, તેણે કહ્યું: 'કામ, વસંત અને રતિ સાથે જોડાઈને, હવે જાઓ—'
અપ્સરોભિઃ સમાયુક્તસ્તરસા ગન્ધમાદનમ્ । નરનારાયણૌ તત્ર પુરાણાવૃષિસત્તમૌ
'અપ્સરાઓ સાથે, ઝડપથી ગંધમાદન પર જાઓ, જ્યાં નર અને નારાયણ, એ પ્રાચીન મહાન ઋષીઓ—'
કુરુતસ્તપ એકાન્તે સ્થિતૌ બદરિકાશ્રમે । ગત્વા તત્ર સમીપે તુ તયોર્મન્મથ માર્ગણૈઃ
'એકાંતમાં તપ કર રહ્યા છે, બદરીકાના આશ્રમમાં રહે છે. તેમના નજીક જઈ, પ્રેમના તીરો વડે—'
ચિત્તં કામાતુરં કાર્યં કુરુ કાર્યં મમાધુના । મોહયિત્વોચ્ચાટયિત્વા વિશિખૈસ્તાડયાશુ ચ
'તેમના મનને કામથી ઘેરાઈ દો; મારી આજ્ઞા તાત્કાલિક પૂર્ણ કરો. તેમને ભ્રમિત કરો, દૂર કરો અને તીરો વડે ઝડપથી ઘાયલ કરો.'
વશીકુરુ મહાભાગ મુની ધર્મસુતાવપિ । કો હ્યસ્મિન્ સર્વસંસારે દેવો દૈત્યોઽથ માનવઃ
'મહાભાગ, ધર્મના પુત્ર એવા ઋષીઓને પણ વશ કરો. આ સમગ્ર સંસારમાં કોણ—દેવ, દૈત્ય કે માનવ—'
યસ્તે બાણવશં પ્રાપ્તો ન યાતિ ભૃશતાડિતઃ । બ્રહ્માહં ગિરિજાનાથશ્ચન્દ્રો વહ્નિર્વિમોહિતઃ
'જે તારા તીરોની વશમાં આવી, તીવ્ર ઘાયલ થયા પછી પણ ભ્રમિત ન થાય? બ્રહ્મા, હું, શિવ, ચંદ્ર અને અગ્નિ—બધા તારા તીરો વડે ભ્રમિત થયા છે.'
ગણના કાનયોઃ કામ ત્વદ્બાણાનાં પરાક્રમે । વારાઙ્ગનાગણોઽયં તે સહાયાર્થં મયેરિતઃ
'કામ, તારા તીરોની શક્તિની ગણતરી કોણ કરી શકે? આ દેવાંગનાઓનો સમૂહ તને સહાય માટે મેં મોકલ્યો છે.'
આગમિષ્યતિ તત્રૈવ રમ્ભાદીનાં મનોરમઃ । એકા તિલોત્તમા રમ્ભા કાર્યં સાધયિતું ક્ષમા
'ત્યાં તિલોત્તમા અને રંભા જેવી મનોહર અપ્સરાઓ આવશે. માત્ર રંભા એ કાર્ય પૂરું કરવા માટે સક્ષમ છે.'
ત્વમેવૈકઃ ક્ષમઃ કામં મિલિતૈઃ કસ્તુ સંશયઃ । કુરુ કાર્યં મહાભાગ દદામિ તવ વાચ્છિતમ્
'કામ, તું એકલો જ સક્ષમ છે, ખાસ કરીને આ બધાં સાથે જોડાઈને—કોઈ સંશય નથી. મહાભાગ, આ કાર્ય પૂર્ણ કરો; હું તને જે ઇચ્છા હોય તે આપું.'
પ્રલોભિતૌ મયાત્યર્થં વરદાનૈસ્તપસ્વિનૌ । સ્થાનાન્ન ચલિતૌ શાન્તૌ વૃથાયં મે ગતઃ શ્રમઃ
'મેં એ તપસ્વીઓને ઘણાં વરદાનોથી લલચાવ્યા, પણ તેઓ સ્થિર રહ્યા અને શાંત રહ્યા. મારું પ્રયત્ન વ્યર્થ ગયું.'
તથા વૈ માયયા કૃત્વા ભીષિતૌ તાપસૌ ભૃશમ્ । તથાપિ નોત્થિતૌ સ્થાનાદ્દેહરક્ષાપરૌ ન તૌ
'માયાથી તેમને બહુ ડરાવ્યા છતાં, તેઓ પોતાના સ્થાન પરથી ઉઠ્યા નહીં, માત્ર શરીર રક્ષણમાં જ તલિન રહ્યા.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શક્રં પ્રાહ મનોભવઃ । વાસવાદ્ય કરિષ્યામિ કાર્યં તે મનસેપ્સિતમ્
વ્યાસ કહે છે: આ શબ્દો સાંભળીને, મનોભવ (કામ) એ શક્રને કહ્યું: 'વાસવ, હું તારા મનની ઇચ્છા મુજબ કાર્ય કરું.'
યદિ વિષ્ણું મહેશં વા બ્રહ્માણં વા દિવાકરમ્ । ધ્યાયન્તૌ તૌ તદાસ્માકં ભવિતારૌ વશૌ મુની
'જો એ બંને ઋષિ વિષ્ણુ, મહેશ, બ્રહ્મા કે સૂર્યનું ધ્યાન કરે છે, તો તેઓ અમારે વશ થઈ જશે.'
દેવીભક્તં વશીકર્તું નાહં શક્તઃ કથઞ્ચન । કામરાજ મહાબીજં ચિન્તયન્તં મનસ્યલમ્
'પણ હું ક્યારેય દેવીના ભક્તને વશ કરી શકતો નથી, ખાસ કરીને જે પોતાના મનમાં કામના મહાબીજનું ચિંતન કરે છે.'
તાં દેવીં ચેન્મહાશક્તિં સંશ્રિતૌ ભક્તિભાવતઃ । ન તદા મમ બાણાનાં ગોચરૌ તાપસૌ કિલ
'જો એ તપસ્વીઓ મહાશક્તિ દેવીમાં ભક્તિપૂર્વક આશ્રય લીધું છે, તો તેઓ મારા તીરોની પਹੁંચ બહાર છે.'
ઇન્દ્ર ઉવાચ ગચ્છ ત્વં ચ મહાભાગ સર્વૈસ્તત્ર સમુદ્યતૈઃ । કાર્યં મમાતિદુઃસાધ્યં કર્તા હિતમનુત્તમમ્
ઇન્દ્રે કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, તું અને બધા તૈયાર થયેલા લોકો સાથે ત્યાં જા; મને જે કામ કરાવવું છે, એ બહુ જ મુશ્કેલ છે, પણ એથી શ્રેષ્ઠ હિત થશે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તેન સમાદિષ્ટા યયુઃ સર્વે સમુદ્યતાઃ । યત્ર તૌ ધર્મપુત્રૌ દ્વૌ તેપાતે દુષ્કરં તપઃ
વ્યાસે કહ્યું: એમ ઇન્દ્રે આજ્ઞા આપતાં, બધા તૈયાર થયેલા ત્યાં ગયા, જ્યાં ધર્મના બે પુત્રો કઠિન તપસ્યા કરતા હતા.
અપ્સરાં નારાયણસમીપે પ્રાર્થનાકરણમ્ વ્યાસ ઉવાચ પ્રથમં તત્ર સમ્પ્રાપ્તો વસન્તઃ પર્વતોત્તમે । પુષ્પિતાઃ પાદપાઃ સર્વે દ્વિરેફાલિવિરાજિતાઃ
વ્યાસે કહ્યું: સૌપ્રથમ વસંત એ ઊંચા પર્વત પર પહોંચ્યો; બધા વૃક્ષો ફૂલથી ભરાયેલા હતા, અને મધમાખીઓના ઝુંડથી શોભિત હતા.
આમ્રાશ્ચ બકુલા રમ્યાસ્તિલકાઃ કિંશુકાઃ શુભા । સાલાસ્તાલાસ્તમાલાશ્ચ મધૂકાઃ પુષ્પિતા બભુઃ
આમ્ર, સુંદર બકુલ, તિલક, શુભ કિંચુક, સાલ, તાળ, તમાલ અને ફૂલો ભરેલા મધૂક — બધા ફૂલેલા હતા.
બભૂવુઃ કોકિલાલાપા વૃક્ષાગ્રેષુ મનોહરાઃ । વલ્લ્યોઽપિ પુષ્પિતાઃ સર્વા આલિલિઙ્ગુર્નગોત્તમાન્
વૃક્ષોના શિખરે કોયલના મીઠા અવાજ મનમોહક બન્યા; અને બધા ફૂલો ભરેલી વેલીઓ ઊંચા વૃક્ષોને લપટાઈ ગઈ.
પ્રાણિનઃ સ્વાસુ ભાર્યાસુ પ્રેમયુક્તાઃ સ્મરાતુરાઃ । બભૂવુશ્ચાતિમત્તાશ્ચ ક્રીડાસક્તાઃ પરસ્પરમ્
પ્રાણીઓ પોતાના જીવનસાથીમાં પ્રેમથી ભરાયેલા, કામથી ઉન્મત્ત, ખૂબ જ મસ્ત થઈ ગયા અને એકબીજામાં રમતમાં લીન રહ્યા.
વવુર્મન્દાઃ સુગન્ધાશ્ચ સુસ્પર્શા દક્ષિણાનિલાઃ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ મુનીનામપિ ચાભવન્
હળવા, સુગંધિત અને ઠંડા દક્ષિણ પવન વહેતા હતા; એ પવનથી ઋષિઓના ઇન્દ્રિય પણ ઉલટાઈ ગયા.
રતિયુક્તસ્તતઃ કામઃ પૂરયન્પઞ્ચમાર્ગણાન્ । ચકાર ત્વરિતસ્તત્ર વાસં બદરિકાશ્રમે
પછી રતિ સાથે કામદેવ ત્યાં બદરિકા આશ્રમમાં ઝડપથી વસ્યા, અને પોતાના પાંચ બાણો શક્તિથી ભર્યા.
રમ્ભા તિલોત્તમાદ્યાશ્ચ ગત્વા તત્ર વરાશ્રમે । ગાનં ચકુઃ સુગીતજ્ઞાઃ સ્વરતાનસમન્વિતમ્
રંભા, તિલોત્તમા અને અન્ય અપ્સરાઓ એ શ્રેષ્ઠ આશ્રમમાં ગઈ, અને સંગીતની જાણકાર, મીઠા સ્વરથી ગાન કર્યું.
તચ્છ્રુત્વા મધુરોદ્ગીતં કોકિલાનાઞ્ચ કૂજિતમ્ । ભ્રમરાલિવિરાવઞ્ચ પ્રબુદ્ધૌ તૌ મુનીશ્વરૌ
એ મીઠું ગીત, કોયલના કૂજન અને મધમાખીઓના ગુંજન સાંભળીને, બંને મહાન ઋષિઓ જાગી ઉઠ્યા.
ઋતુરાજમકાલે તુ દૃષ્ટ્વા તૌ પુષ્પિતં વનમ્ । જાતૌ ચિન્તાપરૌ તત્ર નરનારાયણાવૃષી
ઋતુની બહાર ફૂલોથી ભરેલું વન જોઈને, નર અને નારાયણ બંને ઊંડા વિચારમાં પડી ગયા.
કિમદ્ય શિશિરાપાયઃ સંભૃતઃ સમયં વિના । પ્રાણિનો વિહ્વલાઃ સર્વે લક્ષ્યન્તેઽતિસ્મરાતુરાઃ
શું આજે શિશિર ઋતુનો અંત સમય વગર આવી ગયો છે? બધા પ્રાણીઓ કામથી ઉલટાઈ ગયેલા દેખાય છે.
કાલધર્મવિપર્યાસઃ કથમદ્ય દુરાસદઃ । નરં નારાયણઃ પ્રાહ વિસ્મયોત્કુલ્લલોચનઃ
આજે સમયની કુદરતી ગતિ કેમ ઉલટાઈ ગઈ છે? આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને, નારાયણએ નરને કહ્યું.
નારાયણ ઉવાચ પશ્ય ભ્રાતરિમે વૃક્ષાઃ પુષ્પિતાઃ પ્રતિભાન્તિ વૈ । કોકિલાલાપસઙ્ઘુષ્ટા ભ્રમરાલિવિરાજિતાઃ
નારાયણએ કહ્યું: ભાઈ, જુઓ, આ વૃક્ષો ફૂલથી ભરાયેલા દેખાય છે, કોયલના અવાજથી ગુંજતા અને મધમાખીઓથી શોભિત છે.