દુઃખં મહત્તરં પ્રાપ્તાઃ પૂર્વજન્મકૃતેન વૈ । દેવાંશાનાં કથં તેષાં સંશયોઽયં મહાન્હિ મે
તેમણે પૂર્વ જન્મના કર્મના કારણે વધુ મોટું દુઃખ ભોગવ્યું. દેવોના અંશ ધરાવનારાઓને આવું કેમ થયું? આ મારા માટે મોટું સંશય છે.
સદાચારૈસ્તુ કૌન્તેયૈર્ભીષ્મદ્રોણાદયો હતાઃ । છલેન ધનલાભાર્થં જાનાનૈર્નશ્વરં જગત્
કૌંતેયો સદાચારવાળા હોવા છતાં, ધન મેળવવા માટે, જગત નાશવંત છે જાણીને, ભીષ્મ, દ્રોણ અને અન્યને ચાલથી માર્યા.
પ્રેરિતા વાસુદેવેન પાપે ઘોરે મહાત્મના । કુલં ક્ષયિતવન્તસ્તે હરિણા પરમાત્મના
મહાન વાસુદેવના પ્રેરણાથી, તેઓ એ ભયાનક પાપમાં પ્રવૃત્ત થયા અને હરિ, પરમાત્મા, દ્વારા પોતાના કુળનો નાશ કર્યો.
વરં ભિક્ષાટનં સાધોર્નીવારૈર્જીવનં વરમ્ । યોધાન્ન હત્વા લોભેન શિલ્પેન જીવનં વરમ્
સંત માટે ભિક્ષા માગીને, જંગલના અન્નથી જીવન જીવવું વધુ સારું છે; લોભથી યોદ્ધાઓને મારીને જીવવું કરતાં કૌશલથી જીવન જીવવું વધુ સારું છે.
વિચ્છિન્નસ્તુ ત્વયા વંશો રક્ષિતો મુનિસત્તમ । સમુત્પાદ્ય સુતાનાશુ ગોલકાચ્છત્રુનાશનાન્
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તું કુળને વિચ્છિન્ન કર્યો, છતાં તેને રક્ષ્યો—શત્રુઓનો નાશ કરવા માટે તું ઝડપથી પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
સોઽલ્પેનૈવ તુ કાલેન વિરાટતનયાસુતઃ । તાપસસ્ય ગલે સર્પં ન્યસ્તવાન્કથમદ્ભુતમ્
થોડા સમયમાં જ, વિરાટની પુત્રીનો પુત્રે તાપસના ગળામાં સાપ મૂકી દીધો—આ અદ્ભુત ઘટના કેવી રીતે બની?
નકોઽપિ બ્રાહ્મણં દ્વેષ્ટિ ક્ષત્રિયસ્ય કુલોદ્ભવઃ । તાપસં મૌનસંયુક્તં પિત્રા કિં તત્કૃતં મુને
કોઈ ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલો બ્રાહ્મણ કે મૌનવ્રત ધરાવનાર તાપસને દ્વેષ નથી કરતો. તેના પિતાએ શું કર્યું હતું, હે મુનિ?
એતૈરન્યૈશ્ચ સન્દેહૈર્વિકલં મે મનોઽધુના । સ્થિરં કુરુ પિતઃ સાધો સર્વજ્ઞોઽસિ દયાનિધે
આ અને અન્ય સંશયોથી, મારી મન હાલ અશાંત છે. હે પિતા, હે સાધુ, તું સર્વજ્ઞ અને દયાનો ખજાનો છે—મારી મનને સ્થિર કર.
કર્મણો જન્માદિકારણત્વનિરૂપણમ્ સૂત ઉવાચ એવં પૃષ્ટઃ પુરાણજ્ઞો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ । પરીક્ષિતસુતં શાન્તં તતો વૈ જનમેજયમ્
કર્મ જન્મ અને અન્ય બાબતોનું કારણ છે—આ નિશ્ચય વિશે,
ઉવાચ સંશયચ્છેત્તૃ વાક્યં વાક્યવિશારદઃ । વ્યાસ ઉવાચ રાજન્ કિમેતદ્વક્તવ્યં કર્મણાં ગહના ગતિઃ
સૂત કહે છે: આ રીતે પૂછાતા, પુરાણોના જાણકાર અને સત્યવતીના પુત્ર વ્યાસે, પરિક્ષિતના પુત્ર શાંત જનમેજયને સંબોધન કર્યું.
દુર્જ્ઞેયા કિલ દેવાનાં માનવાનાં ચ કા કથા । યદા સમુત્થિતં ચૈતદ્બ્રહ્માણ્ડં ત્રિગુણાત્મકમ્
દેવતાઓ માટે પણ દિવ્યતાનું સમજવું અઘરું છે, તો માનવ માટે શું કહીએ? જ્યારે આ ત્રણ ગુણોથી ભરેલું બ્રહ્માંડ ઊભું થયું ત્યારે—
કર્મણૈવ સમુત્પત્તિઃ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ । અનાદિનિધના જીવાઃ કર્મબીજસમુદ્ભવાઃ
બધાં જીવોની ઉત્પત્તિ માત્ર કર્મથી થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. અનાદિ અને અનંત જીવો કર્મના બીજથી જન્મે છે.
નાનાયોનિષુ જાયન્તે મ્રિયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ । કર્મણા રહિતો દેહસંયોગો ન કદાચન
જીવો અનેક યોનિમાં જન્મે છે અને વારંવાર મરે છે; કર્મ વિના ક્યારેય શરીર મળતું નથી.
શુભાશુભૈસ્તથા મિશ્રૈઃ કર્મભિર્વેષ્ટિતં ત્વિદમ્ । ત્રિવિધાનિ હિ તાન્યાહુર્બુધાસ્તત્ત્વવિદશ્ચ યે
આ બધું શુભ, અશુભ અને મિશ્ર કર્મોથી ઘેરાયેલું છે; તત્વને જાણનારા વિદ્વાનોએ આ ત્રણ પ્રકારના કર્મ કહ્યું છે.
સઞ્ચિતાનિ ભવિષ્યન્તિ પ્રારબ્ધાનિ તથા પુનઃ । વર્તમાનાનિ દેહેઽસ્મિંસ્ત્રૈવિધ્યં કર્મણાં કિલ
સંચિત, આગલા અને વર્તમાન—આ ત્રણ પ્રકારના કર્મ શરીરમાં રહે છે.
બ્રહ્માદીનાં ચ સર્વેષાં તદ્વશત્વં નરાધિપ । સુખં દુઃખં જરામૃત્યુહર્ષશોકાદયસ્તથા
રાજા, બ્રહ્મા અને બધા જીવોમાં સુખ, દુઃખ, વૃદ્ધાપણું, મૃત્યુ, આનંદ, શોક વગેરે બધું એ શક્તિના આધિન છે.
કામક્રોધૌ ચ લોભશ્ચ સર્વે દેહગતા ગુણાઃ । દૈવાધીનાશ્ચ સર્વેષાં પ્રભવન્તિ નરાધિપ
ઇચ્છા, ક્રોધ અને લોભ—શરીરમાં રહેલા બધા ગુણો—રાજા, દરેક જીવમાં દૈવના વશમાં થાય છે.
રાગદ્વેષાદયો ભાવાઃ સ્વર્ગેઽપિ પ્રભવન્તિ હિ । દેવાનાં માનવાનાઞ્ચ તિરશ્ચાં ચ તથા પુનઃ
રાગ, દ્વેષ અને અન્ય ભાવો સ્વર્ગમાં પણ થાય છે; દેવ, માનવ અને પશુઓમાં પણ એ જ રીતે.
વિકારાઃ સર્વ એવૈતે દેહેન સહ સઙ્ગતાઃ । પૂર્વવૈરાનુયોગેન સ્નેહયોગેન વૈ પુનઃ
આ બધા પરિવર્તન શરીર સાથે જોડાયેલા છે; પૂર્વના વૈર અને સ્નેહના સંબંધથી ફરીથી થાય છે.
ઉત્પત્તિઃ સર્વજન્તૂનાં વિના કર્મ ન વિદ્યતે । કર્મણા ભ્રમતે સૂર્યઃ શશાઙ્કઃ ક્ષયરોગવાન્
કર્મ વિના કોઈ જીવની ઉત્પત્તિ નથી; કર્મથી જ સૂર્ય ફરતો રહે છે, ચંદ્ર ક્ષયરોગથી પીડાય છે.
કપાલી ચ તથા રુદ્રઃ કર્મણૈવ ન સંશયઃ । અનાદિનિધનં ચૈતત્કારણં કર્મ વિદ્યતે
કપાલી અને રુદ્ર પણ માત્ર કર્મથી—એમાં કોઈ શંકા નથી. આ કારણ, કર્મ, અનાદિ અને અનંત છે.
તેનેહ શાશ્વતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । નિત્યાનિત્યવિચારેઽત્ર નિમગ્ના મુનયઃ સદા
એથી જ આ જગત—સ્થાવર અને જંગમ—શાશ્વત રીતે એના વશમાં છે; ઋષિઓ હંમેશા નિત્ય અને અનિત્યના વિચારમાં ડૂબેલા રહે છે.
ન જાનન્તિ કિમેતદ્વૈ નિત્યં વાનિત્યમેવ ચ । માયાયાં વિદ્યમાનાયાં જગન્નિત્યં પ્રતીયતે
એમને ખબર નથી કે આ નિત્ય છે કે અનિત્ય; માયા રહેલી હોય ત્યારે જગત નિત્ય લાગે છે.
કાર્યાભાવઃ કથં વાચ્યઃ કારણે સતિ સર્વથા । માયા નિત્યા કારણઞ્ચ સર્વેષાં સર્વદા કિલ
કારણ હંમેશા હોય ત્યારે ફળના અભાવની વાત કેવી રીતે કરી શકાય? માયા શાશ્વત છે અને બધાનું કારણ છે.
કર્મબીજં તતોઽનિત્યં ચિન્તનીયં સદા બુધૈઃ । ભ્રમત્યેવ જગત્સર્વં રાજન્કર્મનિયન્ત્રિતમ્
કર્મનું બીજ અનિત્ય છે, અને વિદ્વાનોએ હંમેશા એનું ચિંતન કરવું જોઈએ; રાજા, આખું જગત કર્મના વશમાં ભટકે છે.
નાનાયોનિષુ રાજેન્દ્ર નાનાધર્મમયેષુ ચ । ઇચ્છયા ચ ભવેઞ્ચન્મ વિષ્ણોરમિતતેજસઃ
રાજેન્દ્ર, અનેક યોનિમાં અને અનેક ધર્મથી ભરેલા અવસ્થામાં, અનંત તેજવાળા વિષ્ણુની ઇચ્છાથી જન્મ થાય છે.
યુગે યુગેષ્વનેકાસુ નીચયોનિષુ તત્કથમ્ । ત્યક્ત્વા વૈકુણ્ઠસંવાસં સુખભોગાનનેકશઃ
યુગે યુગે અને અનેક નીચ યોનિમાં, વૈકુંઠના નિવાસ અને અનેક સુખભોગ છોડી—
વિણ્મૂત્રમન્દિરે વાસં સંત્રસ્તઃ કોઽભિવાઞ્છતિ । પુષ્પાવચયલીલાં ચ જલકેલિં સુખાસનમ્
મૂત્ર અને વિસર્જનના ઘર માં રહેવું, ડરથી કોણ ઇચ્છે? ફૂલો ભેગા કરવાની લીલા, જળમાં રમવું, કે આરામથી બેસવું—
ત્યક્ત્વા ગર્ભગૃહે વાસં કોઽભિવાચ્છતિ બુદ્ધિમાન્ । તૂલિકાં મૃદુસંયુક્તાં દિવ્યાં શય્યાં વિનિર્મિતામ્
ગર્ભમાં રહેવું છોડી, કોણ બુદ્ધિશાળી માણસ ઈચ્છે છે કે દૈવી, નરમ કપાસથી બનેલી શય્યામાં રહેવું?
ત્યક્ત્વાધોમુખવાસં ચ કોઽભિવાઞ્છતિ પણ્ડિતઃ । ગીતં નૃત્યઞ્ચ વાદ્યઞ્ચ નાનાભાવસમન્વિતમ્
નીચે વાળેલી જગ્યા છોડીને, કોણ પંડિત ઈચ્છે છે કે વિવિધ પ્રકારના ગીત, નૃત્ય અને વાદ્યમાં રમવું?