તત્રૈવ વાર્ષિકાન્માસાંસ્તસ્થૌ લક્ષ્મણસંયુતઃ । ચિન્તયઞ્જાનકીં ચિત્તે દશાનનહૃતાં પ્રિયામ્
ત્યાં રામ લક્ષ્મણ સાથે ચોમાસાના મહિના સુધી રહ્યો. તેના મનમાં દશમુખ રાવણ દ્વારા અપહરણ થયેલી જાનકીની ચિંતામાં સતત રહેતો.
લક્ષ્મણં પ્રાહ રામસ્તુ સીતાવિરહપીડિતઃ । સૌમિત્રે કૈકયસુતા જાતા પૂર્ણમનોરથા
સીતાના વિયોગથી પીડિત રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હે સૌમિત્ર, કૈકેયીની દીકરીએ પોતાનો ઈચ્છિત ફળ મેળવી લીધો છે.'
ન પ્રાપ્તા જાનકી નૂનં નાહં જીવામિ તાં વિના । નાગમિષ્યામ્યયોધ્યાયામૃતે જનકનન્દિનીમ્
'જો જાનકી મળી નહીં, તો હું તેના વિના જીવતો રહી શકીશ નહીં; જનકનંદિની વિના હું અયોધ્યામાં પાછો જઇશ નહીં.'
ગતં રાજ્યં વને વાસો મૃતસ્તાતો હૃતા પ્રિયા । પીડયન્માં સ દુષ્ટાત્મા દૈવોઽગ્રે કિં કરિષ્યતિ
'રાજ્ય ગુમાવ્યું, વનમાં રહેવું પડ્યું, પિતા મૃત્યુ પામ્યા, અને પ્રિયા પણ અપહરણ થઈ ગઈ; એ દુષ્ટ આત્મા મને દુઃખ આપે છે—હવે ભાગ્યે આગળ શું કરવાનું છે?'
દુર્જ્ઞેયં ભવિતવ્યં હિ પ્રાણિનાં ભરતાનુજ । આવયોઃ કા ગતિસ્તાત ભવિષ્યતિ સુદુઃખદા
'હે ભરતના ભાઈ, જીવાત માટે ભાગ્ય શું લાવશે એ સમજવું અઘરું છે; આપણને કઈ દુઃખદાયક સ્થિતિ આવશે, એ કોણ જાણે?'
પ્રાપ્ય જન્મ મનોર્વંશે રાજપુત્રાવુભૌ કિલ । વનેઽતિદુઃખભોક્તારૌ જાતૌ પૂર્વકૃતેન ચ
'મનુવંશમાં રાજકુમાર તરીકે જન્મ્યા છતાં, આપણે બંને વનમાં ભારે દુઃખ ભોગવી રહ્યા છીએ—આ બધું તો પૂર્વકર્મનું ફળ છે.'
ત્યક્ત્વા ત્વમપિ ભોગાંસ્તુ મયા સહ વિનિર્ગતઃ । દૈવયોગાચ્ચ સૌમિત્રે ભુંક્ષ્વ દુઃખં દુરત્યયમ્
તમે પણ સુખ-સગવડો છોડી મારી સાથે અહીં આવ્યા છો. હવે, સૌમિત્ર, ભાગ્યના જોરે આ દુખદાયક અવસ્થાનો સહન કરવો પડશે.
ન કોઽપ્યસ્મત્કુલે પૂર્વં મત્સમો દુઃખભાઙ્નરઃ । અકિઞ્ચનોઽક્ષમઃ ક્લિષ્ટો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
અમારા વંશમાં મારા જેટલું દુઃખ કોઈએ ક્યારેય ભોગવ્યું નથી—ન ગરીબ, ન બળહીન, ન એટલું પીડિત—અને આવું ન તો પહેલા થયું છે, ન આગળ થશે.
કિં કરોમ્યદ્ય સૌમિત્રે મગ્નોઽસ્મિ દુઃખસાગરે । ન ચાસ્તિ તરણોપાયો હ્યસહાયસ્ય મે કિલ
હવે હું શું કરું, સૌમિત્ર? હું તો દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું, અને મારી જેમ સહારો વિના માણસ માટે બહાર નીકળવાનો કોઈ ઉપાય નથી.
ન વિત્તં ન બલં વીર ત્વમેકઃ સહચારકઃ । કોપં કસ્મિન્કરોમ્યદ્ય ભોગેસ્મિન્સ્વકૃતેઽનુજ
હવે તો ન ધન રહ્યું, ન બળ; માત્ર તમે જ મારા સંગી છો. ભાઈ, જ્યારે આ બધું મારા પોતાના કરમથી થયું છે, ત્યારે ગુસ્સો પણ કોના ઉપર કરું?
ગતં હસ્તગતં રાજ્યં ક્ષણાદિન્દ્રાસનોપમમ્ । વને વાસસ્તુ સમ્પ્રાપ્તઃ કો વેદ વિધિનિર્મિતમ્
જે રાજય એક સમયે મારા હાથમાં હતું અને ઇન્દ્રના સિંહાસન જેટલું મહાન હતું, તે પળભરમાં છીનવાઈ ગયું; હવે વનમાં રહેવાનું ભાગ્યમાં આવ્યું છે—કોઈ જાણે કે વિધિએ શું લખ્યું છે!
બાલભાવાચ્ચ વૈદેહી ચલિતા ચાવયોઃ સહ । નીતા દૈવેન દુષ્ટેન શ્યામા દુઃખતરાં દશામ્
નાની ઉંમર હોવાથી વૈદેહી પણ અમારી સાથે ભટકી ગઈ; દયાહીન ભાગ્યના કારણે, શ્યામવર્ણે તો અમથી પણ વધારે દુઃખ સહન કરવું પડી રહ્યું છે.
લઙ્કેશસ્ય ગૃહે શ્યામા કથં દુઃખં ભવિષ્યતિ । પતિવ્રતા સુશીલા ચ મયિ પ્રીતિયુતા ભૃશમ્
લંકાના રાજાના ઘરે શ્યામવર્ણે કેટલું દુઃખ ભોગવશે? એ તો પતિવ્રતા છે, સદાચારી છે અને મને ખૂબ જ પ્રેમ કરે છે.
ન ચ લક્ષ્મણ વૈદેહી સા તસ્ય વશગા ભવેત્ । સ્વૈરિણીવ વરારોહા કથં સ્યાજ્જનકાત્મજા
લક્ષ્મણ, વૈદેહી કદી પણ તેના વશમાં નહીં થાય; જનકની દીકરી, જે એટલી ઉન્નત છે, તે કદી પણ ઉદ્દત સ્ત્રીની જેમ વર્તે નહીં.
ત્યજેત્પ્રાણાન્નિયન્તૃત્વે મૈથિલી ભરતાનુજ । ન રાવણસ્ય વશગા ભવેદિતિ સુનિશ્ચિતમ્
ભરતના નાના ભાઈ, મૈથિલી રાવણના વશમાં જવાનું પસંદ કરતાં પોતાનું જીવન આપી દેશે—મારે તો એમાં કોઈ શંકા નથી.
મૃતા ચેજ્જાનકી વીર પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામ્યસંશયમ્ । મૃતા ચેદસિતાપાઙ્ગીં કિં મે દેહેન લક્ષ્મણ
જો જાનકી મૃત્યુ પામી હોય, તો હે વીર, હું પણ નિશ્ચયે પોતાનું જીવન ત્યજી દઈશ; જો શ્યામવર્ણે નથી રહી, તો લક્ષ્મણ, મને આ શરીરથી શું કામ?
એવં વિલપમાનં તં રામં કમલલોચનમ્ । લક્ષ્મણઃ પ્રાહ ધર્માત્મા સાન્ત્વયન્નૃતયા ગિરા
આ રીતે કમળની આંખો વાળા રામ દુઃખ વ્યક્ત કરતા હતા ત્યારે, ધર્મનિષ્ઠ લક્ષ્મણે સાચા અને સાંત્વનાદાયક શબ્દોમાં તેમને સમજાવ્યા.
ધૈર્યં કુરુ મહાબાહો ત્યક્ત્વા કાતરતામિહ । આનયિષ્યામિ વૈદેહીં હત્વા તં રાક્ષસાધમમ્
મહાબાહુ, ધીરજ રાખો અને આ નિરાશા છોડો; હું એ દુષ્ટ રાક્ષસને મારીને વૈદેહીને પાછી લાવીશ.
આપદિ સમ્પદિ તુલ્યા ધૈર્યાદ્ભવન્તિ તે ધીરાઃ । અલ્પધિયસ્તુ નિમગ્નાઃ કષ્ટે ભવન્તિ વિભવેઽપિ
સાચા ધીરજવાળા માણસો સુખ-દુઃખમાં સમાન રહે છે; પણ ઓછા સમજવાળા તો સુખમાં પણ મુશ્કેલી આવે ત્યારે ડૂબી જાય છે.
સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચ દૈવાધીનાવુભાવપિ । શોકસ્તુ કીદૃશસ્તત્ર દેહેનાત્મનિ ચ ક્વચિત્
મળવું કે વિયોગ—બન્ને જ ભાગ્યના હાથમાં છે; તો પછી શરીર કે આત્માને કઈ રીતે દુઃખ લાગવું જોઈએ?
રાજ્યાદ્યથા વને વાસો વૈદેહ્યા હરણં યથા । તથા કાલે સમીચીને સંયોગોઽપિ ભવિષ્યતિ
જેમ વનમાં જવું કે વૈદેહીનું અપહરણ યોગ્ય સમયે થયું, તેમ યોગ્ય સમયે ફરીથી મળવું પણ નિશ્ચિત છે.
પ્રાપ્તવ્યં સુખદુઃખાનાં ભોગાન્નિર્વર્તનં ક્વચિત્ । નાન્યથા જાનકીજાને તસ્માચ્છોકં ત્યજાધુના
સુખ-દુઃખ જેવું આવે તેમ ભોગવવું પડે છે; બીજો કોઈ રસ્તો નથી, હે જાનકીના જ્ઞાનીએ—એટલે હવે દુઃખ છોડો.
વાનરાઃ સન્તિ ભૂયાંસો ગમિષ્યન્તિ ચતુર્દિશમ્ । શુદ્ધિં જનકનન્દિન્યા આનયિષ્યન્તિ તે કિલ
ઘણા વાનરો છે, અને તેઓ ચારે દિશામાં જશે; તેઓ ચોક્કસપણે જનકનંદિનીના પવિત્રતાની ખબર લઈને આવશે.
જ્ઞાત્વા માર્ગસ્થિતિં તત્ર ગત્વા કૃત્વા પરાક્રમમ્ । હત્વા તં પાપકર્માણમાનયિષ્યામિ મૈથિલીમ્
જ્યારે તેની સ્થિતિ જાણીશું, ત્યારે ત્યાં જઈને પરાક્રમ બતાવી, એ પાપીનું સંહાર કરી, મૈથિલીને પાછી લાવીશ.
સસૈન્યં ભરતં વાઽપિ સમાહૂય સહાનુજમ્ । હનિષ્યામો વયં શત્રું કિં શોચસિ વૃથાગ્રજ
અમે ભરતને તેની સેનાસહીત બોલાવી લઈશું, કે પછી તેના નાના ભાઈ સાથે પણ બોલાવી લઈએ, અને મળીને દુશ્મનને હરાવી નાખીશું. તો પછી, દાદા, તમે વ્યર્થમાં શા માટે દુઃખી થાઓ છો?
રઘુણૈકરથેનૈવ જિતાઃ સર્વા દિશઃ પુરા । તદ્વંશજઃ કથં શોકં કર્તુમર્હસિ રાઘવ
રઘુએ તો એક જ રથમાં બેસીને ક્યારેક ચારેય દિશાઓ જીતી લીધી હતી. એના વંશજ તરીકે, રાઘવ, તમે દુઃખ શા માટે કરો છો?
એકોઽહં સકલાઞ્જેતું સમર્થોઽસ્મિ સુરાસુરાન્ । કિં પુનઃ સસહાયો વૈ રાવણં કુલપાંસનમ્
હું એકલો જ દેવો અને દાનવો બધાને હરાવી શકું છું. તો પછી, જ્યારે મારા સાથે સાથીઓ છે, ત્યારે રાવણ જે વંશનો કલંક છે, તેને હરાવવું શું મુશ્કેલ છે?
જનકં વા સમાનીય સાહાય્યે રઘુનન્દન । હનિષ્યામિ દુરાચારં રાવણં સુરકણ્ટકમ્
કે પછી, જનકને પણ મદદ માટે બોલાવી લઈએ, હે રઘુનંદન, તો હું રાવણ જે દેવતાઓ માટે કાંટો છે અને દુશ્મન છે, તેને મારી નાખીશ.
સુખસ્યાનન્તરં દુઃખં દુઃખસ્યાનન્તરં સુખમ્ । ચક્રનેમિરિવૈકં યન્ન ભવેદ્રઘુનન્દન
સુખ પછી દુઃખ આવે છે અને દુઃખ પછી સુખ આવે છે; હે રઘુનંદન, શું આ દુનિયામાં કંઈક એવું છે જે ચાકના કાંઠા જેવું કદી બદલાતું જ નથી?
મનોઽતિકાતરં યસ્ય સુખદુઃખસમુદ્ભવે । સ શોકસાગરે મગ્નો ન સુખી સ્યાત્કદાચન
જેનું મન સુખ અને દુઃખના આવતાં જતાં ખૂબ જ ચિંતિત થઈ જાય છે, એ શોકના દરિયામાં ડૂબી જાય છે અને કદી સુખી રહી શકતો નથી.