રુદ્રચાપભયાન્નાહં સમ્પ્રાપ્તસ્તુ સ્વયંવરે । મનો મે સંસ્થિતં તાવન્નિમગ્નં વિરહાતુરમ્
રુદ્રના ધનુષ્યના ભયથી હું સ્વયંવરમાં ગયો નહોતો; પણ મારું મન ત્યાં જ અટકી ગયું, અને વિયોગના દુઃખમાં ડૂબેલું રહ્યું.
વનેઽત્ર સંસ્થિતાં શ્રુત્વા પૂર્વાનુરાગમોહિતઃ । આગતોઽસ્મ્યસિતાપાઙ્ગિ સફલં કુરુ મે શ્રમમ્
તુ અહીં વનમાં છે એ સાંભળી, અને જૂના પ્રેમથી મોહિત થઈ, હું આવ્યો છું, શ્યામનેત્રવાળી; મારા પ્રયાસને સફળ કર.
લક્ષ્મણકૃતરામશોકસાન્ત્વનમ્ વ્યાસ ઉવાચ તદાકર્ણ્ય વચો દુષ્ટં જાનકી ભયવિહ્વલા । વેપમાના સ્થિરં કૃત્વા મનો વાચમુવાચ હ
વ્યાસજી કહે છે: એ દુષ્ટ વચન સાંભળી, જાનકી ડરીને કાંપતી હતી, પણ મનને મજબૂત બનાવીને બોલી.
પૌલસ્ત્ય કિમસદ્વાક્યં ત્વમાત્થ સ્મરમોહિતઃ । નાહં વૈ સ્વૈરિણી કિન્તુ જનકસ્ય કુલોદ્ભવા
પૌલસ્ત્ય, તું કામમોહમાં આવીને આવું ખોટું બોલે છે? હું સ્વૈચ્છિક સ્ત્રી નથી, પણ જનકના કુળમાં જન્મેલી છું.
ગચ્છ લઙ્કાં દશાસ્ય ત્વં રામ ત્વાં વૈ હનિષ્યતિ । મત્કૃતે મરણં તત્ર ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
લંકા જા, દશમુખ; રામ તને ચોક્કસ મારે છે. મારા કારણે તારી મૌત ત્યાં થશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇત્યુક્ત્વા પર્ણશાલાયાં ગતા સા વહ્નિસન્નિધૌ । ગચ્છ ગચ્છેતિ વદતી રાવણં લોકરાવણમ્
આ રીતે કહીને, તે પર્ણશાળામાં અગ્નિ પાસે ગઈ; વારંવાર 'જા, જા' કહીને રાવણને દૂર હાંકી રહી.
સોઽથ કૃત્વા નિજં રૂપં જગામોટજમન્તિકમ્ । બલાજ્જગ્રાહ તાં બાલાં રુદતી ભયવિહ્વલામ્
પછી તેણે પોતાનું મૂળ રૂપ ધારણ કર્યું અને ઓટલાની પાસે ગયો; જોરથી, રડતી અને ડરી ગયેલી એ યુવતીને પકડી લીધી.
રામરામેતિ ક્રન્દન્તી લક્ષ્મણેતિ મુહુર્મુહુઃ । ગૃહીત્વા નિર્ગતઃ પાપો રથમારોપ્ય સત્વરઃ
'રામ, રામ!' અને 'લક્ષ્મણ!' એમ વારંવાર બૂમો પાડતી, એ પાપી તેને ઝડપીને ઝડપથી રથ પર બેસાડી લઈ ગયો.
ગચ્છન્નરુણપુત્રેણ માર્ગે રુદ્ધો જટાયુષા । સઙ્ગ્રામોઽભૂન્મહારૌદ્રસ્તયોસ્તત્ર વનાન્તરે
જ્યારે તે જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે અરુણપુત્ર જટાયુએ તેની રાહ અટકાવી. વનમાં, બંને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું.
હત્વા તં તાં ગૃહીત્વા ચ ગતોઽસૌ રાક્ષસાધિપઃ । લઙ્કાયાં ક્રન્દતી તાત કુરરીવ દુરાત્મનઃ
પછી રાક્ષસોના રાજાએ જટાયુને મારીને અને તેને પકડીને લંકા તરફ રવાના થયો. ત્યાં, દુષ્ટ રાવણના હાથમાં, સીતાજી દુઃખથી પંખીની જેમ રડતી રહી.
અશોકવનિકાયાં સા સ્થાપિતા રાક્ષસીયુતા । સ્વવૃત્તાન્નૈવ ચલિતા સામદાનાદિભિઃ કિલ
સીતાજીને અશોકવટિકામાં રાક્ષસ સ્ત્રીઓની વચ્ચે રાખવામાં આવી. તેને સમજાવ્યું કે ધમકાવ્યું, છતાં પણ તેણે પોતાનું સદાચાર છોડ્યું નહીં.
રામોઽપિ તં મૃગં હત્વા જગામાદાય નિર્વૃતઃ । આયાન્તં લક્ષ્મણં વીક્ષ્ય કિં કૃતં તેઽનુજાસમમ્
રામે તે મૃગને મારીને આનંદથી પાછો ફર્યો. લક્ષ્મણને આવતાં જોઈ, તેણે પૂછ્યું: 'મારા નાના ભાઈની પત્નીનું શું થયું?'
એકાકિનીં પ્રિયાં હિત્વા કિમર્થં ત્વમિહાગતઃ । શ્રુત્વા સ્વનં તુ પાપસ્ય રાઘવસ્ત્વબ્રવીદિદમ્
'તમે મારી પ્રિયાને એકલી છોડી અહીં કેમ આવ્યા?' દુષ્ટ રાવણનો અવાજ સાંભળીને રાઘવે આ રીતે કહ્યું.
સૌમિત્રિસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં સીતાવાગ્બાણપીડિતઃ । પ્રભોઽત્રાહં સમાયાતઃ કાલયોગાન્ન સંશયઃ
લક્ષ્મણે, સીતાજીના કઠોર શબ્દોથી દુઃખી થઈ, કહ્યું: 'પ્રભુ, હું તો સમયના વશમાં આવી અહીં આવ્યો છું, એમાં કોઈ શંકા નથી.'
તદા તૌ પર્ણશાલાયાં ગત્વા વીક્ષ્યાતિદુઃખિતૌ । જાનક્યન્વેષણે યત્નમુભૌ કર્તું સમુદ્યતૌ
પછી બંને પર્ણકુટીમાં ગયા અને સીતાજી ન દેખાતા ખૂબ દુઃખી થયા. બંનેએ જાનકીની શોધ માટે પુરેપુરી કોશિશ કરવાનો નક્કી કર્યો.
માર્ગમાણૌ તુ સમ્પ્રાપ્તૌ યત્રાસૌ પતિતઃ ખગઃ । જટાયુઃ પ્રાણશેષસ્તુ પતિતઃ પૃથિવીતલે
શોધતા શોધતા, જ્યાં પંખી પડ્યું હતું, ત્યાં પહોંચ્યા. જટાયુ, હવે શ્વાસે શ્વાસે, જમીન પર પડ્યો હતો.
તેનોક્તં રાવણેનાદ્ય હૃતાઽસૌ જનકાત્મજા । મયા નિરુદ્ધઃ પાપાત્મા પાતિતોઽહં મૃધે પુનઃ
જટાયુએ કહ્યું: 'આજે રાવણે જનકની દીકરીને લઈ ગયું છે. હું તેને અટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે દુષ્ટે મને યુદ્ધમાં પાડી દીધો.'
ઇત્યુક્ત્વાઽસૌ ગતપ્રાણઃ સંસ્કૃતો રાઘવેણ વૈ । કૃત્વૌર્ઘ્વદૈહિકં રામલક્ષ્મણૌ નિર્ગતૌ તતઃ
આ કહીને જટાયુએ પ્રાણ ત્યાગ્યા. રાઘવે તેને યોગ્ય રીતે અગ્નિસંસ્કાર આપ્યો. અંત્યક્રિયા કર્યા પછી રામ અને લક્ષ્મણ ત્યાંથી નીકળી ગયા.
કબન્ધં ઘાતયિત્વાસૌ શાપાચ્ચામોચયત્પ્રભુઃ । વચનાત્તસ્ય હરિણા સખ્યં ચક્રેઽથ રાઘવઃ
પછી રામે કબંધને મારીને તેને શાપમુક્ત કર્યો. તેની વાત પ્રમાણે, રામે વાનરરાજ સાથે મિત્રતા કરી.
હત્વા ચ વાલિનં વીરં કિષ્કિન્ધારાજ્યમુત્તમમ્ । સુગ્રીવાય દદૌ રામઃ કૃતસખ્યાય કાર્યતઃ
પછી વાલી નામના વીરને મારીને, રામે શ્રેષ્ઠ કિષ્કિંધાનું રાજ્ય પોતાના મિત્ર સુગ્રીવને આપ્યું.
તત્રૈવ વાર્ષિકાન્માસાંસ્તસ્થૌ લક્ષ્મણસંયુતઃ । ચિન્તયઞ્જાનકીં ચિત્તે દશાનનહૃતાં પ્રિયામ્
ત્યાં રામ લક્ષ્મણ સાથે ચોમાસાના મહિના સુધી રહ્યો. તેના મનમાં દશમુખ રાવણ દ્વારા અપહરણ થયેલી જાનકીની ચિંતામાં સતત રહેતો.
લક્ષ્મણં પ્રાહ રામસ્તુ સીતાવિરહપીડિતઃ । સૌમિત્રે કૈકયસુતા જાતા પૂર્ણમનોરથા
સીતાના વિયોગથી પીડિત રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હે સૌમિત્ર, કૈકેયીની દીકરીએ પોતાનો ઈચ્છિત ફળ મેળવી લીધો છે.'
ન પ્રાપ્તા જાનકી નૂનં નાહં જીવામિ તાં વિના । નાગમિષ્યામ્યયોધ્યાયામૃતે જનકનન્દિનીમ્
'જો જાનકી મળી નહીં, તો હું તેના વિના જીવતો રહી શકીશ નહીં; જનકનંદિની વિના હું અયોધ્યામાં પાછો જઇશ નહીં.'
ગતં રાજ્યં વને વાસો મૃતસ્તાતો હૃતા પ્રિયા । પીડયન્માં સ દુષ્ટાત્મા દૈવોઽગ્રે કિં કરિષ્યતિ
'રાજ્ય ગુમાવ્યું, વનમાં રહેવું પડ્યું, પિતા મૃત્યુ પામ્યા, અને પ્રિયા પણ અપહરણ થઈ ગઈ; એ દુષ્ટ આત્મા મને દુઃખ આપે છે—હવે ભાગ્યે આગળ શું કરવાનું છે?'
દુર્જ્ઞેયં ભવિતવ્યં હિ પ્રાણિનાં ભરતાનુજ । આવયોઃ કા ગતિસ્તાત ભવિષ્યતિ સુદુઃખદા
'હે ભરતના ભાઈ, જીવાત માટે ભાગ્ય શું લાવશે એ સમજવું અઘરું છે; આપણને કઈ દુઃખદાયક સ્થિતિ આવશે, એ કોણ જાણે?'
પ્રાપ્ય જન્મ મનોર્વંશે રાજપુત્રાવુભૌ કિલ । વનેઽતિદુઃખભોક્તારૌ જાતૌ પૂર્વકૃતેન ચ
'મનુવંશમાં રાજકુમાર તરીકે જન્મ્યા છતાં, આપણે બંને વનમાં ભારે દુઃખ ભોગવી રહ્યા છીએ—આ બધું તો પૂર્વકર્મનું ફળ છે.'
ત્યક્ત્વા ત્વમપિ ભોગાંસ્તુ મયા સહ વિનિર્ગતઃ । દૈવયોગાચ્ચ સૌમિત્રે ભુંક્ષ્વ દુઃખં દુરત્યયમ્
તમે પણ સુખ-સગવડો છોડી મારી સાથે અહીં આવ્યા છો. હવે, સૌમિત્ર, ભાગ્યના જોરે આ દુખદાયક અવસ્થાનો સહન કરવો પડશે.
ન કોઽપ્યસ્મત્કુલે પૂર્વં મત્સમો દુઃખભાઙ્નરઃ । અકિઞ્ચનોઽક્ષમઃ ક્લિષ્ટો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
અમારા વંશમાં મારા જેટલું દુઃખ કોઈએ ક્યારેય ભોગવ્યું નથી—ન ગરીબ, ન બળહીન, ન એટલું પીડિત—અને આવું ન તો પહેલા થયું છે, ન આગળ થશે.
કિં કરોમ્યદ્ય સૌમિત્રે મગ્નોઽસ્મિ દુઃખસાગરે । ન ચાસ્તિ તરણોપાયો હ્યસહાયસ્ય મે કિલ
હવે હું શું કરું, સૌમિત્ર? હું તો દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું, અને મારી જેમ સહારો વિના માણસ માટે બહાર નીકળવાનો કોઈ ઉપાય નથી.
ન વિત્તં ન બલં વીર ત્વમેકઃ સહચારકઃ । કોપં કસ્મિન્કરોમ્યદ્ય ભોગેસ્મિન્સ્વકૃતેઽનુજ
હવે તો ન ધન રહ્યું, ન બળ; માત્ર તમે જ મારા સંગી છો. ભાઈ, જ્યારે આ બધું મારા પોતાના કરમથી થયું છે, ત્યારે ગુસ્સો પણ કોના ઉપર કરું?