વ્રતાનિ યાનિ ચાન્યાનિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ । નવરાત્રવ્રતસ્યાસ્ય નૈવ તુલ્યાનિ ભૂતલે
અન્ય જે કેટલાંય વ્રત અને વિવિધ દાન હોય, તે બધું પણ નવરાત્રિના વ્રત જેટલું પૃથ્વી પર સમાન નથી.
ધનધાન્યપ્રદં નિત્યં સુખસન્તાનવૃદ્ધિદમ્ । આયુરારોગ્યદં ચૈવ સ્વર્ગદં મોક્ષદં તથા
આ વ્રત હંમેશાં ધન-ધાન્ય આપે છે, સુખ અને સંતાન વધારે છે, આયુષ્ય અને આરોગ્ય આપે છે, અને સ્વર્ગ તથા મુક્તિ પણ આપે છે.
વિદ્યાર્થી વા ધનાર્થી વા પુત્રાર્થી વા ભવેન્નરઃ । તેનેદં વિધિવત્કાર્યં વ્રતં સૌભાગ્યદં શિવમ્
જેને વિદ્યા, ધન કે સંતાનની ઇચ્છા હોય, એણે આ શુભ અને સૌભાગ્ય આપતું વ્રત યોગ્ય રીતે કરવું જોઈએ.
વિદ્યાર્થી સર્વવિદ્યાં વૈ પ્રાપ્નોતિ વ્રતસાધનાત્ । રાજભ્રષ્ટો નૃપો રાજ્યં સમવાપ્નોતિ સર્વદા
વિદ્યાની ઇચ્છા રાખનાર આ વ્રતથી સર્વે વિદ્યા પામે છે; રાજ્ય ગુમાવેલો રાજા પણ હંમેશાં પોતાનું રાજ્ય પાછું મેળવે છે.
પૂર્વજન્મનિ યૈર્નૂનં ન કૃતં વ્રતમુત્તમમ્ । તે વ્યાધિનો દરિદ્રાશ્ચ ભવન્તિ પુત્રવર્જિતાઃ
જે લોકોએ ગયા જન્મમાં આ શ્રેષ્ઠ વ્રત કર્યું નથી, તેઓ રોગી, ગરીબ અને સંતાનથી વંચિત થાય છે.
વન્ધ્યા ચ યા ભવેન્નારી વિધવા ધનવર્જિતા । અનુમા તત્ર કર્તવ્યા નેયં કૃતવતી વ્રતમ્
જે સ્ત્રી વંધ્યા, વિધવા કે ધનથી વંચિત હોય, એ સમજવી કે એણે આ વ્રત કર્યું નથી.
નવરાત્રવ્રતં પ્રોક્તં ન કૃતં યેન ભૂતલે । સ કથં વિભવં પ્રાપ્ય મોદતે ચ તથા દિવિ
જે કોઈએ પૃથ્વી પર નવરાત્રિનું વ્રત કર્યું નથી, એ સુખ-સમૃદ્ધિ પામીને પણ અહીં કે સ્વર્ગમાં ક્યારેય આનંદ માણી શકે નહીં.
રક્તચન્દનસંમિશ્રૈઃ કોમલૈર્બિલ્વપત્રકૈઃ । ભવાની પૂજિતા યેન સ ભવેન્નૃપતિઃ ક્ષિતૌ
જે ભક્તિથી લાલ ચંદન અને કોમળ બિલ્વપત્રથી ભવાનીની પૂજા કરે છે, એ પૃથ્વી પર રાજા બને છે.
નારાધિતા યેન શિવા સનાતની દુઃખાર્તિહા સિદ્ધિકરી જગદ્વરા । દુઃખાવૃતઃ શત્રુયુતશ્ચ ભૂતલે નૂનં દરિદ્રો ભવતીહ માનવઃ
જે મનુષ્યે શિવા, જે સનાતન છે, દુઃખ દૂર કરે છે, સિદ્ધિ આપે છે અને જગતમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેની પૂજા નથી કરી, એ નિશ્ચયે પૃથ્વી પર દુઃખી, દુઃખથી ઘેરાયેલો અને શત્રુઓથી પીડાય છે, ગરીબ બને છે.
યાં વિષ્ણુરિન્દ્રો હરપદ્મજૌ તથા વહ્નિઃ કુબેરો વરુણો દિવાકરઃ । ધ્યાયન્તિ સર્વાર્થસમાપ્તિનન્દિતા- સ્તાં કિં મનુષ્યા ન ભજન્તિ ચણ્ડિકામ્
જેનાં ધ્યાનમાં વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, હર, બ્રહ્મા, અગ્નિ, કુબેર, વરુણ અને સૂર્ય, સર્વે ઇચ્છિત ફળ પામી આનંદિત થાય છે, એવી ચંડિકાની મનુષ્યો પૂજા કેમ નથી કરતા?
સ્વાહા સ્વધા નામ મનુપ્રભાવૈ- સ્તૃપ્યન્તિ દેવાઃ પિતરસ્તથૈવ । યજ્ઞેષુ સર્વેષુ મુદા હરન્તિ યન્નામ યુગ્મશ્રુતિભિર્મુનીન્દ્રાઃ
સ્વાહા અને સ્વધા નામના મંત્રોના પ્રભાવથી દેવતાઓ અને પિતૃઓ બંને સંતોષ પામે છે. દરેક યજ્ઞમાં, મહાન ઋષિઓ બંને કાનથી જે નામ ઉચ્ચારે છે, તેમાં તેઓ આનંદથી પોતાનાં નામે અર્પણ થયેલું ગ્રહણ કરે છે.
યસ્યેચ્છયા સૃજતિ વિશ્વમિદં પ્રજેશો નાનાવતારકલનં કુરુતે હરિશ્ચ । નૂનં કરોતિ જગતઃ કિલ ભસ્મ શમ્ભુ- સ્તાં શર્મદાં ન ભજતે નુ કથં મનુષ્યઃ
જેનાં ઇચ્છાથી પ્રજાપતિ આ સમગ્ર જગતની રચના કરે છે, હરિ અનેક અવતારો ધારણ કરે છે અને શંભુ આ જગતને રાખ ભસ્મ કરી શકે છે—એવી સુખ આપનારી માતાને મનુષ્ય કેમ ન પૂજે?
નૈકોઽસ્તિ સર્વભુવનેષુ તયા વિહીનો દેવો નરોઽથ વિહગઃ કિલ પન્નગો વા । ગન્ધર્વરાક્ષસપિશાચનગેષુ નૂનં યઃ સ્પન્દિતું ભવતિ શક્તિયુતો યથેચ્છમ્
આ સમગ્ર વિશ્વમાં એવો એકપણ દેવ, મનુષ્ય, પક્ષી કે સાપ નથી, જે માતા વિના જીવી શકે. ગંધર્વ, રાક્ષસ, પિશાચ અને નાગોમાં પણ, જે કોઈ પોતાની ઈચ્છાથી ચાલે છે, તે બધું માતાની શક્તિથી જ શક્ય બને છે.
તાં ન સેવેત કશ્ચણ્ડીં સર્વકામાર્થદાં શિવામ્ । વ્રતં તસ્યા ન કઃ કુર્યાદ્વાઞ્છન્નર્થચતુષ્ટયમ્
કોણ એવી ચંડિકા માતાની સેવા ન કરે, જે સર્વ કામનાઓ પૂરી કરતી અને કલ્યાણ આપનારી છે? અને ચાર પુરુષાર્થની ઈચ્છા રાખીને, કોણ એમના માટે વ્રત ન કરે?
મહાપાતકસંયુક્તો નવરાત્રવ્રતં ચરેત્ । મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા
જે વ્યક્તિ મહાપાપથી ભરપૂર હોય, તે પણ જો નવરાત્રિનું વ્રત કરે, તો બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
પુરા કશ્ચિદ્વણિગ્દીનો ધનહીનઃ સુદુઃખિતઃ । કુટુમ્બી ચાભવત્કશ્ચિત્ કોસલે નૃપસત્તમ
પહેલાં કાલે, એક ગરીબ વાણિયો હતો, જે ધનવિહિન અને અત્યંત દુઃખી હતો; અને કોશલ દેશમાં એક ગૃહસ્થ પણ હતો, હે રાજાશ્રેષ્ઠ.
અપત્યાનિ બહૂન્યસ્યાભવન્ક્ષુત્પીડિતાનિ ચ । ભક્ષ્યં કિઞ્ચિત્તુ સાયાહ્ને પ્રાપુસ્તસ્ય ચ બાલકાઃ
એના ઘણા સંતાનો હતા, જે ભૂખથી પીડાતા હતા; સાંજના સમયે, એના બાળકોને થોડું જ ખાવાનું મળતું.
ભુઙ્ક્તે સ્મ કાર્યકર્તાઽસૌ પરસ્યાથ બુભુક્ષિતઃ । કુટુમ્બભરણં તત્ર ચકારાતિનિરાકુલઃ
એ ઘરમુખિયું પોતે ભૂખ્યો હોવા છતાં થોડું ખાઈ લેતો અને ભારે મુશ્કેલીથી કુટુંબનું પાલન કરતો.
સદા ધર્મરતઃ શાન્તઃ સદાચારશ્ચ સત્યવાક્ । અક્રોધનશ્ચ ધૃતિમાન્નિર્મદશ્ચાનસૂયકઃ
એ હંમેશાં ધર્મમાં રત, શાંત, સારા આચરણવાળો, સત્ય બોલનાર, ક્રોધરહિત, ધીર, વિનમ્ર અને ઈર્ષ્યા વિનાનો હતો.
સમ્પૂજ્ય દેવતા નિત્યં પિતૄનપ્યતિથીંસ્તથા । ભુઞ્જાને પોષ્યવર્ગેઽથ કૃતવાન્ભોજનં વણિક્
એ દરરોજ દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અતિથિઓનું સન્માન કરતો; અને પછી પોતાના પોષ્યજનોને ખવડાવીને, અંતે પોતે ભોજન કરતો.
એવં ગચ્છતિ કાલે વૈ સુશિલો નામતો ગુણૈઃ । દારિદ્ર્યાર્તો દ્વિજં શાન્તં પપ્રચ્છાતિબુભુક્ષિતઃ
આ રીતે સમય પસાર થતો રહ્યો. ગુણોથી યુક્ત સુશીલ નામનો એક માણસ, જે દારિદ્ર્યથી પીડાતો અને અત્યંત ભૂખ્યો હતો, એ શાંત બ્રાહ્મણ પાસે ગયો અને એમને પૂછ્યું.
સુશીલ ઉવાચ ભો ભૂદેવ કૃપાં કૃત્વા વદસ્વાદ્ય મહામતે । કથં દારિદ્ર્યનાશઃ સ્યાદિતિ મે નિશ્ચયેન વૈ
સુશીલ બોલ્યો: 'હે ભૂદેવ, કૃપા કરીને આજે મને કહો, હે મહામતિ, કેવી રીતે દારિદ્ર્યનો નાશ થાય? હું નિશ્ચયપૂર્વક આ જ પૂછું છું.'
ધનૈષણા મે નૈવાસ્તિ ધની સ્યામિતિ માનદ । કુટુમ્બભરણાર્થં વૈ પૃચ્છામિ ત્વાં દ્વિજોત્તમ
'મને ધનની ઈચ્છા નથી, કે હું ધનવાન થાઉં, હે માન્યવર; હું તો માત્ર કુટુંબના પાલન માટે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તમારું પૂછું છું.'
પુત્રી સુતસ્તુ મે બાલો ભક્ષાર્થી રોદતે ભૃશમ્ । તાવન્માત્રં ગૃહે નાન્નં મુષ્ટિમેકાં દદામ્યહમ્
'મારી દીકરી અને નાનો દીકરો ખાવાની ઈચ્છાથી બહુ રડે છે; ઘરમાં માત્ર એક મુઠ્ઠી જેટલું અનાજ છે, જે હું આપું છું.'
વિસર્જિતો યતો ગેહાદ્ગતો બાલો રુદન્મયા । અતો મે દહ્યતેઽત્યર્થં કિં કરોમિ ધનં વિના
'બાળક રડતો હતો, તેથી હું એને ઘરમાંથી બહાર મોકલ્યો; એથી મને ખૂબ જ દુઃખ થાય છે. ધન વિના હું શું કરી શકું?'
વિવાહોઽસ્તિ સુતાયા મે નાસ્તિ વિત્તં કરોમિ કિમ્ । દશવર્ષાધિકાયાસ્તુ દાનકાલોઽપિ યાત્યલમ્
'મારી દીકરીના લગ્ન માટે સમય આવી ગયો છે, પણ પાસે કંઈ નથી—હું શું કરું? એ દસ વર્ષથી વધુની થઈ ગઈ છે અને લગ્નનો યોગ્ય સમય પણ પસાર થઈ રહ્યો છે.'
તેન શોચામિ વિપ્રેન્દ્ર સર્વજ્ઞોઽસિ દયાનિધે । તપો દાનં વ્રતં કિઞ્ચિદ્બ્રૂહિ મન્ત્રજપં તથા
'આ કારણે હું દુઃખી છું, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ; તમે સર્વજ્ઞ અને દયાળુ છો. મને કોઈ તપ, દાન, વ્રત કે મંત્રજાપ જણાવો.'
યેનાહં પોષ્યવર્ગસ્ય કરોમિ દ્વિજ પોષણમ્ । તાવન્મે સ્યાદ્ધનપ્રાપ્તિર્નાધિકં પ્રાર્થયે કિલ
'જેના દ્વારા, હે બ્રાહ્મણ, હું મારા પોષ્યજનોનું પાલન કરી શકું; એટલું ધન મળે એ જ મારી ઈચ્છા છે—મારે વધુ કંઈ જોઈએ નહીં.'
ત્વત્પ્રસાદાત્કુટુમ્બં મે સુખિતં પ્રભવેદિહ । તત્કુરુષ્વ મહાભાગ જ્ઞાનેન પરિચિન્ત્ય ચ
તમારી કૃપાથી મારું કુટુંબ અહીં સુખી અને સમૃદ્ધ થાય, એ માટે, મહાભાગ્યશાળી દેવી, કૃપા કરીને યોગ્ય રીતે વિચાર કરીને એ કરો.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ પૃષ્ટસ્તથા તેન બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ । ઉવાચ પરમપ્રીતસ્તં વૈશ્યં નૃપસત્તમ
વ્યાસ કહે છે: એ રીતે પૂછવામાં આવતા, સંકલ્પમાં અડગ એવા બ્રાહ્મણ ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈને એ વૈશ્યને બોલ્યા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.