અહો કૃપા યે કથયામ્યહં કિં ત્રાતસ્ત્વયા યત્કિલ ભક્તિહીનઃ । ભક્તાનુકમ્પી સકલો જનોઽસ્તિ વિમુક્તભક્તેરવનં વ્રતં તે
આહ, શું દયા છે! હું શું કહું? હું તો ભક્તિ વિના હતો છતાં તું મને બચાવ્યું. તું ભક્તોને હંમેશા દયા કરે છે; જે ભક્તિ વિના છે, તેમનું જીવન તો જંગલ જેવું છે.
ત્વં દેવિ સર્વં સૃજસિ પ્રપઞ્ચં શ્રુતં મયા પાલયસિ સ્વસૃષ્ટમ્ । ત્વમત્સિ સંહારપરે ચ કાલે ન તેઽત્ર ચિત્રં મમ રક્ષણં વૈ
દેવી, તું આખું જગત સર્જે છે, એમ મેં સાંભળ્યું છે; તું પોતે સર્જેલું રક્ષે છે અને અંતે સર્વને સંહારી લે છે. તો પછી તું મારી રક્ષા કરે છે એમાં શું નવાઈ છે?
કરોમિ કિં તે વદ દેવિ કાર્યં ક્વ વા વ્રજામીત્યનુમોદયાશુ । કાર્યે વિમૂઢોઽસ્મિ તવાજ્ઞયાઽહં ગચ્છામિ તિષ્ઠે વિહરામિ માતઃ
દેવી, મને કહો, હું તારા માટે શું કામ કરું? ક્યાં જાઉં? તું જે આજ્ઞા આપે તે પ્રમાણે હું તરત જ કરું. મારા કામમાં હું ગૂંચવાયો છું; માતા, તું જે કહેશે, એ પ્રમાણે જાઉં, રહું કે ફરું.
વ્યાસ ઉવાચ તં તથા ભાષમાણં તુ દેવી પ્રાહ દયાન્વિતા । ગચ્છાયોધ્યાં મહાભાગ કુરુ રાજ્યં કુલોચિતમ્
વ્યાસ કહે છે: એ રીતે બોલતા, દયાળુ દેવી બોલી: હે ભાગ્યશાળી, અયોધ્યા જા અને પોતાના કુળનું રાજ્ય સંભાળ.
સ્મરણીયા સદાઽહં તે પૂજનીયા પ્રયત્નતઃ । શં વિધાસ્યામ્યહં નિત્યં રાજ્યં તે નૃપસત્તમ
તારે હંમેશા મને યાદ રાખવું અને શ્રદ્ધાથી પૂજન કરવું. હું તારા રાજ્ય અને તારી કલ્યાણ હંમેશા નિશ્ચિત કરીશ, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
અષ્ટમ્યાઞ્ચ ચતુર્દશ્યાં નવમ્યાઞ્ચ વિશેષતઃ । મમ પૂજા પ્રકર્તવ્યા બલિદાનવિધાનતઃ
અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને ખાસ કરીને નવમીના દિવસે તું મારી પૂજા કરવી, વિધિ પ્રમાણે બલિ અર્પણ કરવું.
અર્ચા મદીયા નગરે સ્થાપનીયા ત્વયાઽનઘ । પૂજનીયા પ્રયત્નેન ત્રિકાલં ભક્તિપૂર્વકમ્
મારી મૂર્તિ તારે શહેરમાં સ્થાપવી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક, દિવસમાં ત્રણ વખત, ખૂબ ભક્તિથી પૂજા કરવી.
શરત્કાલે મહાપૂજા કર્તવ્યા મમ સર્વદા । નવરાત્રવિધાનેન ભક્તિભાવયુતેન ચ
શરદ ઋતુમાં મારી મહાપૂજા હંમેશા કરવી, નવરાત્રિની વિધિ પ્રમાણે અને ભક્તિથી ભરપૂર.
ચૈત્રેઽશ્વિને તથાઽઽષાઢે માઘે કાર્યો મહોત્સવઃ । નવરાત્રે મહારાજ પૂજા કાર્યા વિશેષતઃ
ચૈત્ર, આશ્વિન, આષાઢ અને માઘ મહિનામાં વિશાળ ઉત્સવ કરવો જોઈએ; અને ખાસ કરીને નવરાત્રિમાં પૂજા અવશ્ય કરવી.
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં મમ ભક્તિસમન્વિતૈઃ । કર્તવ્યા નૃપશાર્દૂલ તથાઽષ્ટમ્યાં સદા બુધૈઃ
કૃષ્ણપક્ષની ચૌદસે, મારા પર ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી, અને એ જ રીતે, બુદ્ધિમાન લોકો એઠમને પણ હંમેશા પૂજા કરે છે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતા દેવી દુર્ગા દુર્ગાર્તિનાશિની । નતા સુદર્શનેનાથ સ્તુતા ચ બહુવિસ્તરમ્
વ્યાસ કહે છે: એમ કહીને દુર્ગા દેવી, દુઃખ દૂર કરનારી, અદૃશ્ય થઈ ગઈ; પછી સુદર્શને નમસ્કાર કરીને, લાંબી સ્તુતિ કરી.
અન્તર્હિતાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા રાજાનઃ સર્વ એવ તે । પ્રણેમુસ્તં સમાગમ્ય યથા શક્રં સુરાસ્તથા
તે દેવી અદૃશ્ય થઈ ગઈ તે જોઈને, બધા રાજાઓ એકઠા મળીને, એ જ રીતે નમ્યા જેમ દેવતાઓ ઇન્દ્રને નમે છે.
સુબાહુરપિ તં નત્વા સ્થિતશ્ચાગ્રે મુદાન્વિતઃ । ઊચુઃ સર્વે મહીપાલા અયોધ્યાધિપતિં તદા
સુબાહુએ પણ નમસ્કાર કરીને આનંદથી આગળ ઊભો રહ્યો; પછી બધા રાજાઓએ અયોધ્યાના રાજાને સંબોધ્યા.
ત્વમસ્માકં પ્રભુઃ શાસ્તા સેવકાસ્તે વયં સદા । કુરુ રાજ્યમયોધ્યાયાં પાલયાસ્માન્નૃપોત્તમ
તમે અમારા સ્વામી અને શાસક છો; અમે હંમેશા તમારા સેવક છીએ. અયોધ્યાનું રાજ્ય કરો અને અમારો રક્ષણ કરો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
ત્વત્પ્રસાદાન્મહારાજ દૃષ્ટા વિશ્વેશ્વરી શિવા । આદિશક્તિર્ભવાની સા ચતુર્વર્ગફલપ્રદા
તમારી કૃપાથી, મહારાજ, સર્વવિશ્વની દેવી, કલ્યાણી, આદિશક્તિ ભવાની, જે ચાર પુરુષાર્થ આપે છે, એ દર્શન આપી.
ધન્યસ્ત્વં કૃતકૃત્યોઽસિ બહુપુણ્યો ધરાતલે । યસ્માચ્ચ ત્વત્કૃતે દેવી પ્રાદુર્ભૂતા સનાતની
તમે ધન્ય છો, તમારું જીવન સફળ થયું છે, અને પૃથ્વી પર બહુ પુણ્યવાન છો, કારણ કે તમારા માટે એ શાશ્વત દેવી પ્રગટ થઈ.
ન જાનીમો વયં સર્વે પ્રભાવં નૃપસત્તમ । ચણ્ડિકાયાસ્તમોયુક્તા માયયા મોહિતાઃ સદા
અમે બધા ચંડિકાની શક્તિ જાણતા નથી, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ; અમે હંમેશા તેની માયાથી મોહિત અને અંધકારથી ભરેલા છીએ.
ધનદારસુતાનાં ચ ચિન્તનેઽભિરતાઃ સદા । મગ્ના મહાર્વણે ઘોરે કામક્રોધઝષાકુલે
હંમેશા ધન, પત્ની અને પુત્રોની ચિંતામાં લીન રહી, અમે ઇચ્છા અને ક્રોધના માછલીઓથી ભરેલા ભયાનક મહાસાગરમાં ડૂબેલા છીએ.
પૃચ્છામસ્ત્વાં મહાભાગ સર્વજ્ઞોઽસિ મહામતે । કેયં શક્તિઃ કુતો જાતા કિં પ્રભાવા વદસ્વ તત્
અમે તમને પૂછીએ છીએ, મહાભાગ્યશાળી, તમે સર્વજ્ઞ અને બુદ્ધિશાળી છો; આ શક્તિ કોણ છે, ક્યાંથી ઉત્પન્ન થઈ, અને એની શક્તિ શું છે? કૃપા કરીને કહો.
ભવ ત્વં નૌશ્ચ સંસારે સાધવોઽતિ દયાપરાઃ । તસ્માન્નો વદ કાકુત્સ્થ દેવીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્
આ સંસારમાં તમે અમ પર દયાળુ બનો, જેમ સારા લોકો બહુ દયાળુ હોય છે; તેથી, કકુત્સ્થ, અમને દેવીનું શ્રેષ્ઠ મહાત્મ્ય કહો.
યત્પ્રભાવા ચ સા દેવી યત્સ્વરુપા યદુદ્ભવા । સત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામસ્ત્વં બ્રૂહિ નૃવરોત્તમ
એ દેવીની શક્તિ શું છે, સાચું સ્વરૂપ શું છે, અને એનું મૂળ શું છે? અમે બધું સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ; કૃપા કરીને કહો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા તૈસ્તુ ધ્રુવસન્ધિસુતો નૃપઃ । વિચિન્ત્ય મનસા દેવીં તાનુવાચ મુદાન્વિતઃ
વ્યાસ કહે છે: એમ તેઓએ પૂછ્યું ત્યારે, ધ્રુવસંધિના પુત્ર રાજાએ, મનમાં દેવીનું સ્મરણ કરીને, આનંદથી તેમને ઉત્તર આપ્યો.
સુદર્શન ઉવાચ કિં બ્રવીમિ મહીપાલાસ્તસ્યાશ્ચરિતમુત્તમમ્ । બ્રહ્માદયો ન જાનન્તિ સેશાઃ સુરગણાસ્તથા
સુદર્શન કહે છે: હું શું કહું, રાજાઓ, એની મહાન લીલાઓ વિશે? બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ પણ એ બધું જાણતા નથી.
સર્વસ્યાદ્યા મહાલક્ષ્મીર્વરેણ્યા શક્તિરુત્તમા । સાત્ત્વિકીયં મહીપાલા જગત્પાલનતત્પરા
એ સર્વની પ્રથમ મહાલક્ષ્મી છે, શ્રેષ્ઠ અને પૂજનીય શક્તિ છે, સત્ત્વગુણથી યુક્ત છે, રાજાઓ, અને જગતની રક્ષા કરવા તત્પર છે.
સૃજતે યા રજોરૂપા સત્ત્વરૂપા ચ પાલને । સંહારે ચ તમોરૂપા ત્રિગુણા સા સદા મતા
જે રચના માટે રજોગુણરૂપ, પાલન માટે સત્ત્વરૂપ અને સંહાર માટે તમોગુણરૂપ છે—એ હંમેશા ત્રિગુણાત્મિકા માનવામાં આવે છે.
નિર્ગુણા પરમા શક્તિઃ સર્વકામફલપ્રદા । સર્વેષાં કારણં સા હિ બ્રહ્માદીનાં નૃપોત્તમાઃ
એ ગુણોથી પર છે, સર્વોપરી શક્તિ છે, સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારી છે; એ સર્વનું કારણ છે—even બ્રહ્મા વગેરેનું પણ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
નિર્ગુણા સર્વથા જ્ઞાતુમશક્યા યોગિભિર્નૃપાઃ । સગુણા સુખસેવ્યા સા ચિન્તનીયા સદા બુધૈઃ
નિર્ગુણ સ્વરૂપને કોઈ યોગી જાણતો નથી, રાજાઓ; પણ ગુણોથી યુક્ત સ્વરૂપને સહેલાઈથી સેવવું અને વિદ્વાનોએ હંમેશા તેનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
રાજાન ઊચુઃ બાલ એવ વનં પ્રાપ્તસ્ત્વં તુ નૂનં ભયાતુરઃ । કથં જ્ઞાતા ત્વયા દેવી પરમા શક્તિરુત્તમા
રાજાઓએ પૂછ્યું: તું તો બાળપણમાં જ વનમાં ગયો હતો અને નિશ્ચયે ડરતો હતો; તો એવી પરમ શક્તિશાળી દેવીને તું કેવી રીતે ઓળખી શક્યો?
ઉપાસિતા કથં ચૈવ પૂજિતા ચ કથં નૃપ । યા પ્રસન્ના તુ સાહાય્યં ચકાર ત્વરયાન્વિતા
એ દેવીને તું કેવી રીતે પૂજી અને કેવી રીતે સન્માન આપ્યો, રાજા? જ્યારે દેવી પ્રસન્ન થઈ, ત્યારે તારે કેવી રીતે તરત જ સહાય મળી?
સુદર્શન ઉવાચ બાલભાવાન્મયા પ્રાપ્તં બીજં તસ્યાઃ સુસમ્મતમ્ । સ્મરામિ પ્રજપન્નિત્યં કામબીજાભિધં નૃપાઃ
સુદર્શને કહ્યું: બાળપણમાં મને એ દેવીનું બીજમંત્ર મળ્યું, જે ખૂબ પસંદ હતું; રાજાઓ, હું એ કામબીજ નામનું મંત્ર હંમેશા સ્મરણ અને જપ કરું છું.