શરણાર્થઞ્ચ સમ્પ્રાપ્તા દેવી ભગવતી હિ નઃ । નિરાતઙ્કૈશ્ચ ગન્તવ્યં માર્ગેઽસ્મિન્ભૂપસઙ્કુલે
દેવી ભગવતી પોતે આપણને રક્ષા આપવા આવી છે. આ રાજાઓથી ભરેલા રસ્તે આપણે નિર્ભય થઈને આગળ વધવું જોઈએ.
સ્મૃતા મયા મહાદેવી રક્ષણાર્થમુપાગતા । તચ્છ્રુત્વા વચનં સેનાપતિસ્તેન પથાઽવ્રજત્
મારે મહાદેવીનું સ્મરણ કર્યું છે, જે આપણને બચાવવા આવી છે. એ વાત સાંભળી સેનાપતિ એ રસ્તે આગળ વધ્યો.
યુધાજિત્તુ સુસઙ્ક્રુદ્ધસ્તાનુવાચ મહીપતીન્ । કિં સ્થિતા ભયસન્ત્રસ્તા નિઘ્નન્તુ કન્યકાન્વિતમ્
યુધાજિત ખૂબ ગુસ્સે થઈને રાજાઓને કહ્યું: તમે ડરીને કેમ ઊભા છો? એ છોકરી સાથે છે તો શું? એને મારો!
અવમન્ય ચ નઃ સર્વાન્બલહીનો બલાધિકાન્ । કન્યાં ગૃહીત્વા સંયાતિ નિર્ભયસ્તરસા શિશુઃ
એ છોકરાએ આપણને બધા નબળા ગણ્યા છે, અને છોકરીને લઈને નિર્ભયતાથી ઝડપથી જઈ રહ્યો છે.
કિં ભીતાઃ કામિનીં વીક્ષ્ય સિંહોપરિ સુસંસ્થિતામ્ । નોપેક્ષ્યો હિ મહાભાગા હન્તવ્યોઽત્ર સમાહિતૈઃ
તમે એ સ્ત્રીને સિંહ પર બેસેલી જોઈને કેમ ડરી ગયા છો? મહાનુભાવો, એને અવગણવું નહીં, દૃઢ મનથી એને અહીં જ મારો.
હત્વૈનં સઙ્ગ્રહીષ્યામઃ કન્યાં ચારુવિભૂષણામ્ । નાયં કેસરિણાદત્તાં છેત્તુમર્હતિ જમ્બુકઃ
એને મારીને, આપણે એ સુંદર આભૂષણોથી સજ્જ છોકરીને પકડી લઈશું. આ શિયાળને સિંહે જે આપ્યું છે, એ લેવા યોગ્ય નથી.
ઇત્યુક્ત્વા સૈન્યસંયુક્તઃ શત્રુજિત્સહિતસ્તદા । યોદ્ધુકામઃ સુસમ્પ્રાપ્તો યુધાજિત્ક્રોધસંવૃતઃ
આ રીતે કહીને, યુધાજિત પોતાની સેનાની સાથે અને શત્રુજિતને લઈને, યુદ્ધ કરવા માટે ગુસ્સાથી આગળ વધ્યો.
મુમોચ વિશિખાંસ્તૂર્ણં સમપુંખાઞ્છિલાશિતાન્ । ધનુરાકૃષ્ય કર્ણાન્તં કર્મારપરિમાર્જિતાન્
એણે તરત જ ધનુષ્ય ખેંચીને, કાન સુધી લાવી, કારીગરો દ્વારા બનાવેલા તીખા અને સરખા પાંખવાળા બાણ છોડ્યા.
હન્તુકામઃ સુદુર્મેધાઃ સુદર્શનમથોપરિ । સુદર્શનસ્તુ તાન્બાણૈશ્ચિચ્છેદાપતતઃ ક્ષણાત્
દુષ્ટ બુદ્ધિવાળાએ સુદર્શનને મારવા ઈચ્છી બાણ છોડ્યા, પણ સુદર્શને પળમાં જ પોતાના બાણોથી એ બધા બાણો કાપી નાખ્યા.
એવં યુદ્ધે પ્રવૃત્તેઽથ ચુકોપ ચણ્ડિકા ભૃશમ્ । દુર્ગાદેવી મુમોચાથ બાણાન્ યુધાજિતં પ્રતિ
આ રીતે યુદ્ધ ચાલુ રહ્યું ત્યારે ચંડિકા દેવી ખૂબ ગુસ્સે થઈ. પછી દુર્ગા દેવીયે યુધાજિત પર બાણ છોડ્યા.
નાનારૂપા તદા જાતા નાનાશસ્રધરા શિવા । સમ્પ્રાપ્તા તુમુલં તત્ર ચકાર જગદમ્બિકા
એ સમયે જગદંબાએ અનેક રૂપ ધારણ કર્યા, દરેકે અલગ-અલગ શસ્ત્રો પકડી લીધા. ત્યાં એણે ભયાનક ગજ્જના મચાવી.
શત્રુજિન્નિહતસ્તત્ર યુધાજિદપિ પાર્થિવઃ । પતિતૌ તૌ રથાભ્યાં તુ જયશબ્દસ્તદાઽભવત્
ત્યાં શત્રુજિત મર્યો અને યુધાજિત રાજા પણ પડી ગયો. બન્ને રથમાંથી નીચે પડ્યા અને પછી વિજયની જયઘોષ ઉઠી.
વિસ્મયં પરમં પ્રાપ્તા ભૂપાઃ સર્વે વિલોક્ય તામ્ । નિધનં માતુલસ્યાપિ ભાગિનેયસ્ય સંયુગે
બધા રાજાઓએ જ્યારે માતા અને ભાણેજ બંનેનું યુદ્ધમાં અંત જોયું, ત્યારે તેઓ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
સુબાહુરપિ તદ્દૃષ્ટ્વા નિધનં સંયુગે તયોઃ । તુષ્ટાવ પરમપ્રીતો દુર્ગાં દુર્ગાર્તિનાશિનીમ્
સુબાહુએ પણ બંનેનું યુદ્ધમાં મૃત્યુ જોઈને ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈ, અને દુર્ગા, જે દુઃખનો નાશ કરે છે, તેની સ્તુતિ કરી.
સુબાહુરુવાચ નમૌ દેવ્યૈ જગદ્ધાત્ર્યૈ શિવાયૈ સતતં નમઃ । દુર્ગાયૈ ભગવત્યૈ તે કામદાયૈ નમો નમઃ
સુબાહુએ કહ્યું: હું જગતની માતા, શિવા, દુર્ગા અને ભગવતીને વારંવાર નમન કરું છું, જે ઈચ્છાઓ પૂરી પાડે છે.
નમઃ શિવાયૈ શાન્ત્યૈ તે વિદ્યાયૈ મોક્ષદે નમઃ । વિશ્વવ્યાપ્ત્યૈ જગન્માતર્જગદ્ધાત્ર્યૈ નમઃ શિવે
શાંતિરૂપ શિવાને, મુક્તિ આપતી વિદ્યા અને સર્વત્ર વ્યાપક જગતજનનીને, જગતની પોષક શિવાને હું નમસ્કાર કરું છું.
નાહં ગતિં તવ ધિયા પરિચિન્તયન્ વૈ જાનામિ દેવિ સગુણઃ કિલ નિર્ગુણાયાઃ । કિં સ્તૌમિ વિશ્વજનનીં પ્રકટપ્રભાવાં ભક્તાર્તિનાશનપરાં પરમાઞ્ચ શક્તિમ્
હે દેવી, હું મારી બુદ્ધિથી તારી ગતિ સમજી શકતો નથી; ગુણવાળી સત્તા તો નિર્ગુણની સામે નાની છે. હું કેમ તારી સ્તુતિ કરું, હે જગતજનની, તું તો સ્પષ્ટ પ્રભાવવાળી, ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનારી અને સર્વોચ્ચ શક્તિ છે.
વાગ્દેવતા ત્વમસિ સર્વગતૈવ બુદ્ધિ- ર્વિદ્યા મતિશ્ચ ગતિરપ્યસિ સર્વજન્તોઃ । ત્વાં સ્તૌમિ કિં ત્વમસિ સર્વમનોનિયન્ત્રી કિં સ્તૂયતે હિ સતતં ખલુ ચાત્મરૂપમ્
તુ વાણીની દેવી છે, સર્વત્ર હાજર છે, બુદ્ધિ, જ્ઞાન, સમજ અને સર્વજીવોની ગતિ પણ તું જ છે. હું તારી સ્તુતિ કરું છું, પણ તું તો સર્વના મનની નિયંત્રી છે; સાચા સ્વરૂપની સતત સ્તુતિ કેવી રીતે થઈ શકે?
બ્રહ્મા હરશ્ચ હરિરપ્યનિશં સ્તુવન્તો નાન્તં ગતાઃ સુરવરાઃ કિલ તે ગુણાનામ્ । ક્વાહં વિભેદમતિરમ્બ ગુણૈર્વૃતો વૈ વક્તું ક્ષમસ્તવ ચરિત્રમહોઽપ્રસિદ્ધઃ
બ્રહ્મા, હર અને હરિ સતત તારી સ્તુતિ કરે છે, છતાં પણ તારા ગુણોનો અંત શોધી શક્યા નથી. હું તો ગુણોથી ઘેરાયેલો અને વિખૂટો મન ધરાવતો, તારા અજાણ્યા ચરિત્રને કેવી રીતે વર્ણવી શકું, હે મા?
સત્સઙ્ગતિઃ કથમહો ન કરોતિ કામં પ્રાસઙ્ગિકાપિ વિહિતા ખલુ ચિત્તશુદ્ધિઃ । જામાતુરસ્ય વિહિતેન સમાગમેન પ્રાપ્તં મયાઽદ્ભુતમિદં તવ દર્શનં વૈ
સારા સંગથી મન શુદ્ધ થાય છે, એ તો સહજ રીતે પણ થાય છે. મારા જમાઈના કારણે મળેલી મુલાકાતથી હું તારો આ અદ્ભુત દર્શન મેળવી શક્યો છું.
બ્રહ્માઽપિ વાઞ્છતિ સદૈવ હરો હરિશ્ચ સેન્દ્રાઃ સુરાશ્ચ મુનયો વિદિતાર્થતત્ત્વાઃ । યદ્દર્શનં જનનિ તેઽદ્ય મયા દુરાપં પ્રાપ્તં વિના દમશમાદિસમાધિભિશ્ચ
બ્રહ્મા, હર, હરિ, ઇન્દ્ર અને દેવો તથા સત્યના તત્વને જાણનારા ઋષિઓ પણ હંમેશા તારા દર્શનને ઈચ્છે છે, હે મા. આજે હું એ દુર્લભ દર્શન તારી કૃપાથી, કોઈ યમ-શમ કે ધ્યાન વિના, મેળવી શક્યો છું.
ક્વાહં સુમન્દમતિરાશુ તવાવલોકં ક્વેદં ભવાનિ ભવભેષજમદ્વિતીયમ્ । જ્ઞાતાઽસિ દેવિ સતતં કિલ ભાવયુક્તા ભક્તાનુકમ્પનપરામરવર્ગપૂજ્યા
હું તો ખૂબ જ મંદ બુદ્ધિ ધરાવું છું, અને તું, હે ભવાની, સંસારના દુઃખનો અનન્ય ઉપાય છે. તું હંમેશા ભક્તિથી ભરેલા લોકો માટે જાણીતી છે, ભક્તોના દુઃખે દયાળુ અને અમરદેવતાઓ દ્વારા પૂજ્ય છે.
કિં વર્ણયામિ તવ દેવિ ચરિત્રમેતદ્ યદ્રક્ષિતોઽસ્તિ વિષમેઽત્ર સુદર્શનોઽયમ્ । શત્રૂ હતૌ સુબલિનૌ તરસા ત્વયાદ્ય ભક્તાનુકમ્પિ ચરિતં પરમં પવિત્રમ્
હે દેવી, હું તારા કયા ચરિત્રનું વર્ણન કરું? સુદર્શનને તું આ મુશ્કેલીમાં બચાવી લીધો. આજે તું શક્તિશાળી દુશ્મનોને સંહાર્યા, ભક્તપ્રેમી તારો આ વર્તન સર્વોપરી પવિત્ર છે.
નાશ્ચર્યમેતદિતિ દેવિ વિચારિતેઽર્થે ત્વં પાસિ સર્વમખિલં સ્થિરજઙ્ગમં વૈ । ત્રાતસ્ત્વયા ચ વિનિહત્ય રિપુર્દયાતઃ સંરક્ષિતોઽયમધુના ધ્રુવસન્ધિસૂનુઃ
હે દેવી, વિચારીએ તો આ આશ્ચર્યની વાત નથી, કારણ કે તું સ્થાવર-જંગમ બધાનું રક્ષણ કરે છે. દુશ્મનને સંહાર્યા પછી તું તેને બચાવ્યું, હવે ધ્રુવસંધિના પુત્રનું રક્ષણ પણ તું જ કરે છે.
ભક્તસ્ય સેવનપરસ્ય સ્વયશોઽતિદીપ્તં કર્તું ભવાનિ રચિતં ચરિતં ત્વયૈતત્ । નોચેત્કથં સુપરિગૃહ્ય સુતાં મદીયાં યુદ્ધે ભવેત્કુશલવાનનવદ્યશીલઃ
હે ભવાની, તારી સેવા કરનારા ભક્તના કારણે તારો યશ વધારે ઉજળો થાય છે. નહિંતર, મારી દીકરીને યુદ્ધમાં જે રીતે સ્વીકારવામાં આવી, અને જે નિર્દોષ સ્વભાવ ધરાવે છે, એ કેમ શક્ય બન્યું હોત?
શક્તાઽસિ જન્મમરણાદિભયાન્વિહન્તું કિં ચિત્રમત્ર કિલ ભક્તજનસ્ય કામમ્ । ત્વં ગીયસે જનનિ ભક્તજનૈરપારા ત્વં પાપપુણ્યરહિતા સગુણાઽગુણા ચ
તુ જન્મ, મરણ વગેરેના ભય દૂર કરવા સક્ષમ છે, તો ભક્ત માટે એમાં શું નવાઈ છે? હે મા, તું ભક્તો દ્વારા અપરંપાર ગવાય છે, તું પાપ-પુણ્યથી પર છે, ગુણવાળી અને નિર્ગુણ પણ છે.
ત્વદ્દર્શનાદહમહો સુકૃતી કૃતાર્થો જાતોઽસ્મિ દેવિ ભુવનેશ્વરિ ધન્યજન્મા । બીજં ન તે ન ભજનં કિલ વેદ્મિ માત- ર્જ્ઞાતસ્તવાદ્ય મહિમા પ્રકટપ્રભાવઃ
હે દેવી, તારો દર્શન પામી હું ભાગ્યશાળી અને પૂર્ણ થયો છું, હે ભૂવનેશ્વરી, મારું જન્મ ધન્ય થયું. હું તારો મૂળ કે ભજન જાણતો નથી, પણ આજે તારી મહિમા અને પ્રભા મને સ્પષ્ટ રીતે જાણી પડી છે.
વ્યાસ ઉવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી પ્રસન્નવદના શિવા । ઉવાચ ચ નૃપં દેવી વરં વરય સુવ્રત
વ્યાસે કહ્યું: એ સમયે આવી રીતે સ્તુતિ થતાં દેવી પ્રસન્ન ચહેરે, શિવા રૂપે, રાજાને કહ્યું: 'હે સુવ્રત, તું ઈચ્છતી વર માંગ.'
દેવીમહિમવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ભવાન્યાઃ સ નૃપોત્તમઃ । પ્રોવાચ વચનં તત્ર સુબાહુર્ભક્તિસંયુતઃ
વ્યાસે કહ્યું: ભવાનીના એ વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ રાજા સુબાહુ ત્યાં ભક્તિથી ભરાઈને બોલ્યો.
સુબાહુરુવાચ એકતો દેવલોકસ્ય રાજ્યં ભૂમણ્ડલસ્ય ચ । એકતો દર્શનં તે વૈ ન ચ તુલ્યં કદાચન
સુબાહુએ કહ્યું: એક તરફ દેવલોક અને ધરતીનું રાજય છે, બીજી તરફ તારો દર્શન છે; એ બંને કદી સમાન થઈ શકે નહીં.