મદોત્કટાન્હેમવિભૂષિતાંશ્ચ ગજાન્ગિરેઃ શૃઙ્ગસમાનદેહાન્ । શતં સપાદં નૃપસૂનવેઽસૌ દદાવથ પ્રેમયુતો નૃપેન્દ્રઃ
રાજાએ પ્રેમપૂર્વક રાજકુમારને એકસો પચ્ચીસ સુશોભિત હાથીઓ આપ્યા, જે સોનાથી શણગારેલા અને પહાડની ચોટી જેટલા વિશાળ શરીર ધરાવતા હતા.
દાસીશતં કાઞ્ચનભૂષિતં ચ કરેણુકાનાં ચ શતં સુચારુ । સમર્પયામાસ વરાય રાજા વિવાહકાલે મુદિતોઽનુવેલમ્
વિવાહ સમયે આનંદિત રાજાએ સોનાથી સજ્જ એકસો દાસીઓ અને એકસો સુંદર માદણ હથણીઓ યોગ્ય રીતે ભેટમાં આપી.
અદાત્પુનર્દાસસહસ્રમેકં સર્વાયુધૈઃ સમ્ભૃતભૂષિતઞ્ચ । રત્નાનિ વાસાંસિ યથોચિતાનિ દિવ્યાનિ ચિત્રાણિ તથાવિકાનિ
પછી રાજાએ એક હજાર શસ્ત્રોથી સજ્જ અને શોભાયમાન દાસો, કિંમતી રત્નો, યોગ્ય વસ્ત્રો અને અદભૂત દિવ્ય વસ્ત્રો પણ આપ્યા.
દદૌ પુનર્વાસગૃહાણિ તસ્મૈ રમ્યાણિ દીર્ઘાણિ વિચિત્રિતાનિ । સિન્ધૂદ્ભવાનાં તુરગોત્તમાના- મદાત્સહસ્રદ્વિતયં સુરમ્યમ્
પછી રાજાએ તેને સુંદર, વિશાળ અને સુશોભિત મહેલો આપ્યા, અને સિંધુ પ્રદેશના બે હજાર ઉત્તમ ઘોડા પણ ભેટમાં આપ્યા.
ક્રમેલકાનાઞ્ચ શતત્રયં વૈ પ્રત્યાદિશદ્ભારભૃતાં સુચારુ । શતદ્વયં વૈ શકટોત્તમાનાં તસ્મૈ દદૌ ધાન્યરસૈઃ પ્રપૂરિતમ્
રાજાએ ત્રણસો સુંદર ઊંટો ભાર વહન માટે અને બેસો ઉત્તમ રથો, જે અનાજ અને અન્ય વસ્તુઓથી ભરેલા હતા, પણ આપ્યા.
મનોરમાં રાજસુતાં પ્રણમ્ય જગાદ વાક્યં વિહિતાઞ્જલિઃ પુરઃ । દાસોઽસ્મિ તે રાજસુતે વરિષ્ઠે તદ્બ્રૂહિ યત્સ્યાત્તુ મનોગતં તે
મનોહર રાજકુમારીને વંદન કરી, રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે રાજકન્યા, હું તમારો દાસ છું; તમારે મનમાં જે હોય તે કહો.'
તં ચારુવાક્યં નિજગાદ સાપિ સ્વસ્ત્યસ્તુ તે ભૂપ કુલસ્ય વૃદ્ધિઃ । સમ્માનિતાઽહં મમ સૂનવે ત્વયા દત્તા યતો રત્નવરા સ્વકન્યા
તેણીએ પણ મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'તમને સુખ અને તમારા વંશને વૃદ્ધિ મળે. તમે મને માન આપ્યો છે, તેથી મેં મારા પુત્રને તમારું રત્નરૂપ કન્યાદાન કર્યું છે.'
ન બન્દિપુત્રી નૃપ માગધી વા સ્તૌમીહ કિં ત્વાં સ્વજનં મહત્તરમ્ । સુમેરુતુલ્યસ્તુ કૃતઃ સુતોઽદ્ય મે સમ્બન્ધિના ભૂપતિનોત્તમેન
હે રાજા, હું ન તો ગાયકની દીકરી છું, ન તો માગધી સ્ત્રી છું; હું અહીં તમારું મહિમા કેમ ગાઉં? તમે મારા પોતાના સગા છો, બધાથી મહાન છો. આજે શ્રેષ્ઠ રાજા દ્વારા મારા પુત્રનું સ્થાન સુમેરુ પર્વત જેટલું ઉંચું થયું છે.
અહોઽતિચિત્રં નૃપતેશ્ચરિત્રં પરં પવિત્રં તવ કિં વદામિ । યદ્ભ્રષ્ટરાજ્યાય સુતાય મેઽદ્ય દત્તા ત્વયા પૂજ્યસુતા વરિષ્ઠા
અરે, રાજા, તમારો સ્વભાવ કેટલો અદ્ભુત અને પવિત્ર છે! શું કહું? મારા પુત્રનું રાજ્ય ગુમાયું હોવા છતાં, તમે તમારી પૂજનીય અને શ્રેષ્ઠ પુત્રી આપી છે.
વનાધિવાસાય કિલાધનાય પિત્રા વિહીનાય વિસૈન્યકાય । સર્વાનિમાન્ભૂમિપતીન્વિહાય ફલાશનાયાર્થવિવર્જિતાય
જે વનમાં રહે છે, ધનહીન છે, પિતૃવિહોણો છે, સેના વગર છે, બધા રાજાઓએ છોડી દીધો છે, ફળ ખાઈને જીવે છે અને સાધનો વિહોણો છે—
સમાનવિત્તેઽથ કુલે બલે ચ દદાતિ પુત્રીં નૃપતિશ્ચ ભૂયઃ । ન કોઽપિ મે ભૂપસુતેઽર્થહીને ગુણાન્વિતાં રૂપવતીઞ્ચ દદ્યાત્
સામાન્ય રીતે રાજાઓ પોતાની પુત્રી સમાન ધન, કુળ અને શક્તિ ધરાવનારને જ આપે છે. કોઈપણ પોતે ગુણવાન અને સુંદર પુત્રી ગરીબ રાજકુમારને આપતો નથી.
વૈરં તુ સર્વૈઃ સહ સંવિધાય નૃપૈર્વરિષ્ઠૈર્બલસંયુતૈશ્ચ । સુદર્શનાયાથ સુતાઽર્પિતા મે કિં વર્ણયે ધૈર્યમિદં ત્વદીયમ્
બધા શક્તિશાળી અને પ્રતિષ્ઠિત રાજાઓ સાથે દુશ્મનાઈ કરીને પણ તમે તમારી પુત્રી સુદર્શનાને મને આપી છે. તમારું ધૈર્ય હું કેવી રીતે વર્ણવું?
નિશમ્ય વાક્યાનિ નૃપઃ પ્રહૃષ્ટઃ કૃતાઞ્જલિર્વાક્યમુવાચ ભૂયઃ । ગૃહાણ રાજ્યં મમ સુપ્રસિદ્ધં ભવામિ સેનાપતિરદ્ય ચાહમ્
આ શબ્દો સાંભળી રાજા આનંદિત થયા અને હાથ જોડીને ફરી બોલ્યા: 'મારું પ્રસિદ્ધ રાજ્ય સ્વીકારો; આજે હું તમારો સેના પ્રમુખ બનીશ.'
નોચેત્તદર્ધં પ્રતિગૃહ્ય ચાત્ર સુતાન્વિતો રાજ્યફલાનિ ભુઙ્ક્ષ્વ । વિહાય વારાણસિકાનિવાસં વને પુરે વાસમતો ન મેઽસ્તિ
જો એ ન હોય, તો અડધું રાજ્ય અહીં સ્વીકારો અને પુત્ર સાથે રાજ્યના સુખો ભોગવો. વારાણસીનું નિવાસ છોડીને હવે મને ન તો શહેરમાં રહેવાની ઈચ્છા છે, ન તો વનમાં.
નૃપાસ્તુ સન્ત્યેવ રુષાન્વિતા વૈ ગત્વા કરિષ્યે પ્રથમં તુ સાન્ત્વનમ્ । તતઃ પરં દ્વાવપરાવુપાયૌ નોચેત્તતો યુદ્ધમહં કરિષ્યે
ખરેખર કેટલાક રાજાઓ ગુસ્સે છે; હું પહેલા જઈને તેમને શાંતિથી સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ. પછી બીજે બે ઉપાય અજમાવીશ; જો એ પણ ન ચાલે, તો પછી યુદ્ધ કરીશ.
જયાજયો દૈવવશો તથાપિ ધર્મે જયો નૈવ કૃતેઽપ્યધર્મે । તેષાં કિલાધર્મવતાં નૃપાણાં કથં ભવિષ્યત્યનુચિન્તિતં વૈ
જીત કે હાર તો ભાગ્ય પર આધાર રાખે છે; છતાં ધર્મમાં હંમેશા જીત થાય છે, અધર્મમાં ક્યારેય નહીં. જે રાજાઓ અધર્મથી ચાલે છે, તેમનું શું થશે તે હજુ વિચારવાનું છે.
આકર્ણ્ય તદ્ભાષિતમર્થવચ્ચ જગાદ વાક્યં હિતકારકં તમ્ । મનોરમા માનમવાપ્ય તસ્માત્ સર્વાત્મના મોદયુતા પ્રસન્ના
તેનું અર્થસભર વચન સાંભળી, તેણીએ તેને હિતકારક વચન કહ્યું. તેની પાસેથી માન મળતાં મનોરમા સંપૂર્ણ આનંદ અને સંતોષથી ભરાઈ ગઈ.
રાજઞ્છિવં તેઽસ્તુ કુરુષ્વ રાજ્યં ત્યક્ત્વા ભયં ત્વં સ્વસુતૈઃ સમેતઃ । સુતોઽપિ મે નૂનમવાપ્ય રાજ્યં સાકેતપુર્યાં પ્રચરિષ્યતીહ
હે રાજા, તમને શુભતા મળે; ભય છોડીને તમારા પુત્રો સાથે રાજ્ય કરો. મારા પુત્રને રાજ્ય મળ્યા પછી, તે અહીં સાકેતપુરીમાં રાજ કરશે.
વિસર્જયાસ્માન્નિજસદ્મ ગન્તું શિવં ભવાની તવ સંવિધાસ્યતિ । ન કાઽપિ ચિન્તા મમ ભૂપ વર્તતે સઞ્ચિન્તયન્ત્યા પરમામ્બિકાં વૈ
હવે અમને અમારા ઘરે જવા દો; ભવાની બધું શુભ કરશે. રાજા, મને કોઈ ચિંતા નથી, કારણ કે હું પરમ માતાજીનું સ્મરણ કરી રહી છું.
દોષા ગતા વિવિધવાક્યપદૈ રસાલૈ- રન્યોન્યભાષણપદૈરમૃતોપમૈશ્ચ । પ્રાતર્નૃપાઃ સમધિગમ્ય કૃતં વિવાહં રોષાન્વિતા નગરબાહ્યગતાસ્તથોચુઃ
મીઠા અને અમૃત જેવા મૈત્રીભર્યા શબ્દોમાં વાતચીતથી બધા દોષ દૂર થઈ ગયા હતા; પણ સવારે રાજાઓએ લગ્ન થઈ ગયા છે એમ જાણીને ગુસ્સામાં શહેરની બહાર જઈને એમ કહ્યું.
અદ્યૈવ તં નૃપકલઙ્કધરઞ્ચ હત્વા બાલં તથૈવ કિલ તં ન વિવાહયોગ્યમ્ । ગૃહ્ણીમ તાં શશિકલાં નૃપતેશ્ચ લક્ષ્મીં લજ્જામવાપ્ય નિજસદ્મ કથં વ્રજેમ
આજે જ એ રાજાને અને એ છોકરાને, જે લગ્ન લાયક નથી, મારી નાખીએ; પછી શશિકલાને, જે રાજાની લક્ષ્મી છે, પકડી લઈએ. હવે આપણું માન ગયું, તો પછી ઘેર કેવી રીતે જઈ શકીએ?
શૃણ્વન્તુ તૂર્યનિનદાન્કિલ વાદ્યમાના- ઞ્છઙ્ખસ્વનાનભિભવન્તિ મૃદઙ્ગશબ્દાઃ । ગીતધ્વનિં ચ વિવિધં નિગમસ્વનઞ્ચ મન્યામહે નૃપતિનાઽત્ર કૃતો વિવાહઃ
સાંભળો, કેટલાંય વાદ્યો વગાડી રહ્યા છે, શંખના અવાજને પણ મૃદંગના ઘંટો દબાવી દે છે; ગાન અને વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ થઈ રહ્યું છે—લાગે છે કે અહીં રાજાએ લગ્ન કરી દીધાં છે.
અસ્માન્પ્રતાર્ય વચનૈર્વિધિવચ્ચકાર વૈવાહિકેન વિધિના કરપીડનં વૈ । કર્તવ્યમદ્ય કિમહો પ્રવિચિન્તયન્તુ ભૂપાઃ પરસ્પરમતિં ચ સમર્થયન્તુ
એણે અમને વાતોથી ભુલાવીને યોગ્ય રીતે હાથમાં હાથ ધરવાનો વિધિ કર્યો; હવે રાજાઓ વિચાર કરે કે શું કરવું અને એકબીજાની સંમતિથી નક્કી કરે.
એવં વદત્સુ નૃપતિષ્વથ કન્યાકાયાઃ કૃત્વા વિવાહવિધિમપ્રતિમપ્રભાવઃ । ભૂપાન્નિમન્ત્રયિતુમાશુ જગામ રાજા કાશીપતિઃ સ્વસુહૃદૈઃ પ્રથિતપ્રભાવૈઃ
રાજાઓ આવી રીતે વાતો કરી રહ્યા હતા ત્યારે કાશીપતિએ પોતાની દીકરીનું લગ્ન વિધિપૂર્વક કરી દીધું અને પોતાના પ્રસિદ્ધ મિત્રોને લઈને રાજાઓને બોલાવવા તુરંત ગયો.
આગચ્છન્તં ચ તં દૃષ્ટ્વા નૃપાઃ કાશીપતિં તદા । નોચુઃ કિઞ્ચિદપિ ક્રોધાન્મૌનમાધાય સંસ્થિતાઃ
ત્યારે કાશીપતિને આવતો જોઈને રાજાઓ ગુસ્સો દબાવીને મૌન રહી ગયા અને કંઈ બોલ્યા નહીં.
સ ગત્વા પ્રણિપત્યાહ કૃતાઞ્જલિરભાષત । આગન્તવ્યં નૃપૈઃ સર્વૈર્ભોજનાર્થં ગૃહે મમ
એ રાજા પાસે જઈને નમસ્કાર કરીને હાથ જોડીને કહ્યું: 'તમામ રાજાઓએ મારા ઘરે ભોજન માટે આવવું જોઈએ.'
કન્યયાઽસૌ વૃતો ભૂપઃ કિં કરોમિ હિતાહિતમ્ । ભવદ્ભિસ્તુ શુભઃ કાર્યો મહાન્તો હિ દયાલવઃ
આ રાજાને કન્યાએ પસંદ કર્યો છે; હવે હું શું કરી શકું, સારું કે ખરાબ? તમે બધા મહાન અને દયાળુ છો—હવે યોગ્ય જે હોય તે કરો.
તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય નૃપાઃ ક્રોધપરિપ્લુતાઃ । પ્રત્યૂચુર્ભુક્તમસ્માભિઃ સ્વગૃહં નૃપતે વ્રજ
એના શબ્દો સાંભળી રાજાઓ ગુસ્સે થઈને બોલ્યા: 'અમે તો ભોજન કરી લીધું છે; રાજા, હવે તમે તમારા ઘરે જાઓ.'
કુરુ કાર્યાણ્યશેષાણિ યથેષ્ટં સુકૃતં કૃતમ્ । નૃપાઃ સર્વે પ્રયાન્ત્વદ્ય સ્વાનિ સ્વાનિ ગૃહાણિ વૈ
હવે જે કામ બાકી છે, તે તમે તમારી રીતે પૂરા કરો; જે કરવું હતું, તે થઈ ગયું. આજે બધા રાજાઓ પોતાના ઘરે પાછા જશે.
સુબાહુરપિ તચ્છ્રુત્વા જગામ શઙ્કિતો ગૃહમ્ । કિં કરિષ્યન્તિ સંવિગ્નાઃ ક્રોધયુક્તા નૃપોત્તમાઃ
આ સાંભળી સુબાહુ પણ ચિંતિત અને ગભરાઈને ઘરે ગયો, વિચારતો રહ્યો કે ગુસ્સાવાળા અને ઉદ્વિગ્ન રાજાઓ હવે શું કરશે.