શ્રુત્વા નૃપાસ્તેઽવિતથં વિદિત્વા વચો યયુઃ સ્વાનિ નિકેતનાનિ । વિધાય પાર્શ્વે નગરસ્ય રક્ષાં ચક્રુઃ ક્રિયા મધ્યદિનોદિતાશ્ચ
રાજાઓએ આ સાચી વાતો સાંભળી અને સમજીને પોતાના ઘરે પાછા ગયા. શહેરની રક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરી અને મધ્યાહ્નની કૃત્યો કરી.
સુબાહુરપ્યાર્યજનૈઃ સમેત- શ્ચકાર કાર્યાણિ વિવાહકાલે । પુત્રીં સમાહૂય ગૃહે સુગુપ્તે પુરોહિતૈર્વેદવિદાં વરિષ્ઠૈઃ
સુબાહુએ પણ વડીલોના સંગાથે લગ્ન સમયે જરૂરી વિધિઓ કરી. તેણે પુત્રીને સુરક્ષિત ઘરમાં બોલાવી, શ્રેષ્ઠ વેદપારંગત પુરોહિતો સાથે રાખી.
સ્નાનાદિકં કર્મ વરસ્ય કૃત્વા વિવાહભૂષાકરણં તથૈવ । આનાય્ય વેદીરચિતે ગૃહે વૈ તસ્યાર્હણાં ભૂમિપતિશ્ચકાર
વરરાજાને સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ કરાવી, લગ્ન માટે શણગાર્યા પછી, તૈયાર કરેલા મંડપવાળા ઘરમાં લાવ્યા અને રાજાએ યોગ્ય રીતે સન્માન આપ્યું.
સવિષ્ટરં ચાચમનીયમર્ઘ્યં વસ્ત્રદ્વયં ગામથ કુણ્ડલે દ્વે । સમર્પ્ય તસ્મૈ વિધિવન્નરેન્દ્ર ઐચ્છત્સુતાદાનમહીનસત્ત્વઃ
પાણી, અર્જ્ય, બે વસ્ત્રો, એક ગાય અને બે કુંડળ વિધિપૂર્વક આપી, રાજાએ દ્રઢ મનથી પુત્રી આપવાનો નિશ્ચય કર્યો.
સોઽપ્યગ્રહીત્સર્વમદીનચેતાઃ શશામ ચિન્તાઽથ મનોરમાયાઃ । કન્યાં સુકેશીં નિધિકન્યકાસમાં મેને તદાઽઽત્માનમનુત્તમઞ્ચ
તે રાજકુમારે પણ બધું આનંદથી સ્વીકારી લીધું; મનમાં કોઈ ચિંતા રહી નહીં. સુંદર વાળવાળી, ખજાનાની કન્યાઓ જેવી વર-વધૂ મળી, પોતાને સર્વોત્તમ માન્યો.
સુપૂજિતં ભૂષણવસ્ત્રદાનૈ- ર્વરોત્તમં તં સચિવાસ્તદાનીમ્ । નિન્યુશ્ચ તે કૌતુકમણ્ડપાન્ત- ર્મુદાન્વિતા વીતભયાશ્ચ સર્વે
પછી મંત્રીઓએ શ્રેષ્ઠ વરરાજાને આભૂષણ અને વસ્ત્રો આપી સન્માન કર્યો અને આનંદપૂર્વક, નિર્ભયતાથી લગ્નમંડપ સુધી લઈ ગયા.
સમાપ્તભૂષાં વિધિવદ્વિધિજ્ઞાઃ સ્ત્રિયશ્ચ તાં રાજસુતાં સુયાને । આરોપ્ય નિન્યુર્વરસન્નિધાનણ્ ચતુષ્કયુક્તે કિલ મણ્ડપે વૈ
વિધિ જાણતી સ્ત્રીઓએ રાજકન્યાને રીતસર શણગાર્યા પછી સુંદર રથમાં બેસાડી, ચાર ઘોડાવાળા મંડપમાં વરરાજાની પાસે લાવી.
અગ્નિં સમાધાય પુરોહિતઃ સ હુત્વા યથાવચ્ચ તદન્તરાલે । આહ્વાયયત્તૌ કૃતકૌતુકૌ તુ વધૂવરૌ પ્રેમયુતૌ નિકામમ્
પુરોહિતે અગ્નિ પ્રગટાવી, વિધિ પ્રમાણે હવન કર્યા પછી, શણગારેલા અને પ્રેમથી ભરેલા વર-વધૂને બોલાવ્યા.
લાજાવિસર્ગં વિધિવદ્વિધાય કૃત્વા હુતાશસ્ય પ્રદક્ષિણાઞ્ચ । તૌ ચક્રતુસ્તત્ર યથોચિત્તં તત્ સર્વં વિધાનં કુલગોત્રજાતમ્
લાજા વિસર્ગ અને અગ્નિપ્રદક્ષિણાની વિધિ પ્રમાણે કરી, બંનેએ કુળ અને પરંપરા મુજબના બધા વિધિઓ પૂર્ણ કર્યા.
શતદ્વયં ચાશ્ચયુજાં રથાનાં સુભૂષિતં ચાપિ શરૌઘસંયુતમ્ । દદૌ નૃપેન્દ્રસ્તુ સુદર્શનાય સુપૂજિતં પારિબર્હં વિવાહે
રાજાએ સુદર્શનને બે સો સુંદર શણગારેલા, ઉત્તમ ઘોડાવાળા અને તીરોની ભરમારવાળા રથો ભેટમાં આપ્યા.
મદોત્કટાન્હેમવિભૂષિતાંશ્ચ ગજાન્ગિરેઃ શૃઙ્ગસમાનદેહાન્ । શતં સપાદં નૃપસૂનવેઽસૌ દદાવથ પ્રેમયુતો નૃપેન્દ્રઃ
રાજાએ પ્રેમપૂર્વક રાજકુમારને એકસો પચ્ચીસ સુશોભિત હાથીઓ આપ્યા, જે સોનાથી શણગારેલા અને પહાડની ચોટી જેટલા વિશાળ શરીર ધરાવતા હતા.
દાસીશતં કાઞ્ચનભૂષિતં ચ કરેણુકાનાં ચ શતં સુચારુ । સમર્પયામાસ વરાય રાજા વિવાહકાલે મુદિતોઽનુવેલમ્
વિવાહ સમયે આનંદિત રાજાએ સોનાથી સજ્જ એકસો દાસીઓ અને એકસો સુંદર માદણ હથણીઓ યોગ્ય રીતે ભેટમાં આપી.
અદાત્પુનર્દાસસહસ્રમેકં સર્વાયુધૈઃ સમ્ભૃતભૂષિતઞ્ચ । રત્નાનિ વાસાંસિ યથોચિતાનિ દિવ્યાનિ ચિત્રાણિ તથાવિકાનિ
પછી રાજાએ એક હજાર શસ્ત્રોથી સજ્જ અને શોભાયમાન દાસો, કિંમતી રત્નો, યોગ્ય વસ્ત્રો અને અદભૂત દિવ્ય વસ્ત્રો પણ આપ્યા.
દદૌ પુનર્વાસગૃહાણિ તસ્મૈ રમ્યાણિ દીર્ઘાણિ વિચિત્રિતાનિ । સિન્ધૂદ્ભવાનાં તુરગોત્તમાના- મદાત્સહસ્રદ્વિતયં સુરમ્યમ્
પછી રાજાએ તેને સુંદર, વિશાળ અને સુશોભિત મહેલો આપ્યા, અને સિંધુ પ્રદેશના બે હજાર ઉત્તમ ઘોડા પણ ભેટમાં આપ્યા.
ક્રમેલકાનાઞ્ચ શતત્રયં વૈ પ્રત્યાદિશદ્ભારભૃતાં સુચારુ । શતદ્વયં વૈ શકટોત્તમાનાં તસ્મૈ દદૌ ધાન્યરસૈઃ પ્રપૂરિતમ્
રાજાએ ત્રણસો સુંદર ઊંટો ભાર વહન માટે અને બેસો ઉત્તમ રથો, જે અનાજ અને અન્ય વસ્તુઓથી ભરેલા હતા, પણ આપ્યા.
મનોરમાં રાજસુતાં પ્રણમ્ય જગાદ વાક્યં વિહિતાઞ્જલિઃ પુરઃ । દાસોઽસ્મિ તે રાજસુતે વરિષ્ઠે તદ્બ્રૂહિ યત્સ્યાત્તુ મનોગતં તે
મનોહર રાજકુમારીને વંદન કરી, રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે રાજકન્યા, હું તમારો દાસ છું; તમારે મનમાં જે હોય તે કહો.'
તં ચારુવાક્યં નિજગાદ સાપિ સ્વસ્ત્યસ્તુ તે ભૂપ કુલસ્ય વૃદ્ધિઃ । સમ્માનિતાઽહં મમ સૂનવે ત્વયા દત્તા યતો રત્નવરા સ્વકન્યા
તેણીએ પણ મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'તમને સુખ અને તમારા વંશને વૃદ્ધિ મળે. તમે મને માન આપ્યો છે, તેથી મેં મારા પુત્રને તમારું રત્નરૂપ કન્યાદાન કર્યું છે.'
ન બન્દિપુત્રી નૃપ માગધી વા સ્તૌમીહ કિં ત્વાં સ્વજનં મહત્તરમ્ । સુમેરુતુલ્યસ્તુ કૃતઃ સુતોઽદ્ય મે સમ્બન્ધિના ભૂપતિનોત્તમેન
હે રાજા, હું ન તો ગાયકની દીકરી છું, ન તો માગધી સ્ત્રી છું; હું અહીં તમારું મહિમા કેમ ગાઉં? તમે મારા પોતાના સગા છો, બધાથી મહાન છો. આજે શ્રેષ્ઠ રાજા દ્વારા મારા પુત્રનું સ્થાન સુમેરુ પર્વત જેટલું ઉંચું થયું છે.
અહોઽતિચિત્રં નૃપતેશ્ચરિત્રં પરં પવિત્રં તવ કિં વદામિ । યદ્ભ્રષ્ટરાજ્યાય સુતાય મેઽદ્ય દત્તા ત્વયા પૂજ્યસુતા વરિષ્ઠા
અરે, રાજા, તમારો સ્વભાવ કેટલો અદ્ભુત અને પવિત્ર છે! શું કહું? મારા પુત્રનું રાજ્ય ગુમાયું હોવા છતાં, તમે તમારી પૂજનીય અને શ્રેષ્ઠ પુત્રી આપી છે.
વનાધિવાસાય કિલાધનાય પિત્રા વિહીનાય વિસૈન્યકાય । સર્વાનિમાન્ભૂમિપતીન્વિહાય ફલાશનાયાર્થવિવર્જિતાય
જે વનમાં રહે છે, ધનહીન છે, પિતૃવિહોણો છે, સેના વગર છે, બધા રાજાઓએ છોડી દીધો છે, ફળ ખાઈને જીવે છે અને સાધનો વિહોણો છે—
સમાનવિત્તેઽથ કુલે બલે ચ દદાતિ પુત્રીં નૃપતિશ્ચ ભૂયઃ । ન કોઽપિ મે ભૂપસુતેઽર્થહીને ગુણાન્વિતાં રૂપવતીઞ્ચ દદ્યાત્
સામાન્ય રીતે રાજાઓ પોતાની પુત્રી સમાન ધન, કુળ અને શક્તિ ધરાવનારને જ આપે છે. કોઈપણ પોતે ગુણવાન અને સુંદર પુત્રી ગરીબ રાજકુમારને આપતો નથી.
વૈરં તુ સર્વૈઃ સહ સંવિધાય નૃપૈર્વરિષ્ઠૈર્બલસંયુતૈશ્ચ । સુદર્શનાયાથ સુતાઽર્પિતા મે કિં વર્ણયે ધૈર્યમિદં ત્વદીયમ્
બધા શક્તિશાળી અને પ્રતિષ્ઠિત રાજાઓ સાથે દુશ્મનાઈ કરીને પણ તમે તમારી પુત્રી સુદર્શનાને મને આપી છે. તમારું ધૈર્ય હું કેવી રીતે વર્ણવું?
નિશમ્ય વાક્યાનિ નૃપઃ પ્રહૃષ્ટઃ કૃતાઞ્જલિર્વાક્યમુવાચ ભૂયઃ । ગૃહાણ રાજ્યં મમ સુપ્રસિદ્ધં ભવામિ સેનાપતિરદ્ય ચાહમ્
આ શબ્દો સાંભળી રાજા આનંદિત થયા અને હાથ જોડીને ફરી બોલ્યા: 'મારું પ્રસિદ્ધ રાજ્ય સ્વીકારો; આજે હું તમારો સેના પ્રમુખ બનીશ.'
નોચેત્તદર્ધં પ્રતિગૃહ્ય ચાત્ર સુતાન્વિતો રાજ્યફલાનિ ભુઙ્ક્ષ્વ । વિહાય વારાણસિકાનિવાસં વને પુરે વાસમતો ન મેઽસ્તિ
જો એ ન હોય, તો અડધું રાજ્ય અહીં સ્વીકારો અને પુત્ર સાથે રાજ્યના સુખો ભોગવો. વારાણસીનું નિવાસ છોડીને હવે મને ન તો શહેરમાં રહેવાની ઈચ્છા છે, ન તો વનમાં.
નૃપાસ્તુ સન્ત્યેવ રુષાન્વિતા વૈ ગત્વા કરિષ્યે પ્રથમં તુ સાન્ત્વનમ્ । તતઃ પરં દ્વાવપરાવુપાયૌ નોચેત્તતો યુદ્ધમહં કરિષ્યે
ખરેખર કેટલાક રાજાઓ ગુસ્સે છે; હું પહેલા જઈને તેમને શાંતિથી સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ. પછી બીજે બે ઉપાય અજમાવીશ; જો એ પણ ન ચાલે, તો પછી યુદ્ધ કરીશ.
જયાજયો દૈવવશો તથાપિ ધર્મે જયો નૈવ કૃતેઽપ્યધર્મે । તેષાં કિલાધર્મવતાં નૃપાણાં કથં ભવિષ્યત્યનુચિન્તિતં વૈ
જીત કે હાર તો ભાગ્ય પર આધાર રાખે છે; છતાં ધર્મમાં હંમેશા જીત થાય છે, અધર્મમાં ક્યારેય નહીં. જે રાજાઓ અધર્મથી ચાલે છે, તેમનું શું થશે તે હજુ વિચારવાનું છે.
આકર્ણ્ય તદ્ભાષિતમર્થવચ્ચ જગાદ વાક્યં હિતકારકં તમ્ । મનોરમા માનમવાપ્ય તસ્માત્ સર્વાત્મના મોદયુતા પ્રસન્ના
તેનું અર્થસભર વચન સાંભળી, તેણીએ તેને હિતકારક વચન કહ્યું. તેની પાસેથી માન મળતાં મનોરમા સંપૂર્ણ આનંદ અને સંતોષથી ભરાઈ ગઈ.
રાજઞ્છિવં તેઽસ્તુ કુરુષ્વ રાજ્યં ત્યક્ત્વા ભયં ત્વં સ્વસુતૈઃ સમેતઃ । સુતોઽપિ મે નૂનમવાપ્ય રાજ્યં સાકેતપુર્યાં પ્રચરિષ્યતીહ
હે રાજા, તમને શુભતા મળે; ભય છોડીને તમારા પુત્રો સાથે રાજ્ય કરો. મારા પુત્રને રાજ્ય મળ્યા પછી, તે અહીં સાકેતપુરીમાં રાજ કરશે.
વિસર્જયાસ્માન્નિજસદ્મ ગન્તું શિવં ભવાની તવ સંવિધાસ્યતિ । ન કાઽપિ ચિન્તા મમ ભૂપ વર્તતે સઞ્ચિન્તયન્ત્યા પરમામ્બિકાં વૈ
હવે અમને અમારા ઘરે જવા દો; ભવાની બધું શુભ કરશે. રાજા, મને કોઈ ચિંતા નથી, કારણ કે હું પરમ માતાજીનું સ્મરણ કરી રહી છું.
દોષા ગતા વિવિધવાક્યપદૈ રસાલૈ- રન્યોન્યભાષણપદૈરમૃતોપમૈશ્ચ । પ્રાતર્નૃપાઃ સમધિગમ્ય કૃતં વિવાહં રોષાન્વિતા નગરબાહ્યગતાસ્તથોચુઃ
મીઠા અને અમૃત જેવા મૈત્રીભર્યા શબ્દોમાં વાતચીતથી બધા દોષ દૂર થઈ ગયા હતા; પણ સવારે રાજાઓએ લગ્ન થઈ ગયા છે એમ જાણીને ગુસ્સામાં શહેરની બહાર જઈને એમ કહ્યું.