નૈકભાવા યથા વેશ્યા વૃથા પશ્યતિ કામુકમ્ । તથાઽહં મણ્ડપે ગત્વા કુર્વે વારસ્ત્રિયા કૃતમ્
તેમ, જો હું પણ મંડપમાં જઈશ તો, વેશ્યા જેવું વર્તન કરીશ, જેમ એ અનેક પુરુષોને નિરર્થક જુએ છે.
વૃદ્ધૈરેતૈઃ કૃતં ધર્મં ન કરિષ્યામિ સામ્પ્રતમ્ । પત્નીવ્રતં તથા કામં ચરિષ્યેઽહં ધૃતવ્રતા
મૂર્ખ વડીલોએ જે રીત ચલાવી છે, એ હું હવે નહીં અપનાવું; હું પતિવ્રતા તરીકે જ જીવન વિતાવીશ.
સામાન્યા પ્રથમં ગત્વા કૃત્વા સઙ્કલ્પિતં બહુ । વૃણોતિ ચૈકં તદ્વદ્વૈ વૃણોમિ કથમદ્ય વૈ
પ્રથમ તો એવી સ્ત્રી અનેક પસંદગીઓ કરીને સામાન્ય બની જાય છે, પછી એકને પસંદ કરે છે; તો હું આજે એ રીતે કેમ પસંદગી કરું?
સુદર્શનો મયા પૂર્વં વૃતઃ સર્વાત્મના પિતઃ । તમૃતે નાન્યથા કર્તુમિચ્છામિ નૃપસત્તમ
પિતા, મેં પહેલા જ સર્વ હૃદયથી સુદર્શનને પસંદ કર્યો છે; એ સિવાય બીજું કંઈ કરવું મને મનગમતું નથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
વિવાહવિધિના દેહિ કન્યાદાનં શુભે દિને । સુદર્શનાય નૃપતે યદીચ્છસિ શુભં મમ
જો તમને મારું કલ્યાણ ઇચ્છિત હોય, તો શુભ દિવસે યોગ્ય વિધિથી મને સુદર્શનને વિવાહમાં આપો, હે રાજા.
કન્યયા સ્વપિતરં પ્રતિ સુદર્શનેન સહ વિવાહાર્થકથનમ્ વ્યાસ ઉવાચ સુબાહુરપિ તચ્છ્રુત્વા યુક્તમુક્તં તયા તદા । ચિન્તાવિષ્ટો બભૂવાશુ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્
વ્યાસ કહે છે: દીકરીએ યોગ્ય અને સુવિચારિત વાત કરી, એ સાંભળી સુબાહુ ચિંતામાં પડી ગયા કે હવે શું કરવું.
સઙ્ગતાઃ પૃથિવીપાલાઃ સસૈન્યાઃ સપરિગ્રહાઃ । ઉપવિષ્ટાશ્ચ મઞ્ચેષુ યોદ્ધુકામા મહાબલાઃ
બધા રાજાઓ પોતાની સેના અને સાથીઓ સાથે મંચ પર બેઠા હતા, યુદ્ધ કરવા માટે આતુર અને શક્તિશાળી હતા.
યદિ બ્રવીમિ તાન્સર્વાન્સુતા નાયાતિ સામ્પ્રતમ્ । તથાપિ કોપસંયુક્તા હન્યુર્મા દુષ્ટબુદ્ધયઃ
હું જો બધાને કહું કે મારી દીકરી હવે નહીં આવે, તો એ દુષ્ટબુદ્ધિ રાજાઓ ગુસ્સામાં આવી મને મારી નાખે.
ન મે સૈન્યબલં તાદૃઙ્ન દુર્ગબલમદ્ભુતમ્ । યેનાહં નૃપતીન્સર્વાન્ પ્રત્યાદેષ્ટુમિહોત્સહે
મારે પાસે એવું સેના-બળ કે કિલ્લાની અદભૂત તાકાત નથી, જેના કારણે હું અહીં બેઠેલા બધા રાજાઓનો સામનો કરવાની હિંમત કરી શકું.
સુદર્શનસ્તથૈકાકી હ્યસહાયોઽધનઃ શિશુઃ । કિં કર્તવ્યં નિમગ્નોઽહં સર્વથા દુઃખસાગરે
સુદર્શન તો એકલો છે, કોઈ સાથી નથી, ધન પણ નથી, અને હજુ તો બાળક છે; હવે શું કરવું? હું તો આખો દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું.
ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા જગામ નૃપસન્નિધૌ । પ્રણમ્ય તાનુવાચાથ પ્રશ્રયાવનતો નૃપઃ
આવી રીતે ચિંતામાં ગરકાવ રાજા રાજાસભામાં ગયા; બધાને વંદન કરીને, નમ્રતાથી, માથું ઝુકાવીને બોલ્યા.
કિં કર્તવ્યં નૃપાઃ કામં નૈતિ મે મણ્ડપે સુતા । બહુશઃ પ્રેર્યમાણાઽપિ સા માત્રાઽપિ મયાઽપિ ચ
રાજાઓ, હવે શું કરવું? મારી દીકરી તો મંડપમાં આવતી જ નથી, એને તેની માતા અને મેં અનેક વાર સમજાવ્યું છતાંયે.
મૂર્ઘ્ના પતામિ પાદેષુ રાજ્ઞાં દાસોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ । પૂજાદિકં ગૃહીત્વાઽદ્ય વ્રજન્તુ સદનાનિ વઃ
હું માથું ઝુકાવીને તમારા પગે પડું છું; હવે હું તમારો દાસ છું. કૃપા કરીને પૂજા-માન અને ભેટો સ્વીકારીને આજે પોતાના ઘરે પધારો.
દદામિ બહુરત્નાનિ વસ્ત્રાણિ ચ ગજાન્ રથાન્ । ગૃહીત્વાઽદ્ય કૃપાં કૃત્વા વ્રજન્તુ ભવનાન્યુત
હું તમને ઘણાં રત્નો, વસ્ત્રો, હાથીઓ અને રથો આપું છું; કૃપા કરીને આ બધું આજે સ્વીકારો, દયાદ્ર થઈને ઘરે જાઓ.
ન વશે મે સુતા બાલા મ્રિયતે યદિ ખેદિતા । તદા મે સ્યાન્મહદ્દુઃખં તેન ચિન્તાતુરોઽસ્મ્યહમ્
મારી નાની દીકરી મારી વશમાં નથી; જો એ દુઃખી થાય તો મરી પણ શકે. ત્યારે મને મોટું દુઃખ થશે — એ માટે જ હું એટલો ચિંતિત છું.
ભવન્તઃ કરુણાવન્તો મહાભાગ્યા મહૌજસઃ । કિં મે તયા દુહિત્રા તુ મન્દયા દુર્વિનીતયા
તમે બધા દયાળુ, ભાગ્યશાળી અને પરાક્રમી છો; તો મને આવી મૂર્ખ અને અણઘડ દીકરીથી શું લાભ?
અનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ વઃ કામં દાસોઽહમિતિ સર્વથા । સુતા સુતેવ મન્તવ્યા ભવદ્ભિઃ સર્વથા મમ
હું તો તમારો આશ્રિત છું, સર્વ રીતે તમારો દાસ છું; મારી દીકરીને તમે સૌ તમારી જ સંતાન સમાન જ માનજો.
વ્યાસ ઉવાચ શ્રુત્વા સુબાહુવચનં નોચુઃ કેચન ભૂમિપાઃ । યુધાજિત્ક્રોધતામ્રાક્ષસ્તમુવાચ રુષાન્વિતઃ
વ્યાસજી કહે છે: સુબાહુના શબ્દો સાંભળીને કોઈ રાજાએ જવાબ આપ્યો નહીં; પણ યુધાજિત ગુસ્સેથી આંખ લાલ કરી, રોષે ભરાઈને બોલ્યા.
રાજન્મૂર્ખોઽસિ કિં બ્રૂષે કૃત્વા કાર્ય સુનિન્દિતમ્ । સ્વયંવરઃ કથં મોહાદ્રચિતઃ સંશયે સતિ
રાજા, તું તો મૂર્ખ છે! શું બોલે છે? આવું નિંદનીય કામ કરીને શું કહે છે? તને શંકા હોવા છતાં તું કેવી રીતે સ્વયંવર રાખી દીધું?
મિલિતા ભૂભુજઃ સર્વે ત્વયાહૂતાઃ સ્વયંવરે । કથમદ્ય નૃપા ગન્તું યોગ્યાસ્તે સ્વગૃહાન્પ્રતિ
બધા રાજાઓ તારા બોલાવવાથી સ્વયંવરમાં આવ્યા છે; તો આજે રાજાઓ પોતાના ઘરે પાછા જાય એ યોગ્ય કેવી રીતે ગણાય?
અવમાન્ય નૃપાન્સર્વાંસ્ત્વં કિં સુદર્શનાય વૈ । દાતુમિચ્છસિ પુત્રીઞ્ચ કિમનાર્યમતઃ પરમ્
તમે બધા રાજાઓનું અપમાન કરીને, હવે સુદર્શનને દીકરી કેમ આપવી છે? આથી વધારે અયોગ્ય બીજું શું હોઈ શકે?
વિચાર્ય પુરુષેણાદૌ કાર્યં વૈ શુભમિચ્છતા । આરબ્ધવ્યં ત્વયા તત્તુ કૃતં રાજન્નજાનતા
જેને શુભ પરિણામ જોઈએ છે, એ પહેલા વિચાર કરીને પછી કામ કરે; પણ રાજા, તું તો સમજ્યા વિના આ બધું કરી બેઠો.
એતાન્વિહાય નૃપતીન્બલવાહનસંયુતાન્ । વરં સુદર્શનં કર્તું કથમિચ્છસિ સામ્પ્રતમ્
આ બધા સેના-બળવાળા રાજાઓને છોડીને હવે સુદર્શનને વર તરીકે પસંદ કરવાની ઈચ્છા તને કેમ થઈ?
અહં ત્વાં હન્મિ પાપિષ્ઠં તથા પશ્ચાત્સુદર્શનમ્ । દૌહિત્રાયાદ્ય તે કન્યાં દાસ્યામીતિ વિનિશ્ચયઃ
હું તને, દુષ્ટ, મારી નાખીશ અને પછી સુદર્શનને પણ; આજે હું નક્કી કરી લીધો છે કે તારી દીકરી મારી દોહિત્રને જ આપવી છે.
મયિ તિષ્ઠતિ કોઽન્યોસ્તિ યઃ કન્યાં હર્તુમિચ્છતિ । સુદર્શનઃ કિયાનદ્ય નિર્ધનો નિર્બલઃ શિશુઃ
હું અહીં હાજર છું ત્યારે બીજું કયાં છે જે દીકરીને લઈ જવાની હિંમત કરે? સુદર્શન તો આજે ગરીબ, નિર્બળ અને બાળક છે.
ભારદ્વાજાશ્રમે પૂર્વં મુક્તો મુનિકૃતે મયા । નાદ્યાહં મોચયિષ્યામિ સર્વથા જીવિતં શિશોઃ
ભારદ્વાજ આશ્રમમાં પહેલા મેં મુનિ માટે એ બાળકને જીવતો છોડી દીધો હતો; પણ આજે તો હું એનું જીવતુ છોડવાનો નથી.
તસ્માદ્વિચાર્ય સમ્યક્ત્વં પુત્ર્યા ચ ભાર્યયા સહ । દૌહિત્રાય પ્રિયાં કન્યાં દેહિ મે સુભ્રુવં કિલ
તેથી, બધી રીતે યોગ્યતા વિચારીને, તમારી દીકરી અને પત્ની સાથે મળીને, તમારી પ્રિય અને સુંદર ભ્રૂવાળી દીકરીને મારા દૌહિત્રીને આપો.
સમ્બન્ધી ભવ દત્ત્વા ત્વં પુત્રીમેતાં મનોરમામ્ । ઉચ્ચાશ્રયઃ પ્રકર્તવ્યઃ સર્વદા શુભમિચ્છતા
આ મનોહર દીકરી આપશો તો તમે મારા સંબંધમાં આવી જશો; જે સદાય શુભ ઈચ્છે છે, તેને મજબૂત જોડાણ જાળવવું જોઈએ.
સુદર્શનાય દત્ત્વા ત્વં પુત્રીં પ્રાણપ્રિયાં શુભામ્ । એકાકિનેઽપ્યરાજ્યાય કિં સુખં પ્રાપ્તુમિચ્છસિ
સુદર્શનને તમારી પ્રિય અને શુભ દીકરી આપો; એકલા રાજા રહીને, રાજ્ય વિના, તમને કયું સુખ મળવાનું છે?
( કુલં વિત્તં બલં રૂપં રાજ્યં દુર્ગં સુહૃજ્જનમ્ । દૃષ્ટ્વા કન્યા પ્રદાતવ્યા નાન્યથા સુખમૃચ્છતિ) ॥ પરિચિન્તય ધર્મં ત્વં રાજનીતિઞ્ચ શાશ્વતીમ્ । કુરુ કાર્યં યથાયોગ્યં મા કૃથા મતિમન્યથા
(કન્યાદાન કરતાં પહેલાં કુળ, ધન, બળ, રૂપ, રાજ્ય, કિલ્લો અને મિત્રોને વિચારવું જોઈએ; નહીં તો સુખ મળતું નથી.) રાજધર્મ અને શાશ્વત નીતિ પર વિચાર કરો અને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરો; મનને બીજે ક્યાંય દોરશો નહીં.