વિવાહોપસ્કરૈર્યુક્તાં દિવ્યાં સિન્ધુસુતોપમામ્ । ચિન્તાપરાં સુવસનાં સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ
વિવાહના શણગારથી સજ્જ, દિવ્ય રૂપાળી, સમુદ્રકન્યાની જેમ સુંદર, વિચારોમાં લીન, સુંદર વસ્ત્રો પહેરેલી અને હળવી સ્મિત સાથે તેણે આ રીતે કહ્યું:
ઉત્તિષ્ઠ પુત્રિ સુનસે કરે ધૃત્વા શુભાં સ્રજમ્ । વ્રજ મણ્ડપમધ્યેઽદ્ય સમાજં પશ્ય ભૂભુજામ્
ઉઠ મારી નાકવાળી દીકરી, આ શુભ માળા હાથમાં લઈ, આજે મંડપમાં જા અને રાજાઓની સભા જોઈ આવ.
ગુણવાન્ રૂપસમ્પન્નઃ કુલીનશ્ચ નૃપોત્તમઃ । તવ ચિત્તે વસેદ્યસ્તુ તં વૃણુષ્વ સુમધ્યમે
રાજાઓમાં જે ગુણવાન, રૂપાળો, ઉંચા કુળનો અને તારા હૃદયમાં વસે છે, એ જને પસંદ કર, ઓ સુકુમારી.
દેશદેશાધિપાઃ સર્વે મઞ્ચેષુ રચિતેષુ ચ । સંવિષ્ટાઃ પશ્ય તન્વઙ્ગિ વરયસ્વ યથારુચિ
જુઓ, ઓ સુશીલાંગી, જુદા-જુદા દેશોના બધા રાજાઓ મંચ પર બેઠા છે; તારે જે પસંદ હોય એ પસંદ કર.
વ્યાસ ઉવાચ તં તથા ભાષમાણં વૈ પિતરં મિતભાષિણી । ઉવાચ વચનં બાલા લલિતં ધર્મસંયુતમ્
વ્યાસ કહે છે: પિતાએ આમ કહ્યું ત્યારે, ઓછી બોલતી દીકરીએ બાળપણ જેવી, મૃદુ અને ધર્મયુક્ત વાણીથી જવાબ આપ્યો.
શશિકલોવાચ નાહં દૃષ્ટિપથે રાજ્ઞાં ગમિષ્યામિ પિતઃ કિલ । કામુકાનાં નરેશાનાં ગચ્છન્ત્યન્યાશ્ચ યોષિતઃ
શશિકલાએ કહ્યું: પિતા, હું રાજાઓની સામે જઇશ નહીં; એવા કામી રાજાઓ સામે તો બીજી સ્ત્રીઓ જ જાય છે.
ધર્મશાસ્ત્રે શ્રુતં તાત મયેદં વચનં કિલ । એક એવ વરો નાર્યા નિરીક્ષ્યઃ સ્યાન્ન ચાપરઃ
પિતા, મેં ધર્મશાસ્ત્રમાં સાંભળ્યું છે કે સ્ત્રીએ એક જ પુરુષને પતિ માને, બીજાને નહિ.
સતીત્વં નિર્ગતં તસ્યા યા પ્રયાતિ બહૂનથ । સઙ્કલ્પયન્તિ તે સર્વે દૃષ્ટ્વા મે ભવતાત્ત્વિતિ
જે સ્ત્રી ઘણા પુરુષો સામે જાય છે, એની પવિત્રતા નાશ પામે છે; એવા બધા પુરુષો એને જોઈને મનમાં ઇચ્છા પેદા કરે છે.
સ્વયંવરે સ્રજં ધૃત્વા યદાગચ્છતિ મણ્ડપે । સામાન્યા સા તદા જાતા કુલટેવાપરા વધૂઃ
જ્યારે સ્ત્રી પોતાના લગ્નમાં માળા લઈને મંડપમાં જાય છે, ત્યારે એ સામાન્ય બની જાય છે, જાણે બીજી કોઈ ચરિત્રહીન વધૂ હોય.
વારસ્ત્રી વિપણે ગત્વા યથા વીક્ષ્ય નરાંસ્થિતાન્ । ગુણાગુણપરિજ્ઞાનં કરોતિ નિજમાનસે
જેમ વેશ્યા બજારમાં જઈને ઉભેલા પુરુષોને જુએ છે અને મનમાં એમના ગુણ-દોષ વિચારે છે,
નૈકભાવા યથા વેશ્યા વૃથા પશ્યતિ કામુકમ્ । તથાઽહં મણ્ડપે ગત્વા કુર્વે વારસ્ત્રિયા કૃતમ્
તેમ, જો હું પણ મંડપમાં જઈશ તો, વેશ્યા જેવું વર્તન કરીશ, જેમ એ અનેક પુરુષોને નિરર્થક જુએ છે.
વૃદ્ધૈરેતૈઃ કૃતં ધર્મં ન કરિષ્યામિ સામ્પ્રતમ્ । પત્નીવ્રતં તથા કામં ચરિષ્યેઽહં ધૃતવ્રતા
મૂર્ખ વડીલોએ જે રીત ચલાવી છે, એ હું હવે નહીં અપનાવું; હું પતિવ્રતા તરીકે જ જીવન વિતાવીશ.
સામાન્યા પ્રથમં ગત્વા કૃત્વા સઙ્કલ્પિતં બહુ । વૃણોતિ ચૈકં તદ્વદ્વૈ વૃણોમિ કથમદ્ય વૈ
પ્રથમ તો એવી સ્ત્રી અનેક પસંદગીઓ કરીને સામાન્ય બની જાય છે, પછી એકને પસંદ કરે છે; તો હું આજે એ રીતે કેમ પસંદગી કરું?
સુદર્શનો મયા પૂર્વં વૃતઃ સર્વાત્મના પિતઃ । તમૃતે નાન્યથા કર્તુમિચ્છામિ નૃપસત્તમ
પિતા, મેં પહેલા જ સર્વ હૃદયથી સુદર્શનને પસંદ કર્યો છે; એ સિવાય બીજું કંઈ કરવું મને મનગમતું નથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
વિવાહવિધિના દેહિ કન્યાદાનં શુભે દિને । સુદર્શનાય નૃપતે યદીચ્છસિ શુભં મમ
જો તમને મારું કલ્યાણ ઇચ્છિત હોય, તો શુભ દિવસે યોગ્ય વિધિથી મને સુદર્શનને વિવાહમાં આપો, હે રાજા.
કન્યયા સ્વપિતરં પ્રતિ સુદર્શનેન સહ વિવાહાર્થકથનમ્ વ્યાસ ઉવાચ સુબાહુરપિ તચ્છ્રુત્વા યુક્તમુક્તં તયા તદા । ચિન્તાવિષ્ટો બભૂવાશુ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્
વ્યાસ કહે છે: દીકરીએ યોગ્ય અને સુવિચારિત વાત કરી, એ સાંભળી સુબાહુ ચિંતામાં પડી ગયા કે હવે શું કરવું.
સઙ્ગતાઃ પૃથિવીપાલાઃ સસૈન્યાઃ સપરિગ્રહાઃ । ઉપવિષ્ટાશ્ચ મઞ્ચેષુ યોદ્ધુકામા મહાબલાઃ
બધા રાજાઓ પોતાની સેના અને સાથીઓ સાથે મંચ પર બેઠા હતા, યુદ્ધ કરવા માટે આતુર અને શક્તિશાળી હતા.
યદિ બ્રવીમિ તાન્સર્વાન્સુતા નાયાતિ સામ્પ્રતમ્ । તથાપિ કોપસંયુક્તા હન્યુર્મા દુષ્ટબુદ્ધયઃ
હું જો બધાને કહું કે મારી દીકરી હવે નહીં આવે, તો એ દુષ્ટબુદ્ધિ રાજાઓ ગુસ્સામાં આવી મને મારી નાખે.
ન મે સૈન્યબલં તાદૃઙ્ન દુર્ગબલમદ્ભુતમ્ । યેનાહં નૃપતીન્સર્વાન્ પ્રત્યાદેષ્ટુમિહોત્સહે
મારે પાસે એવું સેના-બળ કે કિલ્લાની અદભૂત તાકાત નથી, જેના કારણે હું અહીં બેઠેલા બધા રાજાઓનો સામનો કરવાની હિંમત કરી શકું.
સુદર્શનસ્તથૈકાકી હ્યસહાયોઽધનઃ શિશુઃ । કિં કર્તવ્યં નિમગ્નોઽહં સર્વથા દુઃખસાગરે
સુદર્શન તો એકલો છે, કોઈ સાથી નથી, ધન પણ નથી, અને હજુ તો બાળક છે; હવે શું કરવું? હું તો આખો દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું.
ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા જગામ નૃપસન્નિધૌ । પ્રણમ્ય તાનુવાચાથ પ્રશ્રયાવનતો નૃપઃ
આવી રીતે ચિંતામાં ગરકાવ રાજા રાજાસભામાં ગયા; બધાને વંદન કરીને, નમ્રતાથી, માથું ઝુકાવીને બોલ્યા.
કિં કર્તવ્યં નૃપાઃ કામં નૈતિ મે મણ્ડપે સુતા । બહુશઃ પ્રેર્યમાણાઽપિ સા માત્રાઽપિ મયાઽપિ ચ
રાજાઓ, હવે શું કરવું? મારી દીકરી તો મંડપમાં આવતી જ નથી, એને તેની માતા અને મેં અનેક વાર સમજાવ્યું છતાંયે.
મૂર્ઘ્ના પતામિ પાદેષુ રાજ્ઞાં દાસોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ । પૂજાદિકં ગૃહીત્વાઽદ્ય વ્રજન્તુ સદનાનિ વઃ
હું માથું ઝુકાવીને તમારા પગે પડું છું; હવે હું તમારો દાસ છું. કૃપા કરીને પૂજા-માન અને ભેટો સ્વીકારીને આજે પોતાના ઘરે પધારો.
દદામિ બહુરત્નાનિ વસ્ત્રાણિ ચ ગજાન્ રથાન્ । ગૃહીત્વાઽદ્ય કૃપાં કૃત્વા વ્રજન્તુ ભવનાન્યુત
હું તમને ઘણાં રત્નો, વસ્ત્રો, હાથીઓ અને રથો આપું છું; કૃપા કરીને આ બધું આજે સ્વીકારો, દયાદ્ર થઈને ઘરે જાઓ.
ન વશે મે સુતા બાલા મ્રિયતે યદિ ખેદિતા । તદા મે સ્યાન્મહદ્દુઃખં તેન ચિન્તાતુરોઽસ્મ્યહમ્
મારી નાની દીકરી મારી વશમાં નથી; જો એ દુઃખી થાય તો મરી પણ શકે. ત્યારે મને મોટું દુઃખ થશે — એ માટે જ હું એટલો ચિંતિત છું.
ભવન્તઃ કરુણાવન્તો મહાભાગ્યા મહૌજસઃ । કિં મે તયા દુહિત્રા તુ મન્દયા દુર્વિનીતયા
તમે બધા દયાળુ, ભાગ્યશાળી અને પરાક્રમી છો; તો મને આવી મૂર્ખ અને અણઘડ દીકરીથી શું લાભ?
અનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ વઃ કામં દાસોઽહમિતિ સર્વથા । સુતા સુતેવ મન્તવ્યા ભવદ્ભિઃ સર્વથા મમ
હું તો તમારો આશ્રિત છું, સર્વ રીતે તમારો દાસ છું; મારી દીકરીને તમે સૌ તમારી જ સંતાન સમાન જ માનજો.
વ્યાસ ઉવાચ શ્રુત્વા સુબાહુવચનં નોચુઃ કેચન ભૂમિપાઃ । યુધાજિત્ક્રોધતામ્રાક્ષસ્તમુવાચ રુષાન્વિતઃ
વ્યાસજી કહે છે: સુબાહુના શબ્દો સાંભળીને કોઈ રાજાએ જવાબ આપ્યો નહીં; પણ યુધાજિત ગુસ્સેથી આંખ લાલ કરી, રોષે ભરાઈને બોલ્યા.
રાજન્મૂર્ખોઽસિ કિં બ્રૂષે કૃત્વા કાર્ય સુનિન્દિતમ્ । સ્વયંવરઃ કથં મોહાદ્રચિતઃ સંશયે સતિ
રાજા, તું તો મૂર્ખ છે! શું બોલે છે? આવું નિંદનીય કામ કરીને શું કહે છે? તને શંકા હોવા છતાં તું કેવી રીતે સ્વયંવર રાખી દીધું?
મિલિતા ભૂભુજઃ સર્વે ત્વયાહૂતાઃ સ્વયંવરે । કથમદ્ય નૃપા ગન્તું યોગ્યાસ્તે સ્વગૃહાન્પ્રતિ
બધા રાજાઓ તારા બોલાવવાથી સ્વયંવરમાં આવ્યા છે; તો આજે રાજાઓ પોતાના ઘરે પાછા જાય એ યોગ્ય કેવી રીતે ગણાય?