ભગવત્યાઃ પ્રમાણં મે નાન્યં જાનામિ સંયતઃ । તત્કૃતઞ્ચ સુખં દુઃખં ભવિષ્યતિ ચ નાન્યથા
મારે તો દેવી સિવાય બીજું કોઈ આધાર નથી; એમાંથી જે સુખ કે દુઃખ મળે એ જ થશે, બીજું કશું નહીં.
યુધાજિત્સુખમાપ્નોતુ ન મે વૈરં નૃપોત્તમાઃ । યઃ કરિષ્યતિ મે વૈરં સ પ્રાપ્સ્યતિ ફલં તથા
યુધાજિતને સુખ મળે, મને કોઈ શત્રુતા નથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજાઓ. જે મારા પર શત્રુતા રાખશે, તેને એનું ફળ જરૂર મળશે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તાસ્તે તથા તેન સન્તુષ્ટા ભૂભુજઃ સ્થિતાઃ । સોઽપિ સ્વમાશ્રમં પ્રાપ્ય સુસ્થિતઃ સમ્બભૂવ હ
વ્યાસજી કહે છે: એમ કહીને, રાજાઓ સંતોષ પામ્યા અને સ્થિર રહ્યા; અને એ પણ પોતાના આશ્રમમાં જઈને શાંતિથી રહેવા લાગ્યા.
અપરેઽહ્નિ શુભે કાલે નૃપાઃ સમ્મન્ત્રિતાઃ કિલ । સુબાહુના નૃપેણાથ રુચિરે વૈ સ્વમણ્ડપે
બીજે શુભ દિવસે, રાજાઓએ પરસ્પર વિચારવીને, સુબાહુ રાજાના સુંદર મંડપમાં એકઠા થયા.
દિવ્યાસ્તરણયુક્તેષુ મઞ્ચેષુ રચિતેષુ ચ । ઉપવિષ્ટાશ્ચ રાજાનઃ શુભાલઙ્કરણૈર્યુતાઃ
દિવ્ય ચાદરોથી શોભતા મંચો પર રાજાઓ સુશોભિત આભૂષણો પહેરીને બેઠા હતા.
દિવ્યવેષધરાઃ કામં વિમાનેષ્વમરા ઇવ । દીપ્યમાનાઃ સ્થિતાસ્તત્ર સ્વયંવરદિદૃક્ષયા
દેવતાઓ જેવું દિવ્ય વસ્ત્ર પહેરીને, એ રાજાઓ તેજસ્વી દેખાતા અને સ્વયંવરને જોવા આતુર થઈને ઊભા રહ્યા.
ઇતિ ચિન્તાપરાઃ સર્વે કદા સાપ્યાગમિષ્યતિ । ભાગ્યવન્તં નૃપશ્રેષ્ઠં શ્રુતપુણ્યં વરિષ્યતિ
બધા મનમાં વિચારતા હતા કે, ક્યારે એ આવશે અને કયા ભાગ્યશાળી, શ્રેષ્ઠ અને પુણ્યવાન રાજાને પસંદ કરશે.
યદા સુદર્શનં દૈવાત્સ્રજા સમ્ભૂષયેદિહ । વિવાદો વૈ નૃપાણાં ચ ભવિતા નાત્ર સંશયઃ
જ્યારે દૈવયોગે સુદર્શનને અહીં વરમાળ પહેરાવવામાં આવશે, ત્યારે રાજાઓમાં અવશ્ય વિવાદ થશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇત્યેવં ચિન્ત્યમાનાસ્તે ભૂપા મઞ્ચેષુ સંસ્થિતાઃ । વાદિત્રઘોષઃ સુમહાનુત્થિતો નૃપમણ્ડપે
રાજાઓ મંચ પર બેઠા હતા અને એમ જ વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે રાજમંડપમાં મોટા વાદ્યયંત્રોના અવાજો ગૂંજ્યા.
અથ કાશીપતિઃ પ્રાહ સુતાં સ્નાતાં સ્વલઙ્કૃતામ્ । મધૂકમાલાસંયુક્તાં ક્ષૌમવાસોવિભૂષિતામ્
પછી કાશીપતિએ પોતાની પુત્રીને, જે સ્નાન કરીને સુંદર રીતે શણગારેલી, મધુક ફૂલોની માળા અને નાજુક વસ્ત્રો પહેરેલી હતી, તેને બોલાવી.
વિવાહોપસ્કરૈર્યુક્તાં દિવ્યાં સિન્ધુસુતોપમામ્ । ચિન્તાપરાં સુવસનાં સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ
વિવાહના શણગારથી સજ્જ, દિવ્ય રૂપાળી, સમુદ્રકન્યાની જેમ સુંદર, વિચારોમાં લીન, સુંદર વસ્ત્રો પહેરેલી અને હળવી સ્મિત સાથે તેણે આ રીતે કહ્યું:
ઉત્તિષ્ઠ પુત્રિ સુનસે કરે ધૃત્વા શુભાં સ્રજમ્ । વ્રજ મણ્ડપમધ્યેઽદ્ય સમાજં પશ્ય ભૂભુજામ્
ઉઠ મારી નાકવાળી દીકરી, આ શુભ માળા હાથમાં લઈ, આજે મંડપમાં જા અને રાજાઓની સભા જોઈ આવ.
ગુણવાન્ રૂપસમ્પન્નઃ કુલીનશ્ચ નૃપોત્તમઃ । તવ ચિત્તે વસેદ્યસ્તુ તં વૃણુષ્વ સુમધ્યમે
રાજાઓમાં જે ગુણવાન, રૂપાળો, ઉંચા કુળનો અને તારા હૃદયમાં વસે છે, એ જને પસંદ કર, ઓ સુકુમારી.
દેશદેશાધિપાઃ સર્વે મઞ્ચેષુ રચિતેષુ ચ । સંવિષ્ટાઃ પશ્ય તન્વઙ્ગિ વરયસ્વ યથારુચિ
જુઓ, ઓ સુશીલાંગી, જુદા-જુદા દેશોના બધા રાજાઓ મંચ પર બેઠા છે; તારે જે પસંદ હોય એ પસંદ કર.
વ્યાસ ઉવાચ તં તથા ભાષમાણં વૈ પિતરં મિતભાષિણી । ઉવાચ વચનં બાલા લલિતં ધર્મસંયુતમ્
વ્યાસ કહે છે: પિતાએ આમ કહ્યું ત્યારે, ઓછી બોલતી દીકરીએ બાળપણ જેવી, મૃદુ અને ધર્મયુક્ત વાણીથી જવાબ આપ્યો.
શશિકલોવાચ નાહં દૃષ્ટિપથે રાજ્ઞાં ગમિષ્યામિ પિતઃ કિલ । કામુકાનાં નરેશાનાં ગચ્છન્ત્યન્યાશ્ચ યોષિતઃ
શશિકલાએ કહ્યું: પિતા, હું રાજાઓની સામે જઇશ નહીં; એવા કામી રાજાઓ સામે તો બીજી સ્ત્રીઓ જ જાય છે.
ધર્મશાસ્ત્રે શ્રુતં તાત મયેદં વચનં કિલ । એક એવ વરો નાર્યા નિરીક્ષ્યઃ સ્યાન્ન ચાપરઃ
પિતા, મેં ધર્મશાસ્ત્રમાં સાંભળ્યું છે કે સ્ત્રીએ એક જ પુરુષને પતિ માને, બીજાને નહિ.
સતીત્વં નિર્ગતં તસ્યા યા પ્રયાતિ બહૂનથ । સઙ્કલ્પયન્તિ તે સર્વે દૃષ્ટ્વા મે ભવતાત્ત્વિતિ
જે સ્ત્રી ઘણા પુરુષો સામે જાય છે, એની પવિત્રતા નાશ પામે છે; એવા બધા પુરુષો એને જોઈને મનમાં ઇચ્છા પેદા કરે છે.
સ્વયંવરે સ્રજં ધૃત્વા યદાગચ્છતિ મણ્ડપે । સામાન્યા સા તદા જાતા કુલટેવાપરા વધૂઃ
જ્યારે સ્ત્રી પોતાના લગ્નમાં માળા લઈને મંડપમાં જાય છે, ત્યારે એ સામાન્ય બની જાય છે, જાણે બીજી કોઈ ચરિત્રહીન વધૂ હોય.
વારસ્ત્રી વિપણે ગત્વા યથા વીક્ષ્ય નરાંસ્થિતાન્ । ગુણાગુણપરિજ્ઞાનં કરોતિ નિજમાનસે
જેમ વેશ્યા બજારમાં જઈને ઉભેલા પુરુષોને જુએ છે અને મનમાં એમના ગુણ-દોષ વિચારે છે,
નૈકભાવા યથા વેશ્યા વૃથા પશ્યતિ કામુકમ્ । તથાઽહં મણ્ડપે ગત્વા કુર્વે વારસ્ત્રિયા કૃતમ્
તેમ, જો હું પણ મંડપમાં જઈશ તો, વેશ્યા જેવું વર્તન કરીશ, જેમ એ અનેક પુરુષોને નિરર્થક જુએ છે.
વૃદ્ધૈરેતૈઃ કૃતં ધર્મં ન કરિષ્યામિ સામ્પ્રતમ્ । પત્નીવ્રતં તથા કામં ચરિષ્યેઽહં ધૃતવ્રતા
મૂર્ખ વડીલોએ જે રીત ચલાવી છે, એ હું હવે નહીં અપનાવું; હું પતિવ્રતા તરીકે જ જીવન વિતાવીશ.
સામાન્યા પ્રથમં ગત્વા કૃત્વા સઙ્કલ્પિતં બહુ । વૃણોતિ ચૈકં તદ્વદ્વૈ વૃણોમિ કથમદ્ય વૈ
પ્રથમ તો એવી સ્ત્રી અનેક પસંદગીઓ કરીને સામાન્ય બની જાય છે, પછી એકને પસંદ કરે છે; તો હું આજે એ રીતે કેમ પસંદગી કરું?
સુદર્શનો મયા પૂર્વં વૃતઃ સર્વાત્મના પિતઃ । તમૃતે નાન્યથા કર્તુમિચ્છામિ નૃપસત્તમ
પિતા, મેં પહેલા જ સર્વ હૃદયથી સુદર્શનને પસંદ કર્યો છે; એ સિવાય બીજું કંઈ કરવું મને મનગમતું નથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
વિવાહવિધિના દેહિ કન્યાદાનં શુભે દિને । સુદર્શનાય નૃપતે યદીચ્છસિ શુભં મમ
જો તમને મારું કલ્યાણ ઇચ્છિત હોય, તો શુભ દિવસે યોગ્ય વિધિથી મને સુદર્શનને વિવાહમાં આપો, હે રાજા.
કન્યયા સ્વપિતરં પ્રતિ સુદર્શનેન સહ વિવાહાર્થકથનમ્ વ્યાસ ઉવાચ સુબાહુરપિ તચ્છ્રુત્વા યુક્તમુક્તં તયા તદા । ચિન્તાવિષ્ટો બભૂવાશુ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્
વ્યાસ કહે છે: દીકરીએ યોગ્ય અને સુવિચારિત વાત કરી, એ સાંભળી સુબાહુ ચિંતામાં પડી ગયા કે હવે શું કરવું.
સઙ્ગતાઃ પૃથિવીપાલાઃ સસૈન્યાઃ સપરિગ્રહાઃ । ઉપવિષ્ટાશ્ચ મઞ્ચેષુ યોદ્ધુકામા મહાબલાઃ
બધા રાજાઓ પોતાની સેના અને સાથીઓ સાથે મંચ પર બેઠા હતા, યુદ્ધ કરવા માટે આતુર અને શક્તિશાળી હતા.
યદિ બ્રવીમિ તાન્સર્વાન્સુતા નાયાતિ સામ્પ્રતમ્ । તથાપિ કોપસંયુક્તા હન્યુર્મા દુષ્ટબુદ્ધયઃ
હું જો બધાને કહું કે મારી દીકરી હવે નહીં આવે, તો એ દુષ્ટબુદ્ધિ રાજાઓ ગુસ્સામાં આવી મને મારી નાખે.
ન મે સૈન્યબલં તાદૃઙ્ન દુર્ગબલમદ્ભુતમ્ । યેનાહં નૃપતીન્સર્વાન્ પ્રત્યાદેષ્ટુમિહોત્સહે
મારે પાસે એવું સેના-બળ કે કિલ્લાની અદભૂત તાકાત નથી, જેના કારણે હું અહીં બેઠેલા બધા રાજાઓનો સામનો કરવાની હિંમત કરી શકું.
સુદર્શનસ્તથૈકાકી હ્યસહાયોઽધનઃ શિશુઃ । કિં કર્તવ્યં નિમગ્નોઽહં સર્વથા દુઃખસાગરે
સુદર્શન તો એકલો છે, કોઈ સાથી નથી, ધન પણ નથી, અને હજુ તો બાળક છે; હવે શું કરવું? હું તો આખો દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું.