ભ્રાતા તે સુબલઃ શૂરઃ સમ્પ્રાપ્તોઽસ્તિ જિઘૃક્ષયા । યુધાજિચ્ચ મહાબાહુઃ સાહાય્યં કર્તુમાગતઃ
'તારો ભાઈ સુબલ, જે શૂરવીર છે, પણ કબજા કરવા આવ્યો છે. મહાબળવાન યુધાજિત પણ તેની મદદ માટે આવ્યો છે.'
ગચ્છ વા તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર યાથાતથ્યમુદાહૃતમ્ । ત્વયિ સૈન્યવિહીને ચ યથેષ્ટં કુરુ સુવ્રત
'રાજાધિરાજ, તું જઇશ કે રહીશ, જે યોગ્ય છે એ કરીશ. તારી પાસે તો સેના નથી, તેથી તું જે ઇચ્છે તે કરી લે, ધર્મનિષ્ઠ.'
સુદર્શન ઉવાચ ન બલં ન સહાયો મે ન કોશો દુર્ગસંશ્રયઃ । ન મિત્રાણિ ન સૌહાર્દી ન નૃપા રક્ષકા મમ
સુદર્શને કહ્યું: 'મારી પાસે ન બળ છે, ન સાથી છે, ન ખજાનો છે, ન કિલ્લો છે. મારાં મિત્ર પણ નથી, ન કોઈ સ્નેહ છે, ન રાજાઓ મારી રક્ષા કરે છે.'
અત્ર સ્વયંવરં શ્રુત્વા દ્રષ્ટુકામ ઇહાગતઃ । સ્વપ્ને દેવ્યા પ્રેરિતોઽસ્મિ ભગવત્યા ન સંશયઃ
'અહીં સ્વયંવર થવાનું છે એ સાંભળી, હું જોવા આવ્યો છું. સ્વપ્નમાં દેવી ભગવતીએ મને મોકલ્યો છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
નાન્યચ્ચિકીર્ષિતં મેઽદ્ય મામાહ જગદીશ્વરી । તયા યદ્વિહિતં તચ્ચ ભવિતાઽદ્ય ન સંશયઃ
આજે મને બીજું કશું પણ ઇચ્છવું નથી; જગતની માલિક દેવીએ જે કહ્યું છે, એજ થશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ન શત્રુરસ્તિ સંસારે કોઽપ્યત્ર જગતીશ્વરાઃ । સર્વત્ર પશ્યતો મેઽદ્ય ભવાનીં જગદમ્બિકામ્
આ સંસારમાં મારો કોઈ દુશ્મન નથી, અહીં કોઈ જગતના માલિક પણ નથી. આજે હું જ્યાં જુઓ ત્યાં મને ભવાની, જગદંબા જ દેખાય છે.
યઃ કરિષ્યતિ શત્રુત્વં મયા સહ નૃપાત્મજાઃ । શાસ્તા તસ્ય મહાવિદ્યા નાહં જાનામિ શત્રુતામ્
રાજકુમારો, જે મારા સામે દુશ્મનાઈ કરશે, તેને મહાવિદ્યાએ દંડ આપશે; હું તો દુશ્મનાઈ જાણતો જ નથી.
યદ્ભાવિ તદ્વૈ ભવિતા નાન્યથા નૃપસત્તમાઃ । કા ચિન્તા હ્યત્ર કર્તવ્યા દૈવાધીનોઽસ્મિ સર્વથા
રાજાઓ, જે બનવાનું છે એ ચોક્કસ બનશે, બીજું કશું થઈ શકે નહીં. અહીં ચિંતા કરવાની શું જરૂર છે? હું તો સર્વે રીતે દૈવના હવાલે છું.
દેવભૂતમનુષ્યેષુ સર્વભૂતેષુ સર્વદા । સર્વેષાં તત્કૃતા ભક્તિર્નાન્યથા નૃપસત્તમાઃ
દેવોમાં, મનુષ્યોમાં કે બધા જીવોમાં, બધામાં ભક્તિ તો એના કરમથી જ થાય છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં, રાજાઓ.
સા યં ચિકીર્ષતે ભૂપં તં કરોતિ નૃપાધિપાઃ । નિર્ધનં વા નરં કામં કા ચિન્તા વૈ તદા મમ
રાજાઓ, જેને દેવી રાજા બનાવવી હોય તેને એ રાજા બનાવે છે. કોઈ ગરીબ હોય કે કોઈને ઈચ્છા હોય, એમાં મને શું ચિંતા?
તામૃતે પરમાં શક્તિં બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ । ન શક્તાઃ સ્પન્દિતું દેવાઃ કા ચિન્તા મે તદા નૃપાઃ
એ પરમ શક્તિ વિના તો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ અને બીજા દેવતાઓ પણ કંઈ કરી શકતા નથી. ત્યારે મને શું ચિંતા રહે, રાજાઓ?
અશક્તો વા સશક્તો વા યાદૃશસ્તાદૃશસ્ત્વહમ્ । તદાજ્ઞયા નૃપાદ્યૈવ સમ્પ્રાપ્તોઽસ્મિ સ્વયંવરે
હું બલહીન હોઉં કે શક્તિશાળી, જેવો છું એવો છું. રાજાઓ, દેવીના આદેશે આજે હું સ્વયંવરમાં આવ્યો છું.
સા યદિચ્છતિ તત્કુર્યાન્મમ કિં ચિન્તનેન વૈ । નાત્ર શંકા પ્રકર્તવ્યા સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્
જો દેવી ઈચ્છશે તો એજ કરશે; મને ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. અહીં કોઈ શંકા રાખવાની નહિ; હું સાચું જ કહું છું.
જયે પરાજયે લજ્જા ન મેઽત્રાણ્વપિ પાર્થિવાઃ । ભગવત્યાસ્તુ લજ્જાસ્તિ તદધીનોઽસ્મિ સર્વથા
વિજય થાય કે હાર, મને અહીં લાજ લાગતી નથી, રાજાઓ. લાજ તો ભગવતીને છે; હું તો સંપૂર્ણપણે એના હવાલે છું.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય તદાકર્ણ્ય વચનં રાજસત્તમાઃ । ઊચુઃ પરસ્પરં પ્રેક્ષ્ય નિશ્ચયજ્ઞા નરાધિપાઃ
વ્યાસજી બોલ્યા: એના શબ્દો સાંભળી રાજાઓએ એકબીજાને જોયા અને મનમાં નક્કી કરીને પરસ્પર વાત કરી.
સત્યમુક્તં ત્વયા સાધો ન મિથ્યા કર્હિચિદ્ભવેત્ । તથાપ્યુજ્જયનીનાથસ્ત્વાં હન્તું પરિકાઙ્ક્ષતિ
સાદુ, તું સાચું બોલ્યો છે; તારો શબ્દ ક્યારેય ખોટો નથી. છતાં ઉજ્જયિનીનો રાજા તને મારવાની ઇચ્છા રાખે છે.
ત્વત્કૃતે ન દયાદિષ્ટા ત્વાં બ્રવીમો મહામતે । યદ્યુક્તં તત્ત્વયા કાર્યં વિચાર્ય મનસાઽનઘ
મિત્ર, તારા માટે જ અમે કહીએ છીએ; શુ યોગ્ય છે એ તું મનમાં વિચારીને કરજે, નિર્દોષ.
સુદર્શન ઉવાચ સત્યમુક્તં ભવદ્ભિશ્ચ કૃપાવદ્ભિઃ સુહૃજ્જનૈઃ । કિં બ્રવીમિ પુનર્વાક્યમુક્ત્વા નૃપતિસત્તમાઃ
સુદર્શન બોલ્યો: મિત્રો, તમે દયાભાવથી અને સાચું બોલ્યા છો. હવે પછી હું શું કહું, રાજાઓ?
ન મૃત્યુઃ કેનચિદ્ભાવ્યઃ કસ્યચિદ્વા કદાચન । દૈવાધીનમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્
કોઈ પણ ક્યારેય કોઈનું મૃત્યુ લાવી શકે નહીં. આ આખું જગત, ચળવળતું કે સ્થિર, બધું દૈવના વશમાં છે.
સ્વવશોઽયં ન જીવોઽસ્તિ સ્વકર્મવશગઃ સદા । તત્કર્મ ત્રિવિધં પ્રોક્તં વિદ્વદ્ભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ
આ આત્મા કદી સ્વતંત્ર નથી; એ તો હંમેશા પોતાના કરમના વશમાં છે. વિદ્વાનો અને તત્વજ્ઞાની કહે છે કે કરમ ત્રણ પ્રકારના હોય છે.
સઞ્ચિતં વર્તમાનઞ્ચ પ્રારબ્ધઞ્ચ તૃતીયકમ્ । કાલકર્મસ્વભાવૈશ્ચ તતં સર્વમિદં જગત્
સંચિત, વર્તમાન અને પ્રારબ્ધ — આ ત્રણ પ્રકારના કરમ છે. સમય, કરમ અને સ્વભાવથી આખું જગત વણાયેલું છે.
ન દેવો માનુષં હન્તું શક્તઃ કાલાગમં વિના । હતં નિમિત્તમાત્રેણ હન્તિ કાલઃ સનાતનઃ
કોઈ દેવતા પણ destined સમય વિના મનુષ્યને મારી શકતા નથી. જ્યારે સમય આવે ત્યારે જ મૃત્યુ થાય છે; એ શાશ્વત છે.
યથા પિતા મે નિહતઃ સિંહેનામિત્રકર્ષણઃ । તથા માતામહોઽપ્યેવં યુદ્ધે યુધાજિતા હતઃ
જેમ મારા પિતા, શત્રુઓને હરાવનારા, સિંહ દ્વારા માર્યા ગયા હતા, એ જ રીતે મારા નાનાજી પણ યુદ્ધમાં યુધાજિતના હાથોં માર્યા ગયા.
યત્નકોટિં પ્રકુર્વાણો હન્યતે દૈવયોગતઃ । જીવેદ્વર્ષસહસ્રાણિ રક્ષણેન વિના નરઃ
કેટલીયે કોશિશો કર્યા પછી પણ, મનુષ્યને ભાગ્યના જોરે મૃત્યુ આવે છે; રક્ષણ વિના, માણસ હજારો વર્ષ જીવી શકે નહીં.
નાહં બિભેમિ ધર્મિષ્ઠાઃ કદાચિચ્ચ યુધાજિતઃ । દૈવમેવ પરં મત્વા સુસ્થિતોઽસ્મિ સદા નૃપાઃ
હે યુધાજિત, હું ડરતો નથી, અને ધર્મમાં સ્થિત લોકો ક્યારેય ડરતા નથી; હું તો ભાગ્યને સર્વોપરી માનીને હંમેશા સ્થિર રહ્યો છું, હે રાજાઓ.
સ્મરણં સતતં નિત્યં ભગવત્યાઃ કરોમ્યહમ્ । વિશ્વસ્ય જનની દેવી કલ્યાણં સા કરિષ્યતિ
હું સતત અને રોજ ભગવાનની માતાની સ્મૃતિ કરું છું; એ જગતજનની દેવી જરૂર શુભતા લાવશે.
પૂર્વાર્જિતં હિ ભોક્તવ્યં શુભં વાપ્યશુભં તથા । સ્વકૃતસ્ય ચ ભોગેન કીદૃક્શોકો વિજાનતામ્
પહેલાં જે સુખ કે દુઃખ મેળવ્યું હોય છે, એ ભોગવવું જ પડે છે; પોતાના કર્મના ફળ ભોગવીને સમજદાર માણસને પછી શું દુઃખ રહે છે?
સ્વકર્મફલયોગેન પ્રાપ્ય દુઃખમચેતનઃ । નિમિત્તકારણે વૈરં કરોત્યલ્પમતિઃ કિલ
પોતાના કર્મના ફળથી અજાણ માણસને દુઃખ મળે છે; ઓછા સમજવાળો માણસ નાનકડી વાતે શત્રુતા રાખે છે.
ન તથાઽહં વિજાનામિ વૈરં શોકં ભયં તથા । નિઃશઙ્કમિહ સમ્પ્રાપ્તઃ સમાજે ભૂભૃતામિહ
મારે તો આવી રીતે શત્રુતા, દુઃખ કે ડર લાગે જ નહીં; હું તો નિડર થઈને રાજાઓની સભામાં આવ્યો છું.
એકાકી દ્રષ્ટુકામોઽહં સ્વયંવરમનુત્તમમ્ । ભવિષ્યતિ ચ યદ્ભાવ્યં પ્રાપ્તોઽસ્મિ ચણ્ડિકાજ્ઞયા
હું એકલો જ આ અનન્ય સ્વયંવરને જોવા આવ્યો છું; જે destined છે એ થશે જ, કેમ કે હું ચંડિકાની આજ્ઞાથી અહીં આવ્યો છું.