ધર્મો જયતિ નાધર્મઃ સત્યં જયતિ નાનૃતમ્ । માનયં કુરુ રાજેન્દ્ર ત્યજ પાપમતિં કિલ
ધર્મે હંમેશા વિજય મળે છે, અધર્મે નહીં; સત્ય જીતે છે, અસત્ય નહીં. હે રાજાધિરાજ, માન આપો અને પાપી વિચાર છોડી દો.
દૌહિત્રસ્તવ સમ્પ્રાપ્તઃ સોઽપિ રૂપસમન્વિતઃ । રાજ્યયુક્તસ્તથા શ્રીમાન્કથં તં ન વરિષ્યતિ
તમારો દોહિત્ર પણ અહીં આવ્યો છે, સુંદરતા અને રાજ્ય સાથે, સમૃદ્ધિ ધરાવે છે—તો કન્યાએ એને કેમ પસંદ ન કરે?
અન્યે રાજસુતાઃ કામં વર્તન્તે બલવત્તરાઃ । કન્યાસ્વયંવરે કન્યા સ્વીકરિષ્યતિ સામ્પ્રતમ્
બીજા રાજકુમારો કદાચ વધારે બલવાન હોય, પણ સ્વયંવરમાં કન્યા પોતાની ઈચ્છાથી પસંદ કરશે.
વૃતે તથા વિવાદઃ કઃ પ્રવદન્તુ મહીભુજઃ । પરસ્પરં વિરોધોઽત્ર ન કર્તવ્યો વિજાનતા
પસંદગી થયા પછી વિવાદ શું રહે છે? રાજાઓ કહો તો ખરો. અહીં સમજદારોએ પરસ્પર વિવાદ કરવો યોગ્ય નથી.
સ્વપિતરં પ્રતિ શશિકલાવાક્યમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિવાદિનિ ભૂપાલે કેરલાધિપતૌ તદા । પ્રત્યુવાચ મહાભાગ યુધાજિદપિ પાર્થિવઃ
વ્યાસજી કહે છે: એ સમયે જ્યારે કેરળનો રાજા આવું બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે મહાન યશસ્વી યુધાજિત રાજાએ પણ જવાબ આપ્યો.
નીતિરેષા મહીપાલ યદ્બ્રવીતિ ભવાનિહ । સમાજે પાર્થિવાનાં વૈ સત્યવાગ્વિજિતેન્દ્રિયઃ
'રાજા, તમે અહીં જે કહ્યુ તે સાચી અને યોગ્ય રીત છે—રાજાઓની સભામાં તમે સત્ય અને સંયમથી વાત કરી છે.'
યોગ્યેષુ વર્તમાનેષુ કન્યારત્નં કુલોદ્વહ । અયોગ્યોઽર્હતિ ભૂપાલ ન્યાયોઽયં તવ રોચતે
યોગ્ય વર હોય ત્યારે, દીકરી જે ઘરનું ગૌરવ છે, તેને યોગ્ય કુળમાં જ આપવી જોઈએ. રાજા, અયોગ્યને તો એ લાયકાત જ નથી; આ જ નિયમ તમને પણ પસંદ છે.
ભાગં સિંહસ્ય ગોમાયુર્ભોક્તુમર્હતિ વા કથમ્ । તથા સુદર્શનોઽયં વૈ કન્યારત્નં કિમર્હતિ
સિંહના હિસ્સા પર ક્યારેય ગીધને હક નથી મળતો, એ જ રીતે, સુદર્શન આ દીકરી જેવું રત્ન મેળવવાનો લાયક નથી.
બલં વેદો હિ વિપ્રાણાં ભૂભુજાં ચાપજં બલમ્ । કિમન્યાય્યં મહારાજ બ્રવીમ્યહમિહાધુના
બ્રાહ્મણોની તાકાત એ વેદ છે અને રાજાઓની તાકાત એ ધનુષ્ય છે. મહારાજા, હું અહીં કંઈ અયોગ્ય તો નથી કહેતો ને?
બલં શુલ્કં યથા રાજ્ઞાં વિવાહે પરિકીર્તિતમ્ । બલવાનેવ ગૃહ્ણાતુ નાબલસ્તુ કદાચન
રાજાઓના લગ્નમાં તાકાત અને કન્યાદાન માટેનું મૂલ્ય મહત્વનું ગણાય છે. તેથી, જે તાકાતવર હોય એ જ કન્યા મેળવે, કમજોરને ક્યારેય નહીં.
તસ્માત્કન્યાપણં કૃત્વા નીતિરત્ર વિધીયતામ્ । અન્યથા કલહઃ કામં ભવિષ્યતિ મહીભુજામ્
એથી, કન્યાનું સ્વયંવર રાખવું જોઈએ અને આ નિયમ અહીં પાળવો જોઈએ. નહીં તો રાજાઓમાં ઝઘડો ચોક્કસ થશે.
એવં વિવાદે સંવૃત્તે રાજ્ઞાં તત્ર પરસ્પરમ્ । આહૂતસ્તુ સભામધ્યે સુબાહુર્નૃપસત્તમઃ
જ્યારે રાજાઓ વચ્ચે આવો વિવાદ થયો, ત્યારે રાજાઓએ સુબાહુને સભામાં બોલાવ્યા.
સમાહૂય નૃપાઃ સર્વે તમૂચુસ્તત્ત્વદર્શિનઃ । રાજન્નીતિસ્ત્વયા કાર્યા વિવાહેઽત્ર સમાહિતા
બધા રાજાઓએ ભેગા થઈને, સાચું સમજનારા લોકોએ સુબાહુને કહ્યું: 'રાજા, આ લગ્ન માટે યોગ્ય નિયમ તમે જ નક્કી કરો.'
કિં તે ચિકીર્ષિતં રાજંસ્તદ્વદસ્વ સમાહિતઃ । પુત્ર્યાઃ પ્રદાનં કસ્મૈ તે રોચતે નૃપ ચેતસિ
'રાજા, તમારે શું કરવું છે તે સ્પષ્ટ કહો. તમારી દીકરીને કોને આપવી છે એ તમારા મનમાં કોના માટે વલણ છે?'
સુબાહુરુવાચ પુત્ર્યા મે મનસા કામં વૃતઃ કિલ સુદર્શનઃ । મયા નિવારિતોઽત્યર્થં ન સા પ્રત્યેતિ મે વચઃ
સુબાહુએ કહ્યું: 'મારી દીકરીએ મનથી સુદર્શનને પસંદ કર્યો છે. મેં તેને ઘણીવાર સમજાવ્યું, પણ એ મારું કહેવું જ સાંભળતી નથી.'
કિં કરોમિ સુતાયા મે ન વશે વર્તતે મનઃ । સુદર્શનસ્તથૈકાકી સમ્પ્રાપ્તોઽસ્તિ નિરાકુલઃ
'હવે હું શું કરું? મારી દીકરીનું મન હવે મારા કાબૂમાં નથી. સુદર્શન પણ એકલો, નિર્ભય આવી પહોંચ્યો છે.'
વ્યાસ ઉવાચ સમ્પન્ના ભૂભુજઃ સર્વે સમાહૂય સુદર્શનમ્ । ઊચુઃ સમાગતં શાન્તમેકાકિનમતન્દ્રિતાઃ
વ્યાસજી કહે છે: 'બધા રાજાઓએ સુદર્શનને બોલાવીને, જે એકલો, શાંત અને નિડર આવી ગયો હતો, તેને સન્માનપૂર્વક પૂછ્યું.'
રાજપુત્ર મહાભાગ કેનાહૂતોઽસિ સુવ્રત । એકાકી યઃ સમાયાતઃ સમાજે ભૂભૃતામિહ
'રાજકુમાર, મહાન ભાગ્યશાળી, તને અહીં કોણે બોલાવ્યો? તું એકલો રાજાઓની સભામાં કેમ આવ્યો છે?'
ન વૈ સૈન્યં ન સચિવા ન કોશો ન બૃહદ્બલમ્ । કિમર્થઞ્ચ સમાયાતસ્તત્ત્વં બ્રૂહિ મહામતે
'તારું તો ન સેના છે, ન મંત્રી છે, ન ખજાનો છે, ન મોટું બળ છે. તો તું અહીં શા માટે આવ્યો છે? સાચું કહો, વિદ્વાન.'
યુદ્ધકામા નૃપતયો વર્તન્તેઽત્ર સમાગમે । કન્યાર્થં સૈન્યસમ્પન્નાઃ કિં ત્વં કર્તુમિહેચ્છસિ
'અહીં રાજાઓ યુદ્ધ કરવા તૈયાર બેઠા છે, દરેક પાસે સેના છે અને કન્યાને મેળવવા માટે ઉત્સુક છે. તું અહીં શું કરવા ઇચ્છે છે?'
ભ્રાતા તે સુબલઃ શૂરઃ સમ્પ્રાપ્તોઽસ્તિ જિઘૃક્ષયા । યુધાજિચ્ચ મહાબાહુઃ સાહાય્યં કર્તુમાગતઃ
'તારો ભાઈ સુબલ, જે શૂરવીર છે, પણ કબજા કરવા આવ્યો છે. મહાબળવાન યુધાજિત પણ તેની મદદ માટે આવ્યો છે.'
ગચ્છ વા તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર યાથાતથ્યમુદાહૃતમ્ । ત્વયિ સૈન્યવિહીને ચ યથેષ્ટં કુરુ સુવ્રત
'રાજાધિરાજ, તું જઇશ કે રહીશ, જે યોગ્ય છે એ કરીશ. તારી પાસે તો સેના નથી, તેથી તું જે ઇચ્છે તે કરી લે, ધર્મનિષ્ઠ.'
સુદર્શન ઉવાચ ન બલં ન સહાયો મે ન કોશો દુર્ગસંશ્રયઃ । ન મિત્રાણિ ન સૌહાર્દી ન નૃપા રક્ષકા મમ
સુદર્શને કહ્યું: 'મારી પાસે ન બળ છે, ન સાથી છે, ન ખજાનો છે, ન કિલ્લો છે. મારાં મિત્ર પણ નથી, ન કોઈ સ્નેહ છે, ન રાજાઓ મારી રક્ષા કરે છે.'
અત્ર સ્વયંવરં શ્રુત્વા દ્રષ્ટુકામ ઇહાગતઃ । સ્વપ્ને દેવ્યા પ્રેરિતોઽસ્મિ ભગવત્યા ન સંશયઃ
'અહીં સ્વયંવર થવાનું છે એ સાંભળી, હું જોવા આવ્યો છું. સ્વપ્નમાં દેવી ભગવતીએ મને મોકલ્યો છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
નાન્યચ્ચિકીર્ષિતં મેઽદ્ય મામાહ જગદીશ્વરી । તયા યદ્વિહિતં તચ્ચ ભવિતાઽદ્ય ન સંશયઃ
આજે મને બીજું કશું પણ ઇચ્છવું નથી; જગતની માલિક દેવીએ જે કહ્યું છે, એજ થશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ન શત્રુરસ્તિ સંસારે કોઽપ્યત્ર જગતીશ્વરાઃ । સર્વત્ર પશ્યતો મેઽદ્ય ભવાનીં જગદમ્બિકામ્
આ સંસારમાં મારો કોઈ દુશ્મન નથી, અહીં કોઈ જગતના માલિક પણ નથી. આજે હું જ્યાં જુઓ ત્યાં મને ભવાની, જગદંબા જ દેખાય છે.
યઃ કરિષ્યતિ શત્રુત્વં મયા સહ નૃપાત્મજાઃ । શાસ્તા તસ્ય મહાવિદ્યા નાહં જાનામિ શત્રુતામ્
રાજકુમારો, જે મારા સામે દુશ્મનાઈ કરશે, તેને મહાવિદ્યાએ દંડ આપશે; હું તો દુશ્મનાઈ જાણતો જ નથી.
યદ્ભાવિ તદ્વૈ ભવિતા નાન્યથા નૃપસત્તમાઃ । કા ચિન્તા હ્યત્ર કર્તવ્યા દૈવાધીનોઽસ્મિ સર્વથા
રાજાઓ, જે બનવાનું છે એ ચોક્કસ બનશે, બીજું કશું થઈ શકે નહીં. અહીં ચિંતા કરવાની શું જરૂર છે? હું તો સર્વે રીતે દૈવના હવાલે છું.
દેવભૂતમનુષ્યેષુ સર્વભૂતેષુ સર્વદા । સર્વેષાં તત્કૃતા ભક્તિર્નાન્યથા નૃપસત્તમાઃ
દેવોમાં, મનુષ્યોમાં કે બધા જીવોમાં, બધામાં ભક્તિ તો એના કરમથી જ થાય છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં, રાજાઓ.
સા યં ચિકીર્ષતે ભૂપં તં કરોતિ નૃપાધિપાઃ । નિર્ધનં વા નરં કામં કા ચિન્તા વૈ તદા મમ
રાજાઓ, જેને દેવી રાજા બનાવવી હોય તેને એ રાજા બનાવે છે. કોઈ ગરીબ હોય કે કોઈને ઈચ્છા હોય, એમાં મને શું ચિંતા?