તત્ર ભાગવતં પુણ્યં પઞ્ચમં વેદસમ્મિતમ્ । કથિતં યત્ત્વયા પૂર્વં સર્વલક્ષણસંયુતમ્
આમાં, ભાગવત પુરાણ પવિત્ર અને પાંચમું છે, જે વેદ સમાન માનવામાં આવે છે; એ તું પહેલાં બધાં લક્ષણો સાથે વર્ણવી ચૂક્યો છે.
ઉદ્દેશમત્રેણ તદા કીર્તિતં પરમાદ્ભુતમ્ । મુક્તિપ્રદં મુમુક્ષૂણાં કામદં ધર્મદં તથા
એ વખતે એ અદ્ભુત પુરાણ માત્ર સંક્ષેપમાં જ કહેવામાં આવ્યું હતું; એ મુક્તિ ઇચ્છનારને મુક્તિ આપે છે અને કામના તથા ધર્મ પણ આપે છે.
વિસ્તરેણ તદાખ્યાહિ પુરાણોત્તમમાદરાત્ । શ્રોતુકામા દ્વિજાઃ સર્વે દિવ્યં ભાગવતં શુભમ્
હવે એ શ્રેષ્ઠ પુરાણને વિગતે અને શ્રદ્ધાથી કહો; અહીંના બધા દ્વિજાતિઓ દિવ્ય અને શુભ ભાગવત સાંભળવા ઇચ્છે છે.
ત્વં તુ જાનાસિ ધર્મજ્ઞ પૌરાણીં સંહિતાં કિલ । કૃષ્ણોક્તાં ગુરુભક્તત્વાત્ સમ્યક્ સત્ત્વગુણાશ્રયઃ
ધર્મને જાણનાર, તું ખરેખર એ પ્રાચીન પુરાણ સંહિતા જાણે છે, જે કૃષ્ણે કહેલી છે; ગુરુભક્તિ અને સાત્ત્વિક ગુણના કારણે તને એનું જ્ઞાન છે.
શ્રુતાન્યન્યાનિ સર્વજ્ઞ ત્વન્મુખાન્નિઃસૃતાનિ ચ । નૈવ તૃપ્તિં વ્રજામોઽદ્ય સુધાપાનેઽમરા યથા
સર્વજ્ઞ, તારા મુખેથી બીજા શાસ્ત્રો સાંભળ્યા છે, છતાં આજે અમને સંતોષ થતો નથી, જેમ દેવતાઓ અમૃત પીધા પછી પણ તૃપ્ત થતા નથી.
ધિક્સુધાં પિબતાં સૂત મુક્તિર્નૈવ કદાચન । પિબન્ભાગવતં સદ્યો નરો મુચ્યેત સઙ્કટાત્
સૂતજી, એ અમૃતને ધિક્કાર છે, જે પીધા પછી પણ મુક્તિ નથી આપતું; પણ ભાગવતનું પાન કરવાથી માણસ તરત જ દુઃખમાંથી છૂટી જાય છે.
સુધાપાનનિમિત્તં યત્ કૃતા યજ્ઞાઃ સહસ્રશઃ । ન શાન્તિમધિગચ્છામઃ સૂત સર્વાત્મના વયમ્
હે સૂતજી, અમારે અમૃત પીવા માટે હજારો યજ્ઞ કર્યા, છતાંયે અમને ક્યારેય સાચી શાંતિ મળી નથી.
મખાનાં હિ ફલં સ્વર્ગઃ સ્વર્ગાત્પ્રચ્યવનં પુનઃ । એવં સંસારચક્રેઽસ્મ્નિન્ ભ્રમણં ચ નિરન્તરમ્
યજ્ઞનું ફળ તો સ્વર્ગ છે, પણ સ્વર્ગમાંથી પાછા પડી જવાય છે; આમ, આ સંસારના ચક્રમાં સતત ભટકાવું જ રહે છે.
વિના જ્ઞાનેન સર્વજ્ઞ નૈવ મુક્તિઃ કદાચન । ભ્રમતાં કાલચક્રેઽત્ર નરાણાં ત્રિગુણાત્મકે
હે સર્વજ્ઞ, જ્ઞાન વિના ક્યારેય મુક્તિ મળતી નથી; ત્રણ ગુણથી બનેલા આ સમયના ચક્રમાં મનુષ્યો સતત ભટકતા રહે છે.
અતઃ સર્વરસોપેતં પુણ્યં ભાગવતં વદ । પાવનં મુક્તિદં ગુહ્યં મુમુક્ષૂણાં સદા પ્રિયમ્
એથી, સર્વ રસથી ભરપૂર, પવિત્ર, મુક્તિ આપનાર, ગુપ્ત અને મુમુક્ષુઓને હંમેશા પ્રિય એવા પવિત્ર ભાગવતનું વર્ણન કરો.
ગ્રન્થસંખ્યાવિષયવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ ધન્યોઽહમતિભાગ્યોઽહં પાવિતોઽહં મહાત્મભિઃ । યત્પૃષ્ટં સુમહત્પુણ્યં પુરાણં વેદવિશ્રુતમ્
સૂતજીએ કહ્યું: હું ધન્ય છું, બહુ ભાગ્યશાળી છું, મહાન આત્માઓએ મને પવિત્ર કર્યો છે, કેમ કે તમે મને જે પુણ્યમય અને વેદોમાં પ્રસિદ્ધ એવા પુરાણ વિશે પૂછ્યું છે.
તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સર્વશ્રુત્યર્થસમ્મતમ્ । રહસ્યં સર્વશાસ્ત્રાણામાગમાનામનુત્તમમ્
હવે હું એ વાત સમજાવીશ, જે સર્વ વેદોના અર્થથી માન્ય છે, સર્વ શાસ્ત્રો અને આગમોનું શ્રેષ્ઠ રહસ્ય છે.
નત્વા તત્પદપઙ્કજં સુલલિતં મુક્તિપ્રદં યોગિનાં ॥ બ્રહ્માદ્યૈરપિ સેવિતં સ્તુતિપરૈર્ધ્યેયં મુનીન્દ્રૈઃ સદા । વક્ષ્યામ્યદ્ય સવિસ્તરં બહુરસં શ્રીમત્પુરાણોત્તમં
યોગીઓને મુક્તિ આપતા, સુંદર કમળ જેવા ચરણોમાં વંદન કરીને, જે બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ દ્વારા હંમેશા પૂજાય છે, મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુતિ અને ધ્યાન કરવામાં આવે છે, એ અનેક રસથી ભરેલા મહાન પુરાણનું આજે હું વિસ્તૃત વર્ણન કરું છું.
યા વિદ્યેત્યભિધીયતે શ્રુતિપથે શક્તિઃ સદાદ્યા પરા ॥ સર્વજ્ઞા ભવબન્ધછિત્તિનિપુણા સર્વાશયે સંસ્થિતા । દુર્જ્ઞેયા સુદુરાત્મભિશ્ચ મુનિભિર્ધ્યાનાસ્પદં પ્રાપિતા
જેને વેદોમાં 'વિદ્યા' કહે છે, એ પ્રાચીન, સર્વશક્તિમાન, સર્વજ્ઞ, સંસારના બંધનો કાપવામાં કુશળ, સર્વ જીવોમાં રહેલી, દુષ્ટ મનવાળાઓ માટે અગ્રહ્ય, પણ મહર્ષિઓ દ્વારા ધ્યાનનું વિષય બનેલી છે.
સૃષ્ટ્વાખિલં જગદિદં સદસત્સ્વરૂપં શક્ત્યા સ્વયા ત્રિગુણયા પરિપાતિ વિશ્વમ્ । સંહૃત્ય કલ્પસમયે રમતે તથૈકા તાં સર્વવિશ્વજનનીં મનસા સ્મરામિ
પોતાની ત્રિગુણાત્મક શક્તિથી, આ સમગ્ર જગતનું સર્જન કરીને, તે જગતને પોષે છે; પ્રલય સમયે એ બધું સંહારીને એકલી આનંદમાં રહે છે. એ સર્વજીવનની માતાને હું મનથી સ્મરણ કરું છું.
બ્રહ્મા સૃજત્યખિલમેતદિતિ પ્રસિદ્ધં પૌરાણિકૈશ્ચ કથિતં ખલુ વેદવિદ્ભિઃ । વિષ્ણોસ્તુ નાભિકમલે કિલ તસ્ય જન્મ તૈરુક્તમેવ સૃજતે ન હિ સ સ્વતન્ત્રઃ
બધું સર્જન બ્રહ્મા કરે છે એવું પુરાણકારો અને વેદજ્ઞો કહે છે. પણ તે તો વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળમાં જન્મે છે; એટલે તે સર્જન કરે છે, પણ સ્વતંત્ર નથી.
વિષ્ણુસ્તુ શેષશયને સ્વપિતીતિ કાલે તન્નાભિપદ્યમુકુલે ખલુ તસ્ય જન્મ । આધારતાં કિલ ગતોઽત્ર સહસ્રમૌલિઃ સમ્બોધ્યતાં સ ભગવાન્ હિ કથં મુરારિઃ
વિષ્ણુ પ્રલય સમયે શેષનાગ પર સુવે છે; તેના નાભિમાંથી કમળ ઉગે છે અને તેમાં બ્રહ્માનો જન્મ થાય છે. હજારો માથાવાળો શેષનાગ આધારરૂપ બને છે; પણ મુરદ્વંસી ભગવાન કેવી રીતે જાગૃત થયા?
એકાર્ણવસ્ય સલિલં રસરૂપમેવ પાત્રં વિના ન હિ રસસ્થિતિરસ્તિ કચ્ચિત્ । યા સર્વભૂતવિષયે કિલ શક્તિરૂપા તાં સર્વભૂતજનનીં શરણં ગતોઽસ્મિ
એકમાત્ર મહાસાગરનું જળ એ રસરૂપ છે; પણ પાત્ર વિના રસ ટકી શકતો નથી. જે સર્વ જીવોમાં શક્તિરૂપે રહેલી છે, એ સર્વજીવનની માતાના હું શરણમાં ગયો છું.
યોગનિદ્રામીલિતાક્ષં વિષ્ણું દૃષ્ટ્વામ્બુજે સ્થિતઃ । અજસ્તુષ્ટાવ યાં દેવીં તામહં શરણં ગતઃ
કમળ પર બેઠેલા બ્રહ્માએ, યોગનિદ્રામાં મુંદેલા નેત્રવાળા વિષ્ણુને જોઈને, જે દેવીની સ્તુતિ કરી, એ દેવીના હું શરણમાં ગયો છું.
તાં ધ્યાત્વા સગુણાં માયાં મુક્તિદાં નિર્ગુણાં તથા । વક્ષ્યે પુરાણમખિલં શૃણ્વન્તુ મુનયસ્ત્વિહ
ગુણવાળી અને મુક્તિ આપનારી તથા નિર્ગુણ એવી માયાનું ધ્યાન કરીને, હવે હું આખું પુરાણ કહું છું; અહીં મહર્ષિઓએ સાંભળવું જોઈએ.
પુરાણમુત્તમં પુણ્યં શ્રીમદ્ભાગવતાભિધમ્ । અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ શ્લોકાસ્તત્ર તુ સંસ્કૃતાઃ
શ્રેષ્ઠ, પુણ્યમય અને શ્રીમદ્ ભાગવત નામે પુરાણમાં અઢાર હજાર સુંદર શ્લોકો છે.
સ્કન્ધા દ્વાદશ ચૈવાત્ર કૃષ્ણેન વિહિતાઃ શુભાઃ । ત્રિશતં પૂર્ણમધ્યાયા અષ્ટાદશયુતાઃ સ્મૃતાઃ
તેમાં કૃષ્ણે રચેલા બાર શુભ સ્કંધ છે; કુલ ત્રણસો અધ્યાય છે, જે અઢાર દહાકા ગણાય છે.
વિંશતિઃ પ્રથમે તત્ર દ્વિતીયે દ્વાદશૈવ તુ । ત્રિંશચ્ચૈવ તૃતીયે તુ ચતુર્થે પઞ્ચવિંશતિઃ
પ્રથમ સ્કંધમાં વીસ અધ્યાય, બીજામાં બાર, ત્રીજામાં ત્રીસ અને ચોથામાં પચ્ચીસ અધ્યાય છે.
પઞ્ચત્રિંશત્તથાધ્યાયાઃ પઞ્ચમે પરિકીર્તિતાઃ । એકત્રિંશત્તથા ષષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ચ સપ્તમે
પાંચમા સ્કંધમાં પાંત્રીસ, છઠ્ઠામાં એકત્રીસ અને સાતમા સ્કંધમાં ચાળીસ અધ્યાય ગણાય છે.
અષ્ટમે તત્ત્વસઙ્ખ્યાશ્ચ પઞ્ચાશન્નવમે તથા । ત્રયોદશ તુ સમ્પ્રોક્તા દશમે મુનિના કિલ
આઠમા સ્કંધમાં તત્વોની ગણતરી, નવમા સ્કંધમાં પચાસ, અને દસમામાં ત્રેણે દશ તત્વો મહર્ષિ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે.
તથા ચૈકાદશસ્કન્ધે ચતુર્વિંશતિરીરિતાઃ । ચતુર્દશૈવ ચાધ્યાયા દ્વાદશે મુનિસત્તમાઃ
એ જ રીતે અગિયારમા સ્કંધમાં ચોવીસ તત્વો વર્ણવાયા છે અને બારમા સ્કંધમાં, હે મહાન ઋષિઓ, ચૌદ અધ્યાય છે.
એવં સઙ્ખ્યા સમાખ્યાતા પુરાણેઽસ્મિન્મહાત્મના । અષ્ટાદશસહસ્રીયા સઙ્ખ્યા ચ પરિકીર્તિતા
આ રીતે, મહાન આત્માએ આ પુરાણમાં સંખ્યાઓ જણાવી છે અને કુલ સંખ્યા અઢાર હજાર કહેવાઈ છે.
સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ । વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્
સૃષ્ટિ, પ્રલય, વંશાવળી, મનુઓના યુગ અને વંશોની કથાઓ — આ પાંચ લક્ષણો પુરાણના છે.
નિર્ગુણા યા સદા નિત્યા વ્યાપિકા વિકૃતા શિવા । યોગગમ્યાખિલાધારા તુરીયા યા ચ સંસ્થિતા
જે સદા ગુણથી રહિત, શાશ્વત, સર્વવ્યાપી, રૂપ બદલતી, કલ્યાણકારી, યોગથી પ્રાપ્ત થતી, સર્વનું આધાર અને ચોથા અવસ્થામાં સ્થિત છે — એવી દેવી છે.
તસ્યાસ્તુ સાત્ત્વિકી શક્તી રાજસી તામસી તથા । મહાલક્ષ્મીઃ સરસ્વતી મહાકાલીતિ તાઃ સ્ત્રિયઃ
આ દેવીની ત્રણ શક્તિઓ છે — સાત્ત્વિક, રાજસિક અને તામસિક; એ મહાલક્ષ્મી, સરસ્વતી અને મહાકાળી કહેવાય છે.