એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સ્વયંવરદિદૃક્ષયા । મિલિતાસ્તત્ર રાજાનો વરવારણસંયુતાઃ
આ રાજાઓ અને અનેક બીજા રાજાઓ પણ સ્વયંવર જોવાની ઈચ્છાથી, પોતાના શ્રેષ્ઠ હાથીઓ સાથે ત્યાં એકઠા થયા હતા.
અન્યોન્યં નૃપપુત્રાસ્ત ઇત્યૂચુર્મિલિતાસ્તદા । સુદર્શનો નૃપસુતો હ્યાગતોઽસ્તિ નિરાકુલઃ
ત્યારે એકઠા થયેલા રાજકુમારો એકબીજાને કહેવા લાગ્યા: 'સુદર્શન રાજકુમાર અહીં શાંતિથી અને નિર્ભય આવી ગયો છે.'
એકાકી રથમારુહ્ય માત્રા સહ મહામતિઃ । વિવાહાર્થમિહાયાતઃ કાકુત્સ્થઃ કિં નુ સામ્પ્રતમ્
માત્ર પોતાની માતા સાથે, એકલો અને બુદ્ધિશાળી કાકુત્થ, લગ્ન માટે રથ પર આવી પહોંચ્યો છે—હવે શું થશે?
એતાન્ રાજસુતાંસ્ત્યક્ત્વા સસૈન્યાન્સાયુધાનથ । કિમેનં રાજપુત્રી સા વરિષ્યતિ મહાભુજમ્
આ બધા સૈન્ય અને શસ્ત્રો ધરાવતાં રાજકુમારોને છોડી, શું રાજકુમારી આ મહાબાહુ રાજકુમારને પસંદ કરશે?
યુધાજિદથ રાજેશસ્તાનુવાચ મહીપતીન્ । અહમેનં હનિષ્યામિ કન્યાર્થે નાત્ર સંશયઃ
પછી યુધાજિત રાજાએ એ રાજાઓને કહ્યું: 'હું કન્યાના માટે એને મારી નાખીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
કેરલાધિપતિઃ પ્રાહ તં તદા નીતિસત્તમઃ । નાત્ર યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં રાજન્નિચ્છાસ્વયંવરે
એ સમયે કેરળના વિદ્વાન રાજાએ કહ્યું: 'રાજા, અહીં કોઈ યુદ્ધ થવું જોઈએ નહીં, કારણ કે આ સ્વયંવર છે, જ્યાં પસંદગી કન્યાની છે.'
બલેન હરણં નાસ્તિ નાત્ર શુલ્કસ્વયંવરઃ । કન્યેચ્છયાઽત્ર વરણં વિવાદઃ કીદૃશસ્ત્વિહ
અહીં બળપૂર્વક અપહરણ નથી, ન તો કશું મૂલ્ય રાખીને સ્વયંવર છે; કન્યાની ઈચ્છાથી પસંદગી થશે—તો વિવાદ શું માટે?
અન્યાયેન ત્વયા પૂર્વમસૌ રાજ્યાત્પ્રવાસિતઃ । દૌહિત્રાયાર્પિતં રાજ્યં બલવન્નૃપસત્તમ
તમે અગાઉ અયોગ્ય રીતે એને રાજ્યમાંથી કાઢી નાખ્યો હતો અને બળપૂર્વક રાજ્ય તમારા દોહિત્રને આપ્યું હતું.
કાકુત્સ્થોઽયં મહાભાગ કોસલાધિપતેઃ સુતઃ । કથમેનં રાજપુત્રં હનિષ્યસિ નિરાગસમ્
આ કાકુત્થ, હે ભાગ્યશાળી, કોશલના રાજાનો પુત્ર છે; નિર્દોષ એવા આ રાજકુમારને તમે કેવી રીતે મારી શકશો?
લપ્સ્યસે તત્ફલં નૂનમનયસ્ય નૃપોત્તમ । શાસ્તાસ્તિ કશ્ચિદાયુષ્મઞ્જગતોઽસ્ય જગત્પતિઃ
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, આ અયોગ્ય કાર્યનું ફળ તમે ચોક્કસ જ મેળશો; જગતનો એક શાસક છે, જે બધાનું પાલન કરે છે.
ધર્મો જયતિ નાધર્મઃ સત્યં જયતિ નાનૃતમ્ । માનયં કુરુ રાજેન્દ્ર ત્યજ પાપમતિં કિલ
ધર્મે હંમેશા વિજય મળે છે, અધર્મે નહીં; સત્ય જીતે છે, અસત્ય નહીં. હે રાજાધિરાજ, માન આપો અને પાપી વિચાર છોડી દો.
દૌહિત્રસ્તવ સમ્પ્રાપ્તઃ સોઽપિ રૂપસમન્વિતઃ । રાજ્યયુક્તસ્તથા શ્રીમાન્કથં તં ન વરિષ્યતિ
તમારો દોહિત્ર પણ અહીં આવ્યો છે, સુંદરતા અને રાજ્ય સાથે, સમૃદ્ધિ ધરાવે છે—તો કન્યાએ એને કેમ પસંદ ન કરે?
અન્યે રાજસુતાઃ કામં વર્તન્તે બલવત્તરાઃ । કન્યાસ્વયંવરે કન્યા સ્વીકરિષ્યતિ સામ્પ્રતમ્
બીજા રાજકુમારો કદાચ વધારે બલવાન હોય, પણ સ્વયંવરમાં કન્યા પોતાની ઈચ્છાથી પસંદ કરશે.
વૃતે તથા વિવાદઃ કઃ પ્રવદન્તુ મહીભુજઃ । પરસ્પરં વિરોધોઽત્ર ન કર્તવ્યો વિજાનતા
પસંદગી થયા પછી વિવાદ શું રહે છે? રાજાઓ કહો તો ખરો. અહીં સમજદારોએ પરસ્પર વિવાદ કરવો યોગ્ય નથી.
સ્વપિતરં પ્રતિ શશિકલાવાક્યમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિવાદિનિ ભૂપાલે કેરલાધિપતૌ તદા । પ્રત્યુવાચ મહાભાગ યુધાજિદપિ પાર્થિવઃ
વ્યાસજી કહે છે: એ સમયે જ્યારે કેરળનો રાજા આવું બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે મહાન યશસ્વી યુધાજિત રાજાએ પણ જવાબ આપ્યો.
નીતિરેષા મહીપાલ યદ્બ્રવીતિ ભવાનિહ । સમાજે પાર્થિવાનાં વૈ સત્યવાગ્વિજિતેન્દ્રિયઃ
'રાજા, તમે અહીં જે કહ્યુ તે સાચી અને યોગ્ય રીત છે—રાજાઓની સભામાં તમે સત્ય અને સંયમથી વાત કરી છે.'
યોગ્યેષુ વર્તમાનેષુ કન્યારત્નં કુલોદ્વહ । અયોગ્યોઽર્હતિ ભૂપાલ ન્યાયોઽયં તવ રોચતે
યોગ્ય વર હોય ત્યારે, દીકરી જે ઘરનું ગૌરવ છે, તેને યોગ્ય કુળમાં જ આપવી જોઈએ. રાજા, અયોગ્યને તો એ લાયકાત જ નથી; આ જ નિયમ તમને પણ પસંદ છે.
ભાગં સિંહસ્ય ગોમાયુર્ભોક્તુમર્હતિ વા કથમ્ । તથા સુદર્શનોઽયં વૈ કન્યારત્નં કિમર્હતિ
સિંહના હિસ્સા પર ક્યારેય ગીધને હક નથી મળતો, એ જ રીતે, સુદર્શન આ દીકરી જેવું રત્ન મેળવવાનો લાયક નથી.
બલં વેદો હિ વિપ્રાણાં ભૂભુજાં ચાપજં બલમ્ । કિમન્યાય્યં મહારાજ બ્રવીમ્યહમિહાધુના
બ્રાહ્મણોની તાકાત એ વેદ છે અને રાજાઓની તાકાત એ ધનુષ્ય છે. મહારાજા, હું અહીં કંઈ અયોગ્ય તો નથી કહેતો ને?
બલં શુલ્કં યથા રાજ્ઞાં વિવાહે પરિકીર્તિતમ્ । બલવાનેવ ગૃહ્ણાતુ નાબલસ્તુ કદાચન
રાજાઓના લગ્નમાં તાકાત અને કન્યાદાન માટેનું મૂલ્ય મહત્વનું ગણાય છે. તેથી, જે તાકાતવર હોય એ જ કન્યા મેળવે, કમજોરને ક્યારેય નહીં.
તસ્માત્કન્યાપણં કૃત્વા નીતિરત્ર વિધીયતામ્ । અન્યથા કલહઃ કામં ભવિષ્યતિ મહીભુજામ્
એથી, કન્યાનું સ્વયંવર રાખવું જોઈએ અને આ નિયમ અહીં પાળવો જોઈએ. નહીં તો રાજાઓમાં ઝઘડો ચોક્કસ થશે.
એવં વિવાદે સંવૃત્તે રાજ્ઞાં તત્ર પરસ્પરમ્ । આહૂતસ્તુ સભામધ્યે સુબાહુર્નૃપસત્તમઃ
જ્યારે રાજાઓ વચ્ચે આવો વિવાદ થયો, ત્યારે રાજાઓએ સુબાહુને સભામાં બોલાવ્યા.
સમાહૂય નૃપાઃ સર્વે તમૂચુસ્તત્ત્વદર્શિનઃ । રાજન્નીતિસ્ત્વયા કાર્યા વિવાહેઽત્ર સમાહિતા
બધા રાજાઓએ ભેગા થઈને, સાચું સમજનારા લોકોએ સુબાહુને કહ્યું: 'રાજા, આ લગ્ન માટે યોગ્ય નિયમ તમે જ નક્કી કરો.'
કિં તે ચિકીર્ષિતં રાજંસ્તદ્વદસ્વ સમાહિતઃ । પુત્ર્યાઃ પ્રદાનં કસ્મૈ તે રોચતે નૃપ ચેતસિ
'રાજા, તમારે શું કરવું છે તે સ્પષ્ટ કહો. તમારી દીકરીને કોને આપવી છે એ તમારા મનમાં કોના માટે વલણ છે?'
સુબાહુરુવાચ પુત્ર્યા મે મનસા કામં વૃતઃ કિલ સુદર્શનઃ । મયા નિવારિતોઽત્યર્થં ન સા પ્રત્યેતિ મે વચઃ
સુબાહુએ કહ્યું: 'મારી દીકરીએ મનથી સુદર્શનને પસંદ કર્યો છે. મેં તેને ઘણીવાર સમજાવ્યું, પણ એ મારું કહેવું જ સાંભળતી નથી.'
કિં કરોમિ સુતાયા મે ન વશે વર્તતે મનઃ । સુદર્શનસ્તથૈકાકી સમ્પ્રાપ્તોઽસ્તિ નિરાકુલઃ
'હવે હું શું કરું? મારી દીકરીનું મન હવે મારા કાબૂમાં નથી. સુદર્શન પણ એકલો, નિર્ભય આવી પહોંચ્યો છે.'
વ્યાસ ઉવાચ સમ્પન્ના ભૂભુજઃ સર્વે સમાહૂય સુદર્શનમ્ । ઊચુઃ સમાગતં શાન્તમેકાકિનમતન્દ્રિતાઃ
વ્યાસજી કહે છે: 'બધા રાજાઓએ સુદર્શનને બોલાવીને, જે એકલો, શાંત અને નિડર આવી ગયો હતો, તેને સન્માનપૂર્વક પૂછ્યું.'
રાજપુત્ર મહાભાગ કેનાહૂતોઽસિ સુવ્રત । એકાકી યઃ સમાયાતઃ સમાજે ભૂભૃતામિહ
'રાજકુમાર, મહાન ભાગ્યશાળી, તને અહીં કોણે બોલાવ્યો? તું એકલો રાજાઓની સભામાં કેમ આવ્યો છે?'
ન વૈ સૈન્યં ન સચિવા ન કોશો ન બૃહદ્બલમ્ । કિમર્થઞ્ચ સમાયાતસ્તત્ત્વં બ્રૂહિ મહામતે
'તારું તો ન સેના છે, ન મંત્રી છે, ન ખજાનો છે, ન મોટું બળ છે. તો તું અહીં શા માટે આવ્યો છે? સાચું કહો, વિદ્વાન.'
યુદ્ધકામા નૃપતયો વર્તન્તેઽત્ર સમાગમે । કન્યાર્થં સૈન્યસમ્પન્નાઃ કિં ત્વં કર્તુમિહેચ્છસિ
'અહીં રાજાઓ યુદ્ધ કરવા તૈયાર બેઠા છે, દરેક પાસે સેના છે અને કન્યાને મેળવવા માટે ઉત્સુક છે. તું અહીં શું કરવા ઇચ્છે છે?'