સર્વદા સર્વદેશેષુ પાતુ ત્વાં ભુવનેશ્વરી । મહામાયા જગદ્ધાત્રી સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી
દરેક સમયે, દરેક જગ્યાએ ભુવનેશ્વરી તને રક્ષે. મહામાયા, જગતની પોષક, સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપા તને રક્ષે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા તં તદા માતા વેપમાના ભયાકુલા । ઉવાચાહં ત્વયા સાર્ધમાગમિષ્યામિ સર્વથા
વ્યાસજી કહે છે: આમ કહીને, ડરીને કાંપતી માતાએ કહ્યું: હું તારા સાથે દરેક રીતે આવિશ.
નિમિષાર્ધં વિના ત્વાં વૈ નાહં સ્થાતુમિહોત્સહે । સહૈવ નય માં વત્સ યત્ર તે ગમને મતિઃ
બેટા, તારા વિના હું અડધો ક્ષણ પણ અહીં રહી શકતી નથી. તું જ્યાં જવાનો વિચાર કરે છે, ત્યાં મને પણ સાથે લઈ જા.
ઇત્યુક્ત્વા નિઃસૃતા માતા ધાત્રેયીસંયુતા તદા । વિપ્રૈર્દત્તાશિષઃ સર્વે નિર્યયુર્હર્ષસંયુતાઃ
આમ કહીને, માતા ધાત્રીએ સાથે નીકળી. બધા બ્રાહ્મણોએ આશીર્વાદ આપ્યા અને આનંદથી ચાલ્યા.
વારાણસ્યાં તતઃ પ્રાપ્તો રથેનૈકેન રાઘવઃ । જ્ઞાતઃ સુબાહુના તત્ર પૂજિતશ્ચાર્હણાદિભિઃ
પછી રાઘવ એક જ રથમાં વારાણસી પહોંચ્યો. ત્યાં સુબાહુએ તેને ઓળખ્યો અને યથાયોગ્ય સન્માન આપ્યો.
નિવેશાર્થં ગૃહં દત્તમન્નપાનાદિકં તથા । સેવકં સમનુજ્ઞાપ્ય પરિચર્યાર્થમેવ ચ
રહેવા માટે ઘર અને ખાવા-પીવાનું બધું આપ્યું. સેવા માટે એક સેવક પણ રાખવામાં આવ્યો.
મિલિતાસ્ત્વથ રાજાનો નાનાદેશાધિપાઃ કિલ । યુધાજિદપિ સમ્પ્રાપ્તો દૌહિત્રેણ સમન્વિતઃ
પછી વિવિધ દેશોના રાજાઓ ભેગા થયા. યુધાજિત પણ પોતાના દૌહિત્ર સાથે આવ્યો.
કરૂષાધિપતિશ્ચૈવ તથા મદ્રેશ્વરો નૃપઃ । સિન્ધુરાજસ્તથા વીરો યોદ્ધા માહિષ્મતીપતિઃ
કરૂષ દેશનો રાજા, મદ્ર દેશનો રાજા, સિંધુ દેશનો વીર રાજા અને મહિષ્મતીના યુદ્ધવીર રાજા પણ આવ્યા.
પાઞ્ચાલઃ પર્વતીયશ્ચ કામરૂપોઽતિવીર્યવાન્ । કાર્ણાટશ્ચોલદેશીયો વૈદર્ભશ્ચ મહાબલઃ
પાંચાલ, પર્વતીય રાજા, કામરૂપનો પરાક્રમી, કર્ણાટકનો શક્તિશાળી, ચોળ દેશનો શાસક અને વિદર્ભનો બલવાન રાજા—
અક્ષૌહિણી ત્રિષષ્ટિશ્ચ મિલિતા સંખ્યયા તદા । વેષ્ટિતા નગરી સા તુ સૈન્યૈઃ સર્વત્ર સંસ્થિતૈઃ
એ સમયે ત્યા ત્રેસઠ અક્ષૌહિણી સેના ભેગી થઈ હતી; શહેર ચારેય બાજુએ સૈનિકો દ્વારા ઘેરાઈ ગયું હતું.
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સ્વયંવરદિદૃક્ષયા । મિલિતાસ્તત્ર રાજાનો વરવારણસંયુતાઃ
આ રાજાઓ અને અનેક બીજા રાજાઓ પણ સ્વયંવર જોવાની ઈચ્છાથી, પોતાના શ્રેષ્ઠ હાથીઓ સાથે ત્યાં એકઠા થયા હતા.
અન્યોન્યં નૃપપુત્રાસ્ત ઇત્યૂચુર્મિલિતાસ્તદા । સુદર્શનો નૃપસુતો હ્યાગતોઽસ્તિ નિરાકુલઃ
ત્યારે એકઠા થયેલા રાજકુમારો એકબીજાને કહેવા લાગ્યા: 'સુદર્શન રાજકુમાર અહીં શાંતિથી અને નિર્ભય આવી ગયો છે.'
એકાકી રથમારુહ્ય માત્રા સહ મહામતિઃ । વિવાહાર્થમિહાયાતઃ કાકુત્સ્થઃ કિં નુ સામ્પ્રતમ્
માત્ર પોતાની માતા સાથે, એકલો અને બુદ્ધિશાળી કાકુત્થ, લગ્ન માટે રથ પર આવી પહોંચ્યો છે—હવે શું થશે?
એતાન્ રાજસુતાંસ્ત્યક્ત્વા સસૈન્યાન્સાયુધાનથ । કિમેનં રાજપુત્રી સા વરિષ્યતિ મહાભુજમ્
આ બધા સૈન્ય અને શસ્ત્રો ધરાવતાં રાજકુમારોને છોડી, શું રાજકુમારી આ મહાબાહુ રાજકુમારને પસંદ કરશે?
યુધાજિદથ રાજેશસ્તાનુવાચ મહીપતીન્ । અહમેનં હનિષ્યામિ કન્યાર્થે નાત્ર સંશયઃ
પછી યુધાજિત રાજાએ એ રાજાઓને કહ્યું: 'હું કન્યાના માટે એને મારી નાખીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
કેરલાધિપતિઃ પ્રાહ તં તદા નીતિસત્તમઃ । નાત્ર યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં રાજન્નિચ્છાસ્વયંવરે
એ સમયે કેરળના વિદ્વાન રાજાએ કહ્યું: 'રાજા, અહીં કોઈ યુદ્ધ થવું જોઈએ નહીં, કારણ કે આ સ્વયંવર છે, જ્યાં પસંદગી કન્યાની છે.'
બલેન હરણં નાસ્તિ નાત્ર શુલ્કસ્વયંવરઃ । કન્યેચ્છયાઽત્ર વરણં વિવાદઃ કીદૃશસ્ત્વિહ
અહીં બળપૂર્વક અપહરણ નથી, ન તો કશું મૂલ્ય રાખીને સ્વયંવર છે; કન્યાની ઈચ્છાથી પસંદગી થશે—તો વિવાદ શું માટે?
અન્યાયેન ત્વયા પૂર્વમસૌ રાજ્યાત્પ્રવાસિતઃ । દૌહિત્રાયાર્પિતં રાજ્યં બલવન્નૃપસત્તમ
તમે અગાઉ અયોગ્ય રીતે એને રાજ્યમાંથી કાઢી નાખ્યો હતો અને બળપૂર્વક રાજ્ય તમારા દોહિત્રને આપ્યું હતું.
કાકુત્સ્થોઽયં મહાભાગ કોસલાધિપતેઃ સુતઃ । કથમેનં રાજપુત્રં હનિષ્યસિ નિરાગસમ્
આ કાકુત્થ, હે ભાગ્યશાળી, કોશલના રાજાનો પુત્ર છે; નિર્દોષ એવા આ રાજકુમારને તમે કેવી રીતે મારી શકશો?
લપ્સ્યસે તત્ફલં નૂનમનયસ્ય નૃપોત્તમ । શાસ્તાસ્તિ કશ્ચિદાયુષ્મઞ્જગતોઽસ્ય જગત્પતિઃ
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, આ અયોગ્ય કાર્યનું ફળ તમે ચોક્કસ જ મેળશો; જગતનો એક શાસક છે, જે બધાનું પાલન કરે છે.
ધર્મો જયતિ નાધર્મઃ સત્યં જયતિ નાનૃતમ્ । માનયં કુરુ રાજેન્દ્ર ત્યજ પાપમતિં કિલ
ધર્મે હંમેશા વિજય મળે છે, અધર્મે નહીં; સત્ય જીતે છે, અસત્ય નહીં. હે રાજાધિરાજ, માન આપો અને પાપી વિચાર છોડી દો.
દૌહિત્રસ્તવ સમ્પ્રાપ્તઃ સોઽપિ રૂપસમન્વિતઃ । રાજ્યયુક્તસ્તથા શ્રીમાન્કથં તં ન વરિષ્યતિ
તમારો દોહિત્ર પણ અહીં આવ્યો છે, સુંદરતા અને રાજ્ય સાથે, સમૃદ્ધિ ધરાવે છે—તો કન્યાએ એને કેમ પસંદ ન કરે?
અન્યે રાજસુતાઃ કામં વર્તન્તે બલવત્તરાઃ । કન્યાસ્વયંવરે કન્યા સ્વીકરિષ્યતિ સામ્પ્રતમ્
બીજા રાજકુમારો કદાચ વધારે બલવાન હોય, પણ સ્વયંવરમાં કન્યા પોતાની ઈચ્છાથી પસંદ કરશે.
વૃતે તથા વિવાદઃ કઃ પ્રવદન્તુ મહીભુજઃ । પરસ્પરં વિરોધોઽત્ર ન કર્તવ્યો વિજાનતા
પસંદગી થયા પછી વિવાદ શું રહે છે? રાજાઓ કહો તો ખરો. અહીં સમજદારોએ પરસ્પર વિવાદ કરવો યોગ્ય નથી.
સ્વપિતરં પ્રતિ શશિકલાવાક્યમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિવાદિનિ ભૂપાલે કેરલાધિપતૌ તદા । પ્રત્યુવાચ મહાભાગ યુધાજિદપિ પાર્થિવઃ
વ્યાસજી કહે છે: એ સમયે જ્યારે કેરળનો રાજા આવું બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે મહાન યશસ્વી યુધાજિત રાજાએ પણ જવાબ આપ્યો.
નીતિરેષા મહીપાલ યદ્બ્રવીતિ ભવાનિહ । સમાજે પાર્થિવાનાં વૈ સત્યવાગ્વિજિતેન્દ્રિયઃ
'રાજા, તમે અહીં જે કહ્યુ તે સાચી અને યોગ્ય રીત છે—રાજાઓની સભામાં તમે સત્ય અને સંયમથી વાત કરી છે.'
યોગ્યેષુ વર્તમાનેષુ કન્યારત્નં કુલોદ્વહ । અયોગ્યોઽર્હતિ ભૂપાલ ન્યાયોઽયં તવ રોચતે
યોગ્ય વર હોય ત્યારે, દીકરી જે ઘરનું ગૌરવ છે, તેને યોગ્ય કુળમાં જ આપવી જોઈએ. રાજા, અયોગ્યને તો એ લાયકાત જ નથી; આ જ નિયમ તમને પણ પસંદ છે.
ભાગં સિંહસ્ય ગોમાયુર્ભોક્તુમર્હતિ વા કથમ્ । તથા સુદર્શનોઽયં વૈ કન્યારત્નં કિમર્હતિ
સિંહના હિસ્સા પર ક્યારેય ગીધને હક નથી મળતો, એ જ રીતે, સુદર્શન આ દીકરી જેવું રત્ન મેળવવાનો લાયક નથી.
બલં વેદો હિ વિપ્રાણાં ભૂભુજાં ચાપજં બલમ્ । કિમન્યાય્યં મહારાજ બ્રવીમ્યહમિહાધુના
બ્રાહ્મણોની તાકાત એ વેદ છે અને રાજાઓની તાકાત એ ધનુષ્ય છે. મહારાજા, હું અહીં કંઈ અયોગ્ય તો નથી કહેતો ને?
બલં શુલ્કં યથા રાજ્ઞાં વિવાહે પરિકીર્તિતમ્ । બલવાનેવ ગૃહ્ણાતુ નાબલસ્તુ કદાચન
રાજાઓના લગ્નમાં તાકાત અને કન્યાદાન માટેનું મૂલ્ય મહત્વનું ગણાય છે. તેથી, જે તાકાતવર હોય એ જ કન્યા મેળવે, કમજોરને ક્યારેય નહીં.