આદિત્યા વસવો રુદ્રા વિશ્વેદેવા મરુદ્ગણાઃ । સર્વે ધ્યાયન્તિ તાં દેવીં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણીમ્
આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, વિશ્વદેવો અને મરુદગણો—આ બધા જ એ દેવીનું ધ્યાન કરે છે, જે સૃષ્ટિની રચના, પાલન અને વિનાશ કરે છે.
કો ન સેવેત વિદ્વાન્વૈ તાં શક્તિં પરમાત્મિકામ્ । સુદર્શનેન સા જ્ઞાતા દેવી સર્વાર્થદા શિવા
કોણ વિદ્વાન એ પરમ શક્તિને સેવા ન કરે? સુદર્શન દ્વારા જ તે સર્વાર્થદાયિ, કલ્યાણમયી દેવી જાણી ગઈ હતી.
બ્રહ્મૈવ સાઽતિદુષ્પ્રાપ્યા વિદ્યાવિદ્યાસ્વરૂપિણી । યોગગમ્યા પરા શક્તિર્મુમુક્ષૂણાં ચ વલ્લભા
તે જ બ્રહ્મરૂપ છે, અત્યંત દુર્લભ છે, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેનું સ્વરૂપ છે, યોગથી પ્રાપ્ત થાય છે, પરમ શક્તિ છે અને મુક્તિ ઇચ્છનારાઓને પ્રિય છે.
પરમાત્મસ્વરૂપં કો વેત્તુમર્હતિ તાં વિના । યા સૃષ્ટિં ત્રિવિધાં કૃત્વા દર્શયત્યખિલાત્મને
તે વિના પરમાત્માનું સાચું સ્વરૂપ કોણ જાણી શકે? જેણે ત્રણ પ્રકારની સૃષ્ટિ બનાવી અને સર્વ જીવોને તે દર્શાવે છે.
સુદર્શનસ્તુ તાં દેવીં મનસા પરિચિન્તયન્ । રાજ્યલાભાત્પરં પ્રાપ્ય સુખં વૈ કાનને સ્થિતઃ
સુદર્શને મનથી એ દેવીનું ચિંતન કરીને, રાજ્યથી પણ વધુ આનંદ પામ્યો અને વનમાં રહીને સુખી થયો.
સાપિ ચન્દ્રકલાત્યર્થં કામબાણપ્રપીડિતા । નાનોપચારૈરનિશં દધાર દુઃખિતં વપુઃ
તે ચંદ્રકલાની અતિશય સુંદરતાથી મોહિત થઈ અને કામના બાણોથી પીડાઈ, અનેક ઉપચાર સહન કરતી રહી અને દુઃખી સ્વરૂપે દિવસ-રાત રહી.
તાવત્તસ્યાઃ પિતા જ્ઞાત્વા કન્યાં પુત્રવરાર્થિનીમ્ । સુબાહુઃ કારયામાસ સ્વયંવરમતન્દ્રિતઃ
એ સમયે, તેના પિતાએ જાણ્યું કે પુત્રીને શ્રેષ્ઠ પતિ જોઈએ છે, એટલે સુબાહુએ ઉત્સાહપૂર્વક તેના માટે સ્વયંવરનું આયોજન કર્યું.
સ્વયંવરસ્તુ ત્રિવિધો વિદ્વદ્ભિઃ પરિકીર્તિતઃ । રાજ્ઞાં વિવાહયોગ્યૌ વૈ નાન્યેષાં કથિતઃ કિલ
પંડિતો કહે છે કે સ્વયંવર ત્રણ પ્રકારના હોય છે, પણ રાજાઓ માટે માત્ર બે જ યોગ્ય ગણાય છે, બીજાઓ માટે નહિ.
ઇચ્છાસ્વયંવરશ્ચૈકો દ્વિતીયશ્ચ પણાભિધઃ । યથા રામેણ ભગ્નં વૈ ત્ર્યમ્બકસ્ય શરાસનમ્
એક છે ઇચ્છાસ્વયંવર અને બીજું છે પણસ્વયંવર, જેમ રામે ત્રયંબકનું ધનુષ્ય તોડ્યું હતું.
તૃતીયઃ શૌર્યશુલ્કશ્ચ શૂરાણાં પરિકીર્તિતઃ । ઇચ્છાસ્વયંવરં તત્ર ચકાર નૃપસત્તમઃ
ત્રીજું છે શૌર્યશુલ્ક સ્વયંવર, જે વીર પુરુષોમાં પ્રખ્યાત છે. ત્યાં રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠએ ઇચ્છાસ્વયંવરનું આયોજન કર્યું.
શિલ્પિભિઃ કારિતા મઞ્ચાઃ શુભૈરાસ્તરણૈર્યુતાઃ । તતશ્ચ વિવિધાકારાઃ સુ્ક્લૃપ્તાઃ સભ્યમણ્ડપાઃ
કારગરો દ્વારા સુંદર ઓછાણાંથી સજાવેલા મંચો બનાવાયા; પછી વિવિધ આકારના ભવ્ય સભામંડપો પણ સુંદર રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યા.
એવં કૃતેઽતિસમ્ભારે વિવાહાર્થં સુવિસ્તરે । સખીં શશિકલા પ્રાહ દુઃખિતા ચારુલોચના
આ રીતે લગ્ન માટે વિશાળ તૈયારીઓ થઈ, ત્યારે સુંદર આંખોવાળી, દુઃખી શશિકલાએ પોતાની સખીને કહ્યું.
ઇદં મે માતરં બ્રૂહિ ત્વમેકાન્તે વચો મમ । મયા વૃતઃ પતિશ્ચિત્તે ધ્રુવસન્ધિસુતઃ શુભઃ
એણે એકાંતમાં કહ્યું: 'મારે માટે મારી માતાને આ વાત કહેજે—મારે મનથી જે પતિ પસંદ કર્યો છે, તે ધ્રુવસંધિના પુત્ર છે.'
નાન્યં વરં વરિષ્યામિ તમૃતે વૈ સુદર્શનમ્ । સ મે ભર્તા નૃપસુતો ભગવત્યા પ્રતિષ્ઠિતઃ
'સુદર્શન સિવાય હું બીજું કોઈ વર પસંદ નહીં કરું; એ રાજપુત્ર, ભગવતી દ્વારા સ્થાપિત, મારો પતિ છે.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તા સા સખી ગત્વા માતરં પ્રાહ સત્વરા । વૈદર્ભીં વિજને વાક્યં મધુરં મઞ્જુભાષિણી
વ્યાસે કહ્યું: એમ કહીને એ સાથી તરત જ જઈને માતાને મળ્યા અને એકાંતમાં વૈદર્ભીની વાતો મીઠા અને મધુર શબ્દોમાં કહી સંભળાવી.
પુત્રી તે દુઃખિતા પ્રાહ સાધ્વી ત્વાં મન્મુખેન યત્ । શૃણુ ત્વં કુરુ કલ્યાણિ તદ્ધિતં ત્વરિતાઽધુના
તમારી દીકરી દુઃખી છે, હે શુભે! તેણે મને કહેવડાવ્યું છે. તમે સાંભળો અને તરત જ તેની ભલાઈ માટે જે યોગ્ય હોય તે કરો.
ભારદ્વાજાશ્રમે પુણ્ય઼ે ધ્રુવસન્ધિસુતોઽસ્તિ યઃ । સ મે ભર્તા વૃતશ્ચિત્તે નાન્યં ભૂપં વૃણોમ્યહમ્
ભારદ્વાજના પવિત્ર આશ્રમમાં ધ્રુવસંધિનો પુત્ર છે; એ જ મારા મનથી પસંદ કરેલો પતિ છે, હું બીજું કોઈ રાજા પસંદ કરતી નથી.
વ્યાસ ઉવાચ રાજ્ઞી તદ્વચનં શ્રુત્વા સ્વપતૌ ગૃહમાગતે । નિવેદયામાસ તદા પુત્રીવાક્યં યથાતથમ્
વ્યાસે કહ્યું: રાણી એ વાત સાંભળી, પતિ ઘરે આવ્યા ત્યારે, દીકરીએ જે કહ્યું હતું તે બધું સાચું-સાચું પતિને કહી સંભળાવ્યું.
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા વિસ્મિતઃ પ્રહસન્મુહુઃ । ભાર્યામુવાચ વૈદર્ભીં સુબાહુસ્તુ ઋતં વચઃ
એ વાત સાંભળી રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈને વારંવાર સ્મિત કરતા પત્ની વૈદર્ભીને કહ્યું: 'સુબાહુએ સાચું કહ્યું છે.'
સુભ્રુ જાનાસિ બાલોઽસૌ રાજ્યાન્નિષ્કાસિતો વને । એકાકી સહ માત્રા વૈ વસતે નિર્જને વને
હે સુંદર ભ્રૂવાળી! તને ખબર છે કે એ છોકરો રાજ્યમાંથી કાઢી નાંખાયો છે અને પોતાની માતા સાથે એકલામાં જંગલમાં રહે છે.
તત્કૃતે નિહતો રાજા વીરસેનો યુધાજિતા । સ કથં નિર્ધનો ભર્તા યોગ્યઃ સ્યાચ્ચારુલોચને
એના કારણે રાજા વીરસેનને યુધાજિતે મારી નાખ્યા; હવે એવો ગરીબ છોકરો તારો યોગ્ય પતિ કેમ બની શકે, હે સુંદર નેત્રવાળી?
બ્રૂહિ પુત્રીં તતો વાક્યં કદાચિદપિ વિપ્રિયમ્ । આગમિષ્યન્તિ રાજાનઃ સ્થિતિમન્તઃ સ્વયંવરે
પછી તું દીકરીને એ વાત કહી દે, ભલે એને અપ્રિય લાગે; ટૂંક સમયમાં જ પદવાળા રાજાઓ સ્વયંવરમાં આવશે.
રાજસંવાદવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ભર્ત્રા સાઽભિહિતા બાલાં પુત્રીં કૃત્વાઙ્કસંસ્થિતામ્ । ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં સમાશ્વાસ્ય શુચિસ્મિતામ્
વ્યાસે કહ્યું: પતિએ એમ કહ્યું પછી, રાણીએ દીકરીને ગોદમાં લઈ, તેને ધીરજ આપી અને મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી.
કિં વૃથા સુદતિ ત્વં હિ વિપ્રિયં મમ ભાષસે । પિતા તે દુઃખમાપ્નોતિ વાક્યેનાનેન સુવ્રતે
હે મીઠા સ્મિતવાળી, તું કેમ એમ અપ્રિય વાતો કરે છે? તારા પિતા તો આવી વાતોથી દુઃખી થાય છે, હે સદ્ગુણવતી.
સુદર્શનોઽતિદુર્ભાગ્યો રાજ્યભ્રષ્ટો નિરાશ્રયઃ । બલકોશવિહીનશ્ચ પરિત્યક્તસ્તુ બાન્ધવૈઃ
સુદર્શન બહુ દુર્ભાગી છે, રાજ્ય ગુમાવેલું છે, કોઈ આધાર નથી; ન સેના છે, ન ધન છે અને સગાંઓએ પણ તેને ત્યજી દીધો છે.
માત્રા સહ વનં પ્રાપ્તઃ ફલમૂલાશનઃ કૃશઃ । ન તે યોગ્યો વરોઽયં વૈ વનવાસી ચ દુર્ભગઃ
એ પોતાની માતા સાથે જંગલમાં ગયો છે, ફળમૂળ ખાઈને દુર્બળ થયો છે; એવો દુર્ભાગી અને જંગલમાં રહેતો છોકરો તારો યોગ્ય પતિ નથી.
રાજપુત્રાઃ કૃતપ્રજ્ઞા રૂપવન્તઃ સુસમ્મતાઃ । તવાર્હાઃ પુત્રિ સન્ત્યન્યે રાજચિહ્નૈરલઙ્કૃતાઃ
બીજા રાજકુમારો છે, જેણે જ્ઞાન મેળવ્યું છે, સુંદર છે અને સૌને પ્રિય છે; રાજચિહ્નોથી શોભતા એવા રાજકુમારો તારા લાયક છે, દીકરી.
ભ્રાતાઽસ્ય વર્તતે કાન્તઃ સ રાજ્યં કોસલેષુ વૈ । કરોતિ રૂપસમ્પન્નઃ સર્વલક્ષણસંયુતઃ
એનો ભાઈ, હે સુંદરવાળી, કોશલ દેશમાં રાજ્ય કરે છે; એ સુંદર અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે.
અન્યચ્ચ કારણં સુભ્રુ શૃણુ યચ્ચ યથા શ્રુતમ્ । યુધાજિત્સતતં તસ્ય વધકામોઽસ્તિ ભૂમિપઃ
અને, હે સુંદર ભ્રૂવાળી, બીજું કારણ પણ સાંભળ, જેમ મેં સાંભળ્યું છે: રાજા યુધાજિત હંમેશાં એના વધ માટે તત્પર છે.
દૌહિત્રઃ સ્થાપિતસ્તેન રાજ્યે કૃત્વાઽતિસઙ્ગરમ્ । વીરસેનં નૃપં હત્વા સમ્મન્ત્ર્ય સચિવૈઃ સહ
યુધાજિતે મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરીને, વીરસેન રાજાને મારી નાખ્યા પછી, પોતાના દૌહિત્રને રાજ્ય પર બેસાડ્યો.