અજ્ઞાતરસવિજ્ઞાનં કુમારં કુલસમ્ભવમ્ । દુનોતિ મદનઃ પાપઃ કિં કરોમિ ક્વ યામિ ચ
'એ રાજકુમાર, જેનું સ્વભાવ કે જ્ઞાન મને ખબર નથી, અને જે ઉચિત કુળમાં જન્મેલો છે—એ માટે દુષ્ટ કામદેવ મને તડપાવે છે. હવે હું શું કરું? ક્યાં જઉં?'
સ્વપ્નેષુ વા મયા દૃષ્ટઃ પઞ્ચબાણ ઇવાપરઃ । તપતે મે મનોઽત્યર્થં વિરહાકુલિતં મૃદુ
'સપનામાં મેં એને જોયો હોય કે નહીં, પણ એ તો બીજો કામદેવ જ લાગે છે; મારા મનને, જે વિયોગથી દુઃખી અને નરમ છે, બહુ તાપ થાય છે.'
ચન્દનં દેહલગ્નં મે વિષવદ્ભાતિ ભામિનિ । સ્રગિયં સર્પવચ્ચૈવ ચન્દ્રપાદાશ્ચ વહ્નિવત્
'હે સુંદરિ, મારા શરીરે લગાવેલું ચંદન પણ ઝેર જેવું લાગે છે; ફૂલોની વેણી સાપ જેવી લાગે છે અને ચાંદની પણ અગ્નિ જેવી લાગે છે.'
ન ચ હર્મ્યે વને શં મે દીર્ઘિકાયાં ન પર્વતે । ન દિવા ન નિશાયાં વા ન સુખં સુખસાધનૈઃ
'મને મહેલમાં, વનમાં, તળાવ પાસે કે પર્વત પર, દિવસ કે રાતે, ક્યાંય શાંતિ નથી મળતી, અને કોઈ સુખ આપતી વસ્તુથી પણ સુખ નથી.'
ન શય્યા ન ચ તામ્બૂલં ન ગીતં ન ચ વાદનમ્ । પ્રીણયન્તિ મનો મેઽદ્ય ન તૃપ્તે મમ લોચને
'આજે શૈયા, પાન, ગીત કે વાદ્ય કંઈ પણ મને ગમતું નથી; મારી આંખો પણ તૃપ્ત થતી નથી.'
પ્રયામ્યદ્ય વને તત્ર યત્રાસૌ વર્તતે શઠઃ । ભીતાસ્મિ કુલલજ્જાયાઃ પરતન્ત્રા પિતુસ્તથા
'હું આજે એ વનમાં જઇશ, જ્યાં એ કપટી રહે છે; પણ કુટુંબની લાજથી અને પિતાની આજ્ઞાથી હું ડરીને બંધાયેલી છું.'
સ્વયંવરં પિતા મેઽદ્ય ન કરોતિ કરોમિ કિમ્ । દાસ્યામિ રાજપુત્રાય કામં સુદર્શનાય વૈ
'મારો પિતા આજે સ્વયંવર ન રાખે તો હું શું કરું? હું મારી ઈચ્છાથી રાજકુમાર સુદર્શનને પોતે અર્પી દઈશ.'
સન્ત્યન્યે પૃથિવીપાલાઃ શતશઃ સમ્ભૃતર્દ્ધયઃ । રમણીયા ન મે તેઽદ્ય રાજ્યહીનોઽપ્યસૌ મતઃ
'પૃથ્વી પર બીજા અનેક રાજાઓ છે, હજારો, ધનવાન પણ છે; પણ આજે તેઓ મને ગમતા નથી—એ જ, રાજ્ય વિના હોવા છતાં, મને પ્રિય છે.'
વ્યાસ ઉવાચ એકાકી નિર્ધનશ્ચૈવ બલહીનઃ સુદર્શનઃ । વનવાસી ફલાહારસ્તસ્યાશ્ચિત્તે સુસંસ્થિતા
વ્યાસજી બોલ્યા: સુદર્શન એકલો, ગરીબ અને નબળો હતો, જંગલમાં રહેતો અને ફળ ખાઈને જીવન ગુજારતો હતો, છતાં તેની મનમાં તે દેવી મજબૂતીથી સ્થિર રહી.
વાગ્બીજસ્ય જપાત્સિદ્ધિસ્તસ્યા એષાપ્યુપસ્થિતા । સોપિ ધ્યાનપરોઽત્યન્તં જજાપ મન્ત્રમુત્તમમ્
વાગ્બીજના જાપથી તેને સિદ્ધિ મળી; આ પણ તેને પ્રાપ્ત થયું. તે સંપૂર્ણ મનથી ધ્યાનમાં તત્પર રહ્યો અને શ્રેષ્ઠ મંત્રનો જાપ કરતો રહ્યો.
સ્વપ્ને પશ્યત્યસૌ દેવીં વિષ્ણુમાયામખણ્ડિતામ્ । વિશ્વમાતરમવ્યક્તાં સર્વસમ્પત્કરામ્બિકામ્
સપનામાં તેણે દેવીને જોયા—વિષ્ણુમાયાની, અખંડિત, સમગ્ર જગતની માતા, અદૃશ્ય, અને સર્વ સંપત્તિ આપનારી અંબિકા.
શૃઙ્ગવેરપુરાધ્યક્ષો નિષાદઃ સમુપેત્ય તમ્ । દદૌ રથવરં તસ્મૈ સર્વોપસ્કરસંયુતમ્
શૃંગવેરપુરના નિષાદોનો મુખ્ય તેના પાસે આવ્યો અને તેને સર્વ સાધનોથી સજ્જ એક સુંદર રથ આપ્યો.
ચતુર્ભિસ્તુરગૈર્યુક્તં પતાકાવરમણ્ડિતમ્ । જૈત્રં રાજસુતં જ્ઞાત્વા દદૌ ચોપાયનં તદા
રથ ચાર ઘોડાઓથી જોડાયેલો હતો અને સુંદર ધ્વજાઓથી શોભતો હતો; તેને રાજકુમાર ઓળખીને એ રથ સન્માનરૂપે ભેટ આપ્યો.
સોઽપિ જગ્રાહ તં પ્રીત્યા મિત્રત્વેન સુસંસ્થિતમ્ । વન્યૈર્મૂલફલૈઃ સમ્યગર્ચયામાસ શમ્બરમ્
સુદર્શને પણ તેને સાચો મિત્ર માની આનંદથી સ્વીકાર્યો અને જંગલના મૂળ અને ફળોથી શમ્બરને યોગ્ય રીતે આદર આપ્યો.
કૃતાતિથ્યે ગતે તસ્મિન્નિષાદાધિપતૌ તદા । મુનયઃ પ્રીતિયુક્તાસ્તે તમૂચુસ્તાપસા મિથઃ
નિષાદાધિપતિનું યથાવિધિ આથિથ્ય કર્યા પછી જ્યારે તે ગયો, ત્યારે ઋષિઓએ પ્રેમપૂર્વક પરસ્પર વાત કરી.
રાજપુત્ર ધ્રુવં રાજ્યં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ચ સર્વથા । સ્વલ્પૈરહોભિરવ્યગ્રઃ પ્રતાપાન્નાત્ર સંશયઃ
'રાજકુમાર, તું ચોક્કસ જલ્દી રાજ્ય પામશે; તારા પરાક્રમ પર વિશ્વાસ રાખ અને ચિંતા ન કર—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
પ્રસન્ના તેઽમ્બિકા દેવી વરદા વિશ્વમોહિની । સહાયસ્તુ સુસમ્પન્નો ન ચિન્તાં કુરુ સુવ્રત
'સુવ્રત, અંબિકા દેવી તારા પર પ્રસન્ન છે અને વરદાન આપનારી છે, જગતને મોહિત કરતી. તારો સહયોગી પણ સમૃદ્ધ છે; તું ચિંતા ન કર.'
મનોરમાં તથોચુસ્તે મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ । પુત્રસ્તેઽદ્ય ધરાધીશો ભવિષ્યતિ શુચિસ્મિતે
મુનિઓએ, જે વ્રતમાં દૃઢ હતા, મનોરમાને પણ કહ્યું: 'હે શુચિસ્મિતે, આજે તારો પુત્ર ધરાનો રાજા બનશે.'
સા તાનુવાચ તન્વઙ્ગી વચનં વોઽસ્તુ સત્ફલમ્ । દાસોઽયં ભવતાં વિપ્રાઃ કિં ચિત્રં સદુપાસનાત્
તે સુકુમારી સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો: 'તમારા વચન સારા ફળ આપે. હું તમારો દાસી છું, બ્રાહ્મણો—સાચી ઉપાસનાથી શું અદ્ભુત નથી?'
ન સૈન્યં સચિવાઃ કોશો ન સહાયશ્ચ કશ્ચન । કેન યોગેન પુત્રો મે રાજ્યં પ્રાપ્તુમિહાર્હતિ
'ન તો સેના છે, ન મંત્રીઓ, ન ખજાનો છે, ન કોઈ સહયોગી—તો મારા પુત્રને રાજ્ય મેળવવા માટે કઈ રીતે યોગ્યતા મળે?'
આશીર્વાદૈશ્ચ વો નૂનં પુત્રોઽયં મે મહીપતિઃ । ભવિષ્યતિ ન સન્દેહો ભવન્તો મન્ત્રવિત્તમાઃ
'નિશ્ચયે, તમારો આશીર્વાદથી મારો પુત્ર રાજા બનશે—આમાં શંકા નથી. તમે બધા મંત્રવિદ્યામાં પારંગત છો.'
વ્યાસ ઉવાચ રથારૂઢઃ સ મેધાવી યત્ર યાતિ સુદર્શનઃ । અક્ષૌહિણીસમાવૃત્ત ઇવાભાતિ સ તેજસા
વ્યાસજી બોલ્યા: જ્યારે સુદર્શન રથ પર બેઠો, ત્યારે જ્યાં પણ ગયો ત્યાં તે પોતાની તેજસ્વિતા સાથે એવું લાગતું કે જાણે આખી સેના સાથે છે.
પ્રતાપો મન્ત્રબીજસ્ય નાન્યઃ કશ્ચન ભૂપતે । એવં વૈ જપતસ્તસ્ય પ્રીતિયુક્તસ્ય સર્વથા
હે રાજા, મંત્રબીજ જેટલી શક્તિ બીજે ક્યાંય નથી; તે સંપૂર્ણ ભક્તિથી જાપ કરતો રહ્યો અને એ પ્રમાણે જ પરિણામ મળ્યું.
સમ્પ્રાપ્ય સદ્ગુરોર્બીજં કામરાજાખ્યમદ્ભુતમ્ । જપેદ્યસ્તુ શુચિઃ શાન્તઃ સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્
જેને સાચા ગુરુ પાસેથી કમરાજ બીજ મળ્યું હોય, અને જે શુદ્ધ અને શાંત મનથી તેનો જાપ કરે, તેને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.
ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ વાપિ સુદુર્લભમ્ । પ્રસન્નાયાઃ શિવાયાશ્ચ યદપ્રાપ્યં નૃપોત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, જેને શિવ અને દેવી પ્રસન્ન હોય, તેને પૃથ્વી પર કે સ્વર્ગમાં કંઈયે દુર્લભ નથી.
તે મન્દાસ્તેઽતિદુર્ભાગ્યા રોગૈસ્તે સમભિદ્રુતાઃ । યેષાં ચિત્તે ન વિશ્વાસો ભવેદમ્બાર્ચનાદિષુ
જે લોકોના મનમાં અંબાની પૂજા પ્રત્યે શ્રદ્ધા નથી, તેઓ મંદબુદ્ધિ, અત્યંત દુર્ભાગી અને રોગોથી પીડિત રહે છે.
યા માતા સર્વદેવાનાં યુગાદૌ પરિકીર્તિતા । આદિમાતેતિ વિખ્યાતા નામ્ના તેન કુરૂદ્વહ
યે, યુગની શરૂઆતમાં સર્વ દેવતાઓની માતા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયાં છે, તેમને સૌ પ્રથમ માતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ.
બુદ્ધિઃ કીર્તિર્ધૃતિર્લક્ષ્મીઃ શક્તિઃ શ્રદ્ધા મતિઃ સ્મૃતિઃ । સર્વેષાં પ્રાણિનાં સા વૈ પ્રત્યક્ષં વૈ વિભાસતે
બુદ્ધિ, કીર્તિ, ધીરજ, સમૃદ્ધિ, શક્તિ, શ્રદ્ધા, સમજ અને સ્મૃતિ—આ બધું સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્પષ્ટ રીતે તેજપુર્વક તે જ પ્રગટે છે.
ન જાનન્તિ નરા યે વૈ મોહિતા માયયા કિલ । ન ભજન્તિ કુતર્કજ્ઞા દેવીં વિશ્વેશ્વરીં શિવામ્
જે મનુષ્યો તેમની માયાથી મોહિત થઈ જાય છે, તેઓ તેમને ઓળખતા નથી અને ખોટી દલીલોમાં ફસાઈને વિશ્વેશ્વરી, કલ્યાણમયી દેવીની ભક્તિ કરતા નથી.
બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા શમ્ભુર્વાસવો વરુણો યમઃ । વાયુરગ્નિઃ કુબેરશ્ચ ત્વષ્ટા પૂષાશ્વિનૌ ભગઃ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શંભુ, વસુઓ, વરુણ, યમ, વાયુ, અગ્નિ, કુબેર, ત્વષ્ટા, પૂષા, અશ્વિનીકુમારો અને ભાગ—