તં પ્રણમ્ય દ્વિજં શ્યામા બભાષે મધુરં વચઃ । કુતો દેશાન્મહાભાગ કૃતમાગમનં ત્વયા
તેમને વંદન કરીને શ્યામાએ મીઠા શબ્દોમાં પૂછ્યું: 'હે ભાગ્યશાળી, તમે કયા પ્રદેશમાંથી આવ્યા છો?'
દ્વિજ ઉવાચ ભારદ્વાજાશ્રમાદ્બાલે નૂનમાગમનં મમ । જાતં વૈ કાર્યયોગેન કિં પૃચ્છસિ વદસ્વ મે
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હે બાળા, હું ભારદ્વાજના આશ્રમમાંથી આવ્યો છું. કોઈ ખાસ કારણસર આવવું થયું છે. તમે કેમ પૂછો છો? મને કહો.'
શશિકલોવાચ તત્રાશ્રમે મહાભાગ વર્ણનીયં કિમસ્તિ વૈ । લોકાતિગં વિશેષેણ પ્રેક્ષણીયતમં કિલ
શશિકલાએ પૂછ્યું: 'હે ભાગ્યશાળી, એ આશ્રમમાં કંઈ ખાસ જોવા જેવું છે? કંઈ અનોખું કે બધાથી વધારે આકર્ષક છે?'
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ધ્રુવસન્ધિસુતઃ શ્રીમાનાસ્તે સુદર્શનો નૃપઃ । યથાર્થનામા સુશ્રોણિ વર્તતે પુરુષોત્તમઃ
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'એ આશ્રમમાં ધ્રુવસંધિના પુત્ર, તેજસ્વી સુદર્શન રહે છે, હે સુંદર કટિવાળી, જેમનું નામ તેમનું સ્વરૂપ સાચે જ છે.'
તસ્ય લોચનમત્યન્તં નિષ્ફલં પ્રતિભાતિ મે । યેન દૃષ્ટો ન વામોરુ કુમારસ્તુ સુદર્શનઃ
મને તો એમના નેત્રો વ્યર્થ લાગે છે, હે સુકુમારી, કારણ કે એ આંખે રાજકુમાર સુદર્શને તમને જોયા નથી.
એકત્ર નિહિતા ધાત્રા ગુણાઃ સર્વે સિસૃક્ષુણા । ગુણાનામાકરં દ્રષ્ટું મન્યે તેનૈવ કૌતુકાત્
સર્જનહાર ભગવાને બધા ગુણો એક સાથે એમમાં ભેગા કર્યા છે, એમને બનાવવાની ઈચ્છાથી. મને તો એમના ગુણોના ખજાનાને જોવા ઉત્સુકતા થાય છે.
તવ યોગ્યઃ કુમારોઽસૌ ભર્તા ભવિતુમર્હતિ । યોગોઽયં વિહિતોઽપ્યાસીન્મણિકાઞ્ચનયોરિવ
એ રાજકુમાર તમારો પતિ બનવા યોગ્ય છે; તમારો જોડાણ મણિ અને સોનાની જેમ સુંદર લાગે છે.
શશિકલયા માતરં પ્રતિ સંદેશપ્રેષણમ્ વ્યાસ ઉવાચ શ્રુત્વા તદ્વચનં શ્યામા પ્રેમયુક્તા બભૂવ હ । પ્રતસ્થે બ્રાહ્મણસ્તસ્માત્સ્થાનાદુક્ત્વા સમાહિતઃ
વ્યાસજી કહે છે: એ વચન સાંભળીને શ્યામા પ્રેમથી ભરાઈ ગઈ; બ્રાહ્મણ એ વાત કહી ધ્યાનપૂર્વક ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
સા તુ પૂર્વાનુરાગાદ્વૈ મગ્ના પ્રેમ્ણાઽતિચઞ્ચલા । કામબાણહતેવાસ ગતે તસ્મિન્દ્વિજોત્તમે
પણ એ તો પહેલાના પ્રેમથી ભરપૂર હતી, પ્રેમમાં ડૂબી અને ખૂબ બેચેન હતી, જાણે કામદેવના બાણ વાગ્યા હોય તેમ, જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ત્યાંથી ગયા.
અથ કામાર્દિતા પ્રાહ સખીં છન્દોઽનુવર્તિનીમ્ । વિકારશ્ચ સમુત્પન્નો દેહે યચ્છ્રવણાદનુ
પછી, પ્રેમથી વ્યાકુળ થઈ, એ પોતાની મનગમતી સખીને કહ્યું: 'એના વિષે સાંભળીને મારા શરીરમાં બદલાવ આવ્યો છે.'
અજ્ઞાતરસવિજ્ઞાનં કુમારં કુલસમ્ભવમ્ । દુનોતિ મદનઃ પાપઃ કિં કરોમિ ક્વ યામિ ચ
'એ રાજકુમાર, જેનું સ્વભાવ કે જ્ઞાન મને ખબર નથી, અને જે ઉચિત કુળમાં જન્મેલો છે—એ માટે દુષ્ટ કામદેવ મને તડપાવે છે. હવે હું શું કરું? ક્યાં જઉં?'
સ્વપ્નેષુ વા મયા દૃષ્ટઃ પઞ્ચબાણ ઇવાપરઃ । તપતે મે મનોઽત્યર્થં વિરહાકુલિતં મૃદુ
'સપનામાં મેં એને જોયો હોય કે નહીં, પણ એ તો બીજો કામદેવ જ લાગે છે; મારા મનને, જે વિયોગથી દુઃખી અને નરમ છે, બહુ તાપ થાય છે.'
ચન્દનં દેહલગ્નં મે વિષવદ્ભાતિ ભામિનિ । સ્રગિયં સર્પવચ્ચૈવ ચન્દ્રપાદાશ્ચ વહ્નિવત્
'હે સુંદરિ, મારા શરીરે લગાવેલું ચંદન પણ ઝેર જેવું લાગે છે; ફૂલોની વેણી સાપ જેવી લાગે છે અને ચાંદની પણ અગ્નિ જેવી લાગે છે.'
ન ચ હર્મ્યે વને શં મે દીર્ઘિકાયાં ન પર્વતે । ન દિવા ન નિશાયાં વા ન સુખં સુખસાધનૈઃ
'મને મહેલમાં, વનમાં, તળાવ પાસે કે પર્વત પર, દિવસ કે રાતે, ક્યાંય શાંતિ નથી મળતી, અને કોઈ સુખ આપતી વસ્તુથી પણ સુખ નથી.'
ન શય્યા ન ચ તામ્બૂલં ન ગીતં ન ચ વાદનમ્ । પ્રીણયન્તિ મનો મેઽદ્ય ન તૃપ્તે મમ લોચને
'આજે શૈયા, પાન, ગીત કે વાદ્ય કંઈ પણ મને ગમતું નથી; મારી આંખો પણ તૃપ્ત થતી નથી.'
પ્રયામ્યદ્ય વને તત્ર યત્રાસૌ વર્તતે શઠઃ । ભીતાસ્મિ કુલલજ્જાયાઃ પરતન્ત્રા પિતુસ્તથા
'હું આજે એ વનમાં જઇશ, જ્યાં એ કપટી રહે છે; પણ કુટુંબની લાજથી અને પિતાની આજ્ઞાથી હું ડરીને બંધાયેલી છું.'
સ્વયંવરં પિતા મેઽદ્ય ન કરોતિ કરોમિ કિમ્ । દાસ્યામિ રાજપુત્રાય કામં સુદર્શનાય વૈ
'મારો પિતા આજે સ્વયંવર ન રાખે તો હું શું કરું? હું મારી ઈચ્છાથી રાજકુમાર સુદર્શનને પોતે અર્પી દઈશ.'
સન્ત્યન્યે પૃથિવીપાલાઃ શતશઃ સમ્ભૃતર્દ્ધયઃ । રમણીયા ન મે તેઽદ્ય રાજ્યહીનોઽપ્યસૌ મતઃ
'પૃથ્વી પર બીજા અનેક રાજાઓ છે, હજારો, ધનવાન પણ છે; પણ આજે તેઓ મને ગમતા નથી—એ જ, રાજ્ય વિના હોવા છતાં, મને પ્રિય છે.'
વ્યાસ ઉવાચ એકાકી નિર્ધનશ્ચૈવ બલહીનઃ સુદર્શનઃ । વનવાસી ફલાહારસ્તસ્યાશ્ચિત્તે સુસંસ્થિતા
વ્યાસજી બોલ્યા: સુદર્શન એકલો, ગરીબ અને નબળો હતો, જંગલમાં રહેતો અને ફળ ખાઈને જીવન ગુજારતો હતો, છતાં તેની મનમાં તે દેવી મજબૂતીથી સ્થિર રહી.
વાગ્બીજસ્ય જપાત્સિદ્ધિસ્તસ્યા એષાપ્યુપસ્થિતા । સોપિ ધ્યાનપરોઽત્યન્તં જજાપ મન્ત્રમુત્તમમ્
વાગ્બીજના જાપથી તેને સિદ્ધિ મળી; આ પણ તેને પ્રાપ્ત થયું. તે સંપૂર્ણ મનથી ધ્યાનમાં તત્પર રહ્યો અને શ્રેષ્ઠ મંત્રનો જાપ કરતો રહ્યો.
સ્વપ્ને પશ્યત્યસૌ દેવીં વિષ્ણુમાયામખણ્ડિતામ્ । વિશ્વમાતરમવ્યક્તાં સર્વસમ્પત્કરામ્બિકામ્
સપનામાં તેણે દેવીને જોયા—વિષ્ણુમાયાની, અખંડિત, સમગ્ર જગતની માતા, અદૃશ્ય, અને સર્વ સંપત્તિ આપનારી અંબિકા.
શૃઙ્ગવેરપુરાધ્યક્ષો નિષાદઃ સમુપેત્ય તમ્ । દદૌ રથવરં તસ્મૈ સર્વોપસ્કરસંયુતમ્
શૃંગવેરપુરના નિષાદોનો મુખ્ય તેના પાસે આવ્યો અને તેને સર્વ સાધનોથી સજ્જ એક સુંદર રથ આપ્યો.
ચતુર્ભિસ્તુરગૈર્યુક્તં પતાકાવરમણ્ડિતમ્ । જૈત્રં રાજસુતં જ્ઞાત્વા દદૌ ચોપાયનં તદા
રથ ચાર ઘોડાઓથી જોડાયેલો હતો અને સુંદર ધ્વજાઓથી શોભતો હતો; તેને રાજકુમાર ઓળખીને એ રથ સન્માનરૂપે ભેટ આપ્યો.
સોઽપિ જગ્રાહ તં પ્રીત્યા મિત્રત્વેન સુસંસ્થિતમ્ । વન્યૈર્મૂલફલૈઃ સમ્યગર્ચયામાસ શમ્બરમ્
સુદર્શને પણ તેને સાચો મિત્ર માની આનંદથી સ્વીકાર્યો અને જંગલના મૂળ અને ફળોથી શમ્બરને યોગ્ય રીતે આદર આપ્યો.
કૃતાતિથ્યે ગતે તસ્મિન્નિષાદાધિપતૌ તદા । મુનયઃ પ્રીતિયુક્તાસ્તે તમૂચુસ્તાપસા મિથઃ
નિષાદાધિપતિનું યથાવિધિ આથિથ્ય કર્યા પછી જ્યારે તે ગયો, ત્યારે ઋષિઓએ પ્રેમપૂર્વક પરસ્પર વાત કરી.
રાજપુત્ર ધ્રુવં રાજ્યં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ચ સર્વથા । સ્વલ્પૈરહોભિરવ્યગ્રઃ પ્રતાપાન્નાત્ર સંશયઃ
'રાજકુમાર, તું ચોક્કસ જલ્દી રાજ્ય પામશે; તારા પરાક્રમ પર વિશ્વાસ રાખ અને ચિંતા ન કર—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
પ્રસન્ના તેઽમ્બિકા દેવી વરદા વિશ્વમોહિની । સહાયસ્તુ સુસમ્પન્નો ન ચિન્તાં કુરુ સુવ્રત
'સુવ્રત, અંબિકા દેવી તારા પર પ્રસન્ન છે અને વરદાન આપનારી છે, જગતને મોહિત કરતી. તારો સહયોગી પણ સમૃદ્ધ છે; તું ચિંતા ન કર.'
મનોરમાં તથોચુસ્તે મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ । પુત્રસ્તેઽદ્ય ધરાધીશો ભવિષ્યતિ શુચિસ્મિતે
મુનિઓએ, જે વ્રતમાં દૃઢ હતા, મનોરમાને પણ કહ્યું: 'હે શુચિસ્મિતે, આજે તારો પુત્ર ધરાનો રાજા બનશે.'
સા તાનુવાચ તન્વઙ્ગી વચનં વોઽસ્તુ સત્ફલમ્ । દાસોઽયં ભવતાં વિપ્રાઃ કિં ચિત્રં સદુપાસનાત્
તે સુકુમારી સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો: 'તમારા વચન સારા ફળ આપે. હું તમારો દાસી છું, બ્રાહ્મણો—સાચી ઉપાસનાથી શું અદ્ભુત નથી?'
ન સૈન્યં સચિવાઃ કોશો ન સહાયશ્ચ કશ્ચન । કેન યોગેન પુત્રો મે રાજ્યં પ્રાપ્તુમિહાર્હતિ
'ન તો સેના છે, ન મંત્રીઓ, ન ખજાનો છે, ન કોઈ સહયોગી—તો મારા પુત્રને રાજ્ય મેળવવા માટે કઈ રીતે યોગ્યતા મળે?'