પ્રધાન ઉવાચ સાહસં ન હિ કર્તવ્યં શ્રુતં રાજન્ મુનેર્વચઃ । વિશ્વામિત્રસ્ય દૃષ્ટાન્તઃ કથિતસ્તેન મારિષ
પ્રધાન બોલ્યા: રાજા, ઉતાવળથી કશું કરવું નહીં. તમે મુનિની વાત સાંભળી છે. એણે વિશ્વામિત્રનું ઉદાહરણ પણ આપ્યું હતું.
પુરા ગાધિસુતઃ શ્રીમાન્વિશ્વામિત્રોઽતિવિશ્રુતઃ । વિચરન્સ નૃપશ્રેષ્ઠો વસિષ્ઠાશ્રમમભ્યગાત્
પહેલાં ગાધિના પુત્ર, મહાન અને પ્રસિદ્ધ વિશ્વામિત્ર, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ફરતા ફરતા વસિષ્ઠના આશ્રમમાં આવ્યા.
નમસ્કૃત્ય ચ તં રાજા વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્ । ઉપવિષ્ટો નૃપશ્રેષ્ઠો મુનિના દત્તવિષ્ટરઃ
વિશ્વામિત્ર રાજાએ મુનિને વંદન કર્યા પછી, મુનિએ તેમને બેઠાડ્યા અને પછી એ મહાન રાજા ત્યાં બેઠા.
નિમન્ત્રિતો વસિષ્ઠેન ભોજનાય મહાત્મના । સસૈન્યશ્ચ સ્થિતો રાજા ગાધિપુત્રો મહાયશાઃ
મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠે રાજાને અને તેમના સૈન્યને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા. ગાધિના પુત્ર, પ્રસિદ્ધ રાજા, પોતાના સૈન્ય સાથે ત્યાં ઊભા રહ્યા.
નન્દિન્યાઽઽસાદિતં સર્વં ભક્ષ્યભોજ્યાદિકં ચ યત્ । ભુક્ત્વા રાજા સસૈન્યશ્ચ વાઞ્છિતં તત્ર ભોજનમ્
નંદિનીએ બધું જ ભોજન અને વિવિધ વાનગીઓ તૈયાર કરી. રાજા અને તેમનું સૈન્ય ત્યાં મનગમતું ભોજન કરીને તૃપ્ત થયા.
પ્રતાપં તઞ્ચ નન્દિન્યાઃ પરિજ્ઞાય સ પાર્થિવઃ । યયાચે નન્દિનીં રાજા વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્
નંદિનીની શક્તિ જોઈને એ રાજાએ મુનિ વસિષ્ઠ પાસે જઈને નંદિની ગાય માગી.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ મુને ધેનુસહસ્રં તે ઘટોધ્નીનાં દદામ્યહમ્ । નન્દિનીં દેહિ મે ધેનું પ્રાર્થયામિ પરન્તપ
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: હે મુનિ, હું તમને હજાર દૂધ આપતી ગાયો આપીશ. તમે મને નંદિની ગાય આપો, એ હું વિનંતી કરું છું.
વસિષ્ઠ ઉવાચ હોમધેનુરિયં રાજન્ન દદામિ કથઞ્ચન । સહસ્રઞ્ચાપિ ધેનૂનાં તવેદં તવ તિષ્ઠતુ
વસિષ્ઠ બોલ્યા: રાજા, આ મારી યજ્ઞ માટેની ગાય છે. હું કોઈપણ રીતે એ આપી શકતો નથી. હજાર ગાયો પણ તમારી પાસે રહી જાય, પણ આ ગાય તો મારી પાસે જ રહેશે.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ અયુતં વાથ લક્ષ્યં વા દદામિ મનસેપ્સિતમ્ । દ્દેહિ મે નન્દિનીં સાધો ગ્રહીષ્યામિ બલાદથ
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: દસ હજાર કે લાખ ગાયો, જેટલી તમારી ઈચ્છા હોય એટલી આપીશ. પણ, હે સજ્જન, તમે નંદિની આપો, નહિ તો હું જોરથી લઈ જઇશ.
વસિષ્ઠ ઉવાચ કામં ગૃહાણ નૃપતે બલાદદ્ય યથારુચિ । નાહં દદામિ તે રાજન્સ્વેચ્છયા નન્દિનીં ગૃહાત્
વસિષ્ઠ બોલ્યા: રાજા, જો તમારી ઈચ્છા હોય તો આજે જોરથી લઈ જાવ. પણ હું મારી મરજીથી મારા ઘરે નંદિની તમને આપી શકતો નથી.
તચ્છ્રુત્વા નૃપતિર્ભૃત્યાનાદિદેશ મહાબલાન્ । નયધ્વં નન્દિનીં ધેનું બલદર્પસુસંસ્થિતાઃ
આ સાંભળીને રાજાએ પોતાના બળવાન સેવકોને આદેશ આપ્યો: 'તમારો બળ બતાવીને નંદિની ગાયને લઈ જાવ.'
તે ભૃત્યા જગૃહુસ્તાં તુ હઠાદાક્રમ્ય યન્ત્રિતામ્ । વેપમાના મુનિં પ્રાહ સુરભિઃ સાશ્રુલોચના
એ સેવકોએ જોરથી નંદિનીને પકડી લીધી અને બાંધીને ખેંચી. ડરીને, આંખોમાં આંસુ સાથે સુરભિએ મુનિને કહ્યું.
મુને ત્યજસિ માં કસ્માત્કર્ષયન્તિ સુયન્ત્રિતામ્ । મુનિસ્તાં પ્રત્યુવાચેદં ત્યજે નાહં સુદુગ્ધદે
'મુનિ, તમે મને કેમ છોડો છો? એ લોકો મને બળજબરીથી ખેંચી રહ્યા છે.' મુનિએ કહ્યું: 'હું તને છોડતો નથી, હે સારા દૂધ આપનારી.'
બલાન્નયતિ રાજાઽસૌ પૂજિતોઽદ્ય મયા શુભે । કિં કરોમિ ન ચેચ્છામિ ત્યક્તું ત્વાં મનસા કિલ
હે શુભે, આજે રાજા તને બળજબરીથી લઈ જાય છે, જ્યારે મેં તેને સન્માન આપ્યો હતો. હવે હું શું કરું? હું મનથી તને છોડવા ઈચ્છતો નથી.
ઇત્યુક્તા મુનિના ધેનુઃ ક્રોધયુક્તા બભૂવ હ । હમ્ભારવં ચકારાશુ ક્રૂરશબ્દં સુદારુણમ્
મુનિએ આવું કહ્યાના પછી, ગાય ખૂબ જ ગુસ્સે થઈ ગઈ અને તરત જ ભયાનક અને જોરદાર ડાકો પાડ્યો.
ઉદ્ગતાસ્તત્ર દેહાત્તુ દૈત્યા ઘોરતરાસ્તદા । સાયુધાસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ બ્રુવન્તઃ કવચાવૃતાઃ
એ સમયે, ગાયના શરીરમાંથી ભયાનક દૈત્યો બહાર આવ્યા, તેઓ શસ્ત્રો અને કવચથી સજ્જ હતા અને 'થેમો, થેમો' એમ બૂમો પાડતા હતા.
સૈન્યં સર્વં હતં તૈસ્તુ નન્દિની પ્રતિમોચિતા । એકાકી નિર્ગતો રાજા વિશ્વામિત્રોઽતિદુઃખિતઃ
એ દૈત્યોએ આખું સૈન્ય નાશ કરી નાખ્યું અને નંદિનીને મુક્ત કરી; રાજા વિશ્વામિત્ર એકલા અને ખૂબ દુઃખી થઈને ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
હન્ત પાપોઽતિદીનાત્મા નિન્દન્ ક્ષાત્રબલં મહત્ । બ્રાહ્મં બલં દુરારાધ્યં મત્વા તપસિ સંસ્થિતઃ
હાય! હું કેટલો પાપી અને દુઃખી છું, એમ કહીને તેણે ક્ષત્રિય શક્તિની નિંદા કરી અને બ્રાહ્મણોની શક્તિ મેળવવી કેટલી મુશ્કેલ છે એ વિચારીને તપ કરવા મનમાં નક્કી કર્યું.
તપ્ત્વા બહૂનિ વર્ષાણિ તપો ઘોરં મહાવને । ઋષિત્વં પ્રાપ ગાધેયસ્ત્યક્ત્વા ક્ષાત્રં વિધિં પુનઃ
ઘણા વર્ષો સુધી મોટાં જંગલમાં કઠોર તપસ્યા કરીને, ગાધિનો પુત્ર ક્ષત્રિય ધર્મ છોડી ઋષિત્વ પ્રાપ્ત કરી લીધું.
તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર મા કૃથા વૈરમદ્ભુતમ્ । કુલનાશકરં નૂનં તાપસૈઃ સહ સંયુગમ્
એથી, હે રાજા, તું પણ કોઈ અદભુત વેર ન પેદા કર; તપસ્વીઓ સાથે ઝઘડો કરવાથી ચોક્કસ વંશનો નાશ થાય છે.
મુનિવર્યં વ્રજાદ્ય ત્વં સમાશ્વાસ્ય તપોનિધિમ્ । સુદર્શનોઽપિ રાજેન્દ્ર તિષ્ઠત્વત્ર યથાસુખમ્
હવે તું મહાન મુનિ પાસે જઈ, તપની ખજાનીને શાંત કરી; અને સુદર્શન પણ, હે રાજા, અહીં પોતાની મરજી પ્રમાણે રહી શકે છે.
બાલોઽયં નિર્ધનઃ કિં તે કરિષ્યતિ નૃપાહિતમ્ । વૃથા તે વૈરભાવોઽયમનાથે દુર્બલે શિશૌ
આ છોકરો તો ગરીબ છે, એ તારો શું બગાડ કરી શકે? આ નિરાધાર અને નબળા બાળક પર તારો ગુસ્સો વ્યર્થ છે.
દયા સર્વત્ર કર્તવ્યા દૈવાધીનમિદં જગત્ । ઈર્ષ્યયા કિં નૃપશ્રેષ્ઠ યદ્ભાવ્યં તદ્ભવિષ્યતિ
દરેક જગ્યાએ દયા રાખવી જોઈએ; આ જગત બધું ભાગ્યના હાથમાં છે. હે શ્રેષ્ઠ રાજા, ઈર્ષ્યા કરીને શું મળશે? જે destined છે એ તો થશે જ.
વજ્રં તૃણાયતે રાજન્ દૈવયોગાન્ન સંશયઃ । તૃણં વજ્રાયતે ક્વાપિ સમયે દૈવયોગતઃ
હે રાજા, દૈવના પ્રભાવથી ક્યારેક વજ્ર પણ ઘાસ જેવું નબળું થઈ જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; અને ક્યારેક ઘાસ પણ વજ્ર જેવું મજબૂત બની જાય છે.
શશકો હન્તિ શાર્દૂલં મશકો વૈ તથા ગજમ્ । સાહસં મુઞ્ચ મેધાવિન્ કુરુ મે વચનં હિતમ્
શશક પણ વાઘને મારી નાખે છે અને મચ્છર પણ હાથીને મારી શકે છે; હે બુદ્ધિશાળી, અહંકાર છોડ અને મારું કલ્યાણકારી વચન માન.
વ્યાસ ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય યુધાજિન્નૃપસત્તમઃ । પ્રણમ્ય તં મુનિં મૂર્ઘ્ના જગામ સ્વપુરં નૃપઃ
વ્યાસ કહે છે: એના વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ રાજા યુધાજિતે મુનિને માથું ઝુકાવી પ્રણામ કર્યો અને પોતાનાં શહેરે પાછા ફર્યો.
મનોરમાઽપિ સ્વસ્થાઽભૂદાશ્રમે તત્ર સંસ્થિતા । પાલયામાસ પુત્રં તં સુદર્શનમૃતવ્રતમ્
મનોરમાએ પણ આશ્રમમાં રહીને સુખથી જીવન વિતાવ્યું અને પોતાના પુત્ર સુદર્શનનું સંસ્કારપૂર્વક પાલન કર્યું.
દિને દિને કુમારોઽસૌ જગામોપચયં તતઃ । મુનિબાલગતઃ ક્રીડન્નિર્ભયઃ સર્વતઃ શુભઃ
રોજે રોજ એ રાજકુમાર વધતો ગયો; મુનિબાળકો સાથે રમતો, એ સર્વ રીતે નિર્ભય અને શુભ હતો.
એકસ્મિન્સમયે તત્ર વિદલ્લં સમુપાગતમ્ । ક્લીબેતિ મુનિપુત્રસ્તમામન્ત્રયત્તદન્તિકે
એક દિવસે ત્યાં એક બિલાડી આવી; મુનિનો પુત્ર એને નજીક બોલાવીને 'નપુંસક' કહીને સંબોધી રહ્યો હતો.
સુદર્શનસ્તુ તચ્છ્રુત્વા દધારૈકાક્ષરં સ્ફુટમ્ । અનુસ્વારયુતં તચ્ચ પ્રોવાચાપિ પુનઃ પુનઃ
સુદર્શન એ સાંભળી, એ એક અક્ષર સ્પષ્ટ ઉચ્ચારતો અને એમાંનું નાકાવાળું સ્વર પણ સાચવીને વારંવાર બોલતો રહ્યો.