તસ્માદેનં મહાભાગ વિસર્જય ગૃહં પ્રતિ । સપુત્રાઽહં વસિષ્યામિ જાનકીવદ્દ્વિજોત્તમ
આથી, હે મહાભાગ્યશાળી, એને તેના ઘરે મોકલી દો; હું મારા પુત્ર સાથે અહીં જ રહીશ, જેમ જાનકી રહી હતી.
ઇત્યુક્તોઽસૌ મુનિસ્તાવદ્ગત્વા યુધાજિતં નૃપમ્ । ઉવાચ વચનં રાજ્ઞે ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્
આ રીતે કહ્યું પછી, તે મુનિ યુધાજિત રાજા પાસે ગયો અને પરાક્રમી ભારદ્વાજે રાજાને આ શબ્દો કહ્યા.
ગચ્છ રાજન્ યથાકામં સ્વપુરં નૃપસત્તમ । નેયં મનોરમાભ્યેતિ બાલપુત્રા સુદુઃખિતા
હે રાજા, તમે તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે તમારા શહેર જાઓ; મનોરમા પોતાના નાનકડા પુત્ર સાથે ખૂબ દુઃખી છે, એ અહીંથી નહીં આવે.
યુધાજિદુવાચ મુને મુઞ્ચ હઠં સૌમ્ય વિસર્જય મનોરમામ્ । ન ચ યાસ્યામ્યહં મુક્ત્વા નેષ્યામ્યદ્ય બલાત્પુનઃ
યુધાજિતે કહ્યું: હે મુનિ, તમે હઠ છોડો અને મનોરમાને મોકલો; હું એને વિના લીધા નહીં જાઉં અને આજે બળપૂર્વક પણ નહીં લઈ જાઉં.
ઋષિરુવાચ નયસ્વ યદિ શક્તિસ્તે બલેનાદ્ય મમાશ્રમાત્ । વિશ્વામિત્રો યથા ધેનું વસિષ્ઠસ્ય મુનેઃ પુરા
મુનિએ કહ્યું: જો તારી શક્તિ હોય તો આજે મારા આશ્રમમાંથી બળપૂર્વક લઈ જા, જેમ વિશ્વામિત્રે કદી વસિષ્ઠ મુનિની ગાય લઈ જવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો.
વિશ્વામિત્રકથોત્તરં રાજપુત્રસ્ય કામબીજપ્રાપ્તિવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય મુનેસ્તત્રાવનીપતિઃ । મન્ત્રિવૃદ્ધં સમાહૂય પપ્રચ્છ તમતન્દ્રિતઃ
વ્યાસજી કહે છે: મુનિએ જે કહ્યું તે સાંભળીને રાજાએ પોતાના વૃદ્ધ મંત્રીને બોલાવી, ધ્યાનપૂર્વક તેની પાસે પ્રશ્ન કર્યો.
કિં કર્તવ્યં સુબુદ્ધેઽત્ર મયાઽદ્ય વદ સુવ્રત । બલાન્નયામિ તાં કામં સપુત્રાઞ્ચ સુભાષિણીમ્
હે વિદ્વાન, આજે અહીં શું કરવું જોઈએ તે મને કહો. હું એ સારા વચન બોલનારી સ્ત્રીને અને તેના પુત્રોને જોરથી લઇ જઇશ.
રિપુરલ્પોઽપિ નોપેક્ષ્યઃ સર્વથા શુભમિચ્છતા । રાજયક્ષ્મેવ સંવૃદ્ધો મૃત્યવે પરિકલ્પયેત્
જેને શુભતા જોઈએ છે, એણે નબળા દુશ્મનને પણ ક્યારેય અવગણવો નહીં. કારણ કે, જ્યારે એ મોટો થાય છે ત્યારે, રાજયક્ષ્મા જેવી બીમારી જેવો, મૃત્યુનું કારણ બને છે.
નાત્ર સૈન્યં ન યોદ્ધાસ્તિ યો મામત્ર નિવારયેત્ । ગૃહીત્વા હન્મિ તં તત્ર દૌહિત્રસ્ય રિપું કિલ
અહીં મને રોકે એવો ન સૈન્ય છે, ન કોઈ યુદ્ધવીર છે. હું ત્યાં જઈને મારા દૌહિત્રીના દુશ્મનને પકડીને મારી નાખીશ.
નિષ્કણ્ટકં ભવેદ્રાજ્યં યતામ્યદ્ય બલાદહમ્ । હતે સુદર્શને નૂનં નિર્ભયોઽસૌ ભવેદિતિ
હું આજે જોરથી પ્રયત્ન કરીશ તો રાજ્યમાં કોઈ અવરોધ નહીં રહે. સુદર્શનને મારી નાખ્યા પછી, એ નિર્ભય બની જશે.
પ્રધાન ઉવાચ સાહસં ન હિ કર્તવ્યં શ્રુતં રાજન્ મુનેર્વચઃ । વિશ્વામિત્રસ્ય દૃષ્ટાન્તઃ કથિતસ્તેન મારિષ
પ્રધાન બોલ્યા: રાજા, ઉતાવળથી કશું કરવું નહીં. તમે મુનિની વાત સાંભળી છે. એણે વિશ્વામિત્રનું ઉદાહરણ પણ આપ્યું હતું.
પુરા ગાધિસુતઃ શ્રીમાન્વિશ્વામિત્રોઽતિવિશ્રુતઃ । વિચરન્સ નૃપશ્રેષ્ઠો વસિષ્ઠાશ્રમમભ્યગાત્
પહેલાં ગાધિના પુત્ર, મહાન અને પ્રસિદ્ધ વિશ્વામિત્ર, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ફરતા ફરતા વસિષ્ઠના આશ્રમમાં આવ્યા.
નમસ્કૃત્ય ચ તં રાજા વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્ । ઉપવિષ્ટો નૃપશ્રેષ્ઠો મુનિના દત્તવિષ્ટરઃ
વિશ્વામિત્ર રાજાએ મુનિને વંદન કર્યા પછી, મુનિએ તેમને બેઠાડ્યા અને પછી એ મહાન રાજા ત્યાં બેઠા.
નિમન્ત્રિતો વસિષ્ઠેન ભોજનાય મહાત્મના । સસૈન્યશ્ચ સ્થિતો રાજા ગાધિપુત્રો મહાયશાઃ
મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠે રાજાને અને તેમના સૈન્યને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા. ગાધિના પુત્ર, પ્રસિદ્ધ રાજા, પોતાના સૈન્ય સાથે ત્યાં ઊભા રહ્યા.
નન્દિન્યાઽઽસાદિતં સર્વં ભક્ષ્યભોજ્યાદિકં ચ યત્ । ભુક્ત્વા રાજા સસૈન્યશ્ચ વાઞ્છિતં તત્ર ભોજનમ્
નંદિનીએ બધું જ ભોજન અને વિવિધ વાનગીઓ તૈયાર કરી. રાજા અને તેમનું સૈન્ય ત્યાં મનગમતું ભોજન કરીને તૃપ્ત થયા.
પ્રતાપં તઞ્ચ નન્દિન્યાઃ પરિજ્ઞાય સ પાર્થિવઃ । યયાચે નન્દિનીં રાજા વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્
નંદિનીની શક્તિ જોઈને એ રાજાએ મુનિ વસિષ્ઠ પાસે જઈને નંદિની ગાય માગી.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ મુને ધેનુસહસ્રં તે ઘટોધ્નીનાં દદામ્યહમ્ । નન્દિનીં દેહિ મે ધેનું પ્રાર્થયામિ પરન્તપ
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: હે મુનિ, હું તમને હજાર દૂધ આપતી ગાયો આપીશ. તમે મને નંદિની ગાય આપો, એ હું વિનંતી કરું છું.
વસિષ્ઠ ઉવાચ હોમધેનુરિયં રાજન્ન દદામિ કથઞ્ચન । સહસ્રઞ્ચાપિ ધેનૂનાં તવેદં તવ તિષ્ઠતુ
વસિષ્ઠ બોલ્યા: રાજા, આ મારી યજ્ઞ માટેની ગાય છે. હું કોઈપણ રીતે એ આપી શકતો નથી. હજાર ગાયો પણ તમારી પાસે રહી જાય, પણ આ ગાય તો મારી પાસે જ રહેશે.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ અયુતં વાથ લક્ષ્યં વા દદામિ મનસેપ્સિતમ્ । દ્દેહિ મે નન્દિનીં સાધો ગ્રહીષ્યામિ બલાદથ
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: દસ હજાર કે લાખ ગાયો, જેટલી તમારી ઈચ્છા હોય એટલી આપીશ. પણ, હે સજ્જન, તમે નંદિની આપો, નહિ તો હું જોરથી લઈ જઇશ.
વસિષ્ઠ ઉવાચ કામં ગૃહાણ નૃપતે બલાદદ્ય યથારુચિ । નાહં દદામિ તે રાજન્સ્વેચ્છયા નન્દિનીં ગૃહાત્
વસિષ્ઠ બોલ્યા: રાજા, જો તમારી ઈચ્છા હોય તો આજે જોરથી લઈ જાવ. પણ હું મારી મરજીથી મારા ઘરે નંદિની તમને આપી શકતો નથી.
તચ્છ્રુત્વા નૃપતિર્ભૃત્યાનાદિદેશ મહાબલાન્ । નયધ્વં નન્દિનીં ધેનું બલદર્પસુસંસ્થિતાઃ
આ સાંભળીને રાજાએ પોતાના બળવાન સેવકોને આદેશ આપ્યો: 'તમારો બળ બતાવીને નંદિની ગાયને લઈ જાવ.'
તે ભૃત્યા જગૃહુસ્તાં તુ હઠાદાક્રમ્ય યન્ત્રિતામ્ । વેપમાના મુનિં પ્રાહ સુરભિઃ સાશ્રુલોચના
એ સેવકોએ જોરથી નંદિનીને પકડી લીધી અને બાંધીને ખેંચી. ડરીને, આંખોમાં આંસુ સાથે સુરભિએ મુનિને કહ્યું.
મુને ત્યજસિ માં કસ્માત્કર્ષયન્તિ સુયન્ત્રિતામ્ । મુનિસ્તાં પ્રત્યુવાચેદં ત્યજે નાહં સુદુગ્ધદે
'મુનિ, તમે મને કેમ છોડો છો? એ લોકો મને બળજબરીથી ખેંચી રહ્યા છે.' મુનિએ કહ્યું: 'હું તને છોડતો નથી, હે સારા દૂધ આપનારી.'
બલાન્નયતિ રાજાઽસૌ પૂજિતોઽદ્ય મયા શુભે । કિં કરોમિ ન ચેચ્છામિ ત્યક્તું ત્વાં મનસા કિલ
હે શુભે, આજે રાજા તને બળજબરીથી લઈ જાય છે, જ્યારે મેં તેને સન્માન આપ્યો હતો. હવે હું શું કરું? હું મનથી તને છોડવા ઈચ્છતો નથી.
ઇત્યુક્તા મુનિના ધેનુઃ ક્રોધયુક્તા બભૂવ હ । હમ્ભારવં ચકારાશુ ક્રૂરશબ્દં સુદારુણમ્
મુનિએ આવું કહ્યાના પછી, ગાય ખૂબ જ ગુસ્સે થઈ ગઈ અને તરત જ ભયાનક અને જોરદાર ડાકો પાડ્યો.
ઉદ્ગતાસ્તત્ર દેહાત્તુ દૈત્યા ઘોરતરાસ્તદા । સાયુધાસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ બ્રુવન્તઃ કવચાવૃતાઃ
એ સમયે, ગાયના શરીરમાંથી ભયાનક દૈત્યો બહાર આવ્યા, તેઓ શસ્ત્રો અને કવચથી સજ્જ હતા અને 'થેમો, થેમો' એમ બૂમો પાડતા હતા.
સૈન્યં સર્વં હતં તૈસ્તુ નન્દિની પ્રતિમોચિતા । એકાકી નિર્ગતો રાજા વિશ્વામિત્રોઽતિદુઃખિતઃ
એ દૈત્યોએ આખું સૈન્ય નાશ કરી નાખ્યું અને નંદિનીને મુક્ત કરી; રાજા વિશ્વામિત્ર એકલા અને ખૂબ દુઃખી થઈને ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
હન્ત પાપોઽતિદીનાત્મા નિન્દન્ ક્ષાત્રબલં મહત્ । બ્રાહ્મં બલં દુરારાધ્યં મત્વા તપસિ સંસ્થિતઃ
હાય! હું કેટલો પાપી અને દુઃખી છું, એમ કહીને તેણે ક્ષત્રિય શક્તિની નિંદા કરી અને બ્રાહ્મણોની શક્તિ મેળવવી કેટલી મુશ્કેલ છે એ વિચારીને તપ કરવા મનમાં નક્કી કર્યું.
તપ્ત્વા બહૂનિ વર્ષાણિ તપો ઘોરં મહાવને । ઋષિત્વં પ્રાપ ગાધેયસ્ત્યક્ત્વા ક્ષાત્રં વિધિં પુનઃ
ઘણા વર્ષો સુધી મોટાં જંગલમાં કઠોર તપસ્યા કરીને, ગાધિનો પુત્ર ક્ષત્રિય ધર્મ છોડી ઋષિત્વ પ્રાપ્ત કરી લીધું.
તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર મા કૃથા વૈરમદ્ભુતમ્ । કુલનાશકરં નૂનં તાપસૈઃ સહ સંયુગમ્
એથી, હે રાજા, તું પણ કોઈ અદભુત વેર ન પેદા કર; તપસ્વીઓ સાથે ઝઘડો કરવાથી ચોક્કસ વંશનો નાશ થાય છે.