નિહતઃ સ પપાતોર્વ્યાં છિન્નમૂર્ધા મહીપતિઃ । પ્રભગ્નં તદ્બલં સર્વં નિર્ગતં ચ ચતુર્દિશમ્
મારાયો બાદ, રાજા કપાળ કપાઈને જમીન પર પડી ગયો. એની આખી સેના તૂટી પડી અને ચારેય દિશામાં ભાગી ગઈ.
મનોરમા હતં શ્રુત્વા પિતરં રણમૂર્ધનિ । ભયત્રસ્તાથ સઞ્જાતા પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્
મનોરમાએ જ્યારે યુદ્ધમાં પિતાના મૃત્યુની વાત સાંભળી, ત્યારે તે ખૂબ ડરી ગઈ અને પિતાના દુશ્મનાવાળાં સંસ્મરણમાં આવી ગઈ.
હનિષ્યતિ યુધાજિદ્વૈ પુત્રં મમ દુરાશયઃ । રાજ્યલોભેન પાપાત્મા સેતિ ચિન્તાપરાભવત્
'યુધાજિત, જે દુષ્ટ મનનો છે, તે રાજયની લાલચમાં મારા પુત્રને મારી નાખશે' – આવું વિચારીને મનોરમા ચિંતામાં ગરકાવ થઈ ગઈ.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ પિતા મે નિહતો રણે । ભર્તા ચાપિ મૃતોઽદ્યૈવ પુત્રોઽયં મમ બાલકઃ
હવે હું શું કરું, ક્યાં જાઉં? મારા પિતા યુદ્ધમાં મર્યા, પતિ પણ આજે મૃત્યુ પામ્યો અને આ મારો પુત્ર તો હજુ નાનકડો છે.
લોભોઽતીવ ચ પાપિષ્ઠસ્તેન કો ન વશીકૃતઃ । કિં ન કુર્યાત્તદાવિષ્ટઃ પાપં પાર્થિવસત્તમઃ
લાલચ બહુ જ દુષ્ટ છે – એના વશમાં કોણ નથી થતું? જ્યારે રાજા લાલચથી ઘેરાઈ જાય, ત્યારે તે કયાંયે પણ પાપ કરવાનું ટાળતો નથી.
પિતરં માતરં ભ્રાતૄન્ગુરૂન્સ્વજનબાન્ધવાન્ । હન્તિ લોભસમાવિષ્ટો જનો નાત્ર વિચારણા
લાલચમાં ફસાયેલો માણસ પિતા, માતા, ભાઈ, ગુરુ અને પોતાના સગાં-સંબંધીઓને પણ મારી નાખે છે – તેમાં કોઈ વિચાર નથી કરતા.
અભક્ષ્યભક્ષણં લોભાદગમ્યાગમનં તથા । કરોતિ કિલ તૃષ્ણાર્તો ધર્મત્યાગં તથા પુનઃ
ઇચ્છાથી ઘેરાયેલો માણસ એવુ પણ ખાઈ જાય છે જે ખાવું નહીં જોઈએ, એવાં સ્થળે પણ જાય છે જ્યાં જવું નહીં જોઈએ અને ફરીથી ધર્મ પણ છોડે છે.
ન સહાયોઽસ્તિ મે કશ્ચિન્નગરેઽત્ર મહાબલઃ । યદાધારે સ્થિતા ચાહં પાલયામિ સુતં શુભમ્
આ શહેરમાં મારું કોઈ શક્તિશાળી સહાય નથી; જ્યાં સુધી હું અહીં છું, ત્યાં સુધી મને મારા પુત્રની જાળવણી કરવી જ પડશે.
હતે પુત્રે નૃપેણાદ્ય કિં કરિષ્યામ્યહં પુનઃ । ન મે ત્રાતાઽસ્તિ ભુવને યેન વૈ સુસ્થિતા હ્યહમ્
જો રાજા આજે મારા પુત્રને મારી નાખશે, તો પછી હું શું કરીશ? આખી દુનિયામાં એવો કોઈ નથી જે મને સાચવી શકે.
સાપિ વૈરયુતા કામં સપત્ની સર્વદા ભવેત્ । લીલાવતી ન મે પુત્રે ભવિષ્યતિ દયાવતી
લીલાવતી તો હંમેશા દુશ્મની રાખે છે, એ ચોક્કસપણે મારી સ્પર્ધક બનશે; એ મારા પુત્ર પર દયા નહીં કરે.
યુધાજિતિ સમાયાતે ન મે નિઃસરણં ભવેત્ । જ્ઞાત્વા બાલં સુતં સોઽદ્ય કારાગારં નયિષ્યતિ
યુધાજિત આવી જશે તો મારું ક્યાંયે બચાવ નહીં રહે; એ જાણે છે કે મારો પુત્ર નાનો છે, એટલે આજે જ એને કેદખાનામાં લઈ જશે.
શ્રૂયતે હિ પુરેન્દ્રેણ માતુર્ગર્ભગતઃ શિશુઃ । કૃન્તિતઃ સપ્તધા પશ્ચાત્કૃતાસ્તે સપ્ત સપ્તધા
આ શહેરના રાજાએ, એવું સાંભળવામાં આવે છે કે, એક માતાના ગર્ભમાં રહેલા બાળકને સાત ભાગમાં કાપી નાખ્યો હતો; પછી એ સાતે સાતગણા થઈ ગયા.
પ્રવિશ્ય ચોદરં માતુઃ કરે કૃત્વાલ્પકં પવિમ્ । એકોનપઞ્ચાશદપિ તેઽભવન્મરુતો દિવિ
માતાના ગર્ભમાં જઈને, એણે હાથમાં નાનકડું હથિયાર બનાવ્યું; તેમ છતાં, સ્વર્ગમાં એકાવન મારુતો જન્મ્યા.
સપત્ન્યૈ ગરલં દત્તં સપત્ન્યા નૃપભાર્યયા । ગર્ભનાશાર્થમુદ્દિશ્ય પુરૈતદ્વૈ મયા શ્રુતમ્
રાજાની બીજી રાણીએ, ગર્ભનો નાશ થાય એ માટે, રાજાની પત્નીને ઝેર આપ્યું હતું – આવું આ શહેરમાં બન્યું હતું એમ મેં સાંભળ્યું છે.
જાતસ્તુ બાલકઃ પશ્ચાદ્દેહે વિષયુતઃ કિલ । તેનાસૌ સગરો નામ વિખ્યાતો ભુવિ મણ્ડલે
પછી બાળક જન્મ્યો પણ એના શરીરમાં ઝેર હતું; તેથી એ 'સગર' નામે આખી ધરતી પર પ્રસિદ્ધ થયો.
જીવમાનોઽથ ભર્તા વૈ કૈકેય્યા નૃપભાર્યયા । રામઃ પ્રવ્રાજિતો જ્યેષ્ઠો મૃતો દશરથો નૃપઃ
પતિ જીવતો હતો ત્યારે કૈકેયી નામની રાણીએ મોટાભાઈ રામને વનમાં મોકલી દીધા અને દશરથ રાજા મૃત્યુ પામ્યા.
મન્ત્રિણસ્ત્વવશાઃ કામં યે મે પુત્રં સુદર્શનમ્ । રાજાનં કર્તુકામા વૈ યુધાજિદ્વશગાશ્ચ તે
મારા મંત્રીગણ સ્વતંત્ર નથી; જે લોકો મારા પુત્ર સુદર્શનને રાજા બનાવવાની ઈચ્છા રાખે છે, તેઓ યુધાજિતના વશમાં છે.
ન મે ભ્રાતા તથા શૂરો યો માં બન્ધાત્પ્રમોચયેત્ । મહત્કષ્ટઞ્ચ સમ્પ્રાપ્તં મયા વૈ દૈવયોગતઃ
મારો ભાઈ એટલો પરાક્રમી નથી કે મને બંધનમાંથી મુક્ત કરી શકે; દૈવના પ્રભાવથી હું મોટું દુઃખ ભોગવી રહી છું.
ઉદ્યમઃ સર્વથા કાર્યઃ સિદ્ધિર્દૈવાદ્ધિ જાયતે । ઉપાયં પુત્રરક્ષાર્થં કરોમ્યદ્ય ત્વરાન્વિતા
છતાં પણ, પ્રયત્ન તો હંમેશા કરવો જોઈએ, કારણ કે સફળતા તો દૈવથી મળે છે; આજે હું મારા પુત્રની રક્ષા માટે તરત જ કોઈ ઉપાય શોધીશ.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા બાલા વિદલ્લં ચાતિમાનિનમ્ । નિપુણં સર્વકાર્યેષુ ચિન્ત્યં મન્ત્રિવરોત્તમમ્
આવી રીતે વિચારીને, તે યુવતીએ સર્વ કાર્યમાં કુશળ અને અત્યંત ગર્વીલા, વિચારશીલ મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિદલ્લને બોલાવ્યો.
સમાહૂય તમેકાન્તે પ્રોવાચ બહુદુઃખિતા । ગૃહીત્વા બાલકં હસ્તે રુદતી દીનમાનસા
તે દુઃખથી ભરાઈ, બાળકને હાથમાં લઈને, રડતી અને મનથી ખૂબ જ દુઃખી થઈ, એકાંતમાં વિદલ્લને બોલાવીને વાત કરી.
પિતા મે નિહતઃ સંખ્યે પુત્રોઽયં બાલકસ્તથા । યુધાજિદ્બલવાન્ રાજા કિં વિધેયં વદસ્વ મે
મારા પિતા યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા છે અને આ બાળક મારો પુત્ર છે; યુધાજિત રાજા શક્તિશાળી છે—હવે શું કરવું, એ મને કહો.
તામુવાચ વિદલ્લોઽસૌ નાત્ર સ્થાતવ્યમેવ ચ । ગમિષ્યામો વને કામં વારાણસ્યાઃ પુનઃ કિલ
વિદલ્લે તેને કહ્યું: 'અહીં રહેવું યોગ્ય નથી; ચાલો, આપણે વારાણસીના જંગલમાં જઈએ.'
તત્ર મે માતુલઃ શ્રીમાન્વર્તતે બલવત્તરઃ । સુબાહુરિતિ વિખ્યાતો રક્ષિતા સ ભવિષ્યતિ
'ત્યાં મારા મામા સુબાહુ રહે છે, જે બહુ જ શક્તિશાળી છે અને આપણું રક્ષણ કરશે.'
યુધાજિદ્દર્શનોત્કણ્ઠમનસા નગરાદ્બહિઃ । નિર્ગત્ય રથમારુહ્ય ગન્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ
'યુધાજિતને જોવા માટે તારા મનમાં ઉત્કંઠા છે, તો તું શહેર છોડીને રથમાં બેસી તરત જ નીકળી જા—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
ઇત્યુક્તા તેન સા રાજ્ઞી ગત્વા લીલાવતીં પ્રતિ । ઉવાચ પિતરં દ્રષ્ટું ગચ્છામ્યદ્ય સુલોચને
વિદલ્લના કહેવા મુજબ, રાણી લીલાવતી પાસે ગઈ અને કહ્યું: 'સુંદર આંખોવાળી, આજે હું મારા પિતાને જોવા જઈ રહી છું.'
ઇત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય સૈરન્ધ્રીસંયુતા તદા । વિદલ્લેન ચ સંયુક્તા નિઃસૃતા નગરાદ્બહિઃ
આવી વાત કહીને, તે રથમાં બેસી, પોતાની દાસી અને વિદલ્લ સાથે શહેરની બહાર નીકળી ગઈ.
ત્રસ્તા હ્યાર્તાતિકૃપણા પિતુઃ શોકસમાકુલા । દૃષ્ટ્વા યુધાજિતં ભૂપં પિતરં ગતજીવિતમ્
ભયથી, અત્યંત દુઃખી અને પિતાના શોકથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે યુધાજિત રાજાને અને પોતાના મૃત્યુ પામેલા પિતાને જોયા.
સંસ્કાર્ય ચ ત્વરાયુક્તા વેપમાના ભયાકુલા । દિનદ્વયેન સમ્પ્રાપ્તા રાજ્ઞી ભાગીરથીતટમ્
તેણે ઝડપથી પિતાનું અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર કર્યું, ભયથી કાંપતી અને ગભરાયેલી રહી, અને બે દિવસમાં ભાગીરથીના કિનારે પહોંચી.
નિષાદૈલુણ્ઠિતા તત્ર ગૃહીતં સકલં વસુ । રથઞ્ચાપિ ગૃહીત્વા તે નિર્ગતા દસ્યવઃ શઠાઃ
ત્યાં નિષાદ જાતિના ક્રૂર ચોરોએ તેમનો બધો ધન અને રથ પણ લૂંટી લીધો.