તત્રાદ્ભુતા ક્ષતજસિન્ધુરુવાહ ઘોરા વૃન્દેભ્ય એવ ગજવીરતુરઙ્ગમાણામ્ । ત્રાસાવહા નયનમાર્ગગતા નરાણાં પાપાત્મનાં રવિજમાર્ગભવેવ કામમ્
ત્યાં હિંસક હાથીઓ અને ઘોડાઓના જૂથોથી લોહીની ભયાનક નદી વહેવા લાગી, જેને જોઈ દુષ્ટ મનુષ્યો ડરી ગયા, જાણે તેઓ સૂર્યમાર્ગ તરફ ખેંચાઈ રહ્યા હોય.
કીર્ણાનિ ભિન્નપુલિને નરમસ્તકાનિ કેશાવૃતાનિ ચ વિભાન્તિ યથૈવ સિન્ધૌ । તુમ્બીફલાનિ વિહિતાનિ વિહર્તુકામૈ- ર્બાલૈર્યથા રવિસુતાપ્રભવૈશ્ચ નૂનમ્
કાપેલા માનવમસ્તક વાળથી ઢંકાયેલા, તૂટેલા કિનારાઓ પર છવાઈ ગયા, અને એ ગંગામાં તરતા તુંબીને ફળ જેવા લાગતા, જાણે રમવા ઈચ્છતા બાળકો એ મૂક્યા હોય અને સૂર્યકિરણો એ ઉજળી રહ્યા હોય.
વીરં મૃતં ભુવિ ગતં પતિતં રથાદ્વૈ ગૃધ્રઃ પલાર્થમુપરિ ભ્રમતીતિ મન્યે । જીવોઽપ્યસૌ નિજશરીરમવેક્ષ્ય કાન્તં કાઙ્ક્ષત્યહોઽતિવિવશોઽપિ પુનઃ પ્રવેષ્ટુમ્
યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલો વીર, રથમાંથી પડી જમીન પર પડ્યો છે, અને ગિધ તેના માથા ઉપર માંસ માટે ચક્કર મારી રહ્યો છે; એનું જીવ પણ પોતાના પ્રિય શરીરને જોઈ, અશક્ત હોવા છતાં, ફરી તેમાં પ્રવેશવાની તીવ્ર ઈચ્છા રાખે છે.
આજૌ હતોઽપિ નૃવરઃ સુવિમાનરૂઢઃ સ્વાઙ્કે સ્થિતાં સુરવધૂં પ્રવદત્યભીષ્ટમ્ । પશ્યાધુના મમ શરીરમિદં પૃથિવ્યાં બાણાહતં નિપતિતં કરભોરુ કાન્તમ્
યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલો મહાન રાજા, સુંદર વિમાનમાં બેઠો, પોતાની પ્રિય દેવીને કહે છે: 'હવે મારા શરીરને જોઈ લે, જે તીરો વાગી જમીન પર પડ્યું છે, હે કમળ જેવી ભુજાવાળી પ્રિયે.'
એકો હતસ્તુ રિપુણૈવ ગતોઽન્તરિક્ષં દેવાઙ્ગનાં સમધિગમ્ય યુતો વિમાને । તાવત્પ્રિયા હુતવહે સુસમર્પ્ય દેહં જગ્રાહ કાન્તમબલા સબલા સ્વકીયા
કોઈ એક, દુશ્મનના હાથે મૃત્યુ પામીને, એકલો આકાશમાં ગયો, ત્યાં દેવકન્યાની સાથે વિમાને જોડાયો; અગ્નિમાં શરીર અર્પણ કર્યા પછી, તેની પ્રિય પત્ની અને સાથીઓએ તેને સંભાળી લીધો.
યુદ્ધે મૃતૌ ચ સુભટૌ દિવિ સઙ્ગતૌ તા- વન્યોન્યશસ્ત્રનિહતૌ સહ સમ્પ્રયાતૌ । તત્રૈવ જઘ્નતુરલં પરમાહિતાસ્ત્રા- વેકાપ્સરોઽર્થવિહતૌ કલહાકુલૌ ચ
યુદ્ધમાં બે વીર એકબીજાના હાથે મૃત્યુ પામીને સાથે સ્વર્ગે ગયા; ત્યાં પણ તેઓ જોરદાર શસ્ત્રો વડે ફરી લડવા લાગ્યા અને એક અપ્સરા ઝઘડાથી ગભરાઈ વચ્ચે આવી.
કશ્ચિદ્યુવા સમધિગમ્ય સુરાઙ્ગનાં વૈ રૂપાધિકાં ગુણવતીં કિલ ભક્તિયુક્તઃ । સ્વીયાન્ ગુણાન્પ્રવિતતાન્પ્રવદંસ્તદાઽસૌ તાં પ્રેમદામનુચકાર ચ યોગયુક્તઃ
કોઈ યુવાને અતિ સુંદર અને ગુણવતી દેવકન્યાને પામી, ભક્તિપૂર્વક પોતાના ગુણોનું વર્ણન કર્યું અને પ્રેમથી, એકાગ્રતાથી, તેની સાથે સંલગ્ન થયો.
ભૌમં રજોઽતિવિતતં દિવિ સંસ્થિતઞ્ચ રાત્રિં ચકાર તરણિઞ્ચ સમાવૃણોદ્યત્ । મગ્નં તદેવ રુધિરામ્બુનિધાવકસ્માત્ પ્રાદુર્બભૂવ રવિરપ્યતિકાન્તિયુક્તઃ
પૃથ્વી પર ધૂળ બહુ ફેલાઈ ગઈ અને આકાશમાં રાતે સૂર્યને ઢાંકી દીધો; એ જ ધૂળ અચાનક લોહીની નદી બની ગઈ અને સૂર્ય ખૂબ તેજ સાથે દેખાવા લાગ્યો.
કશ્ચિદ્ગતસ્તુ ગગનં કિલ દેવકન્યાં સમ્પ્રાપ્ય ચારુવદનાં કિલ ભક્તિયુક્તામ્ । નાઙ્ગીચકાર ચતુરો વ્રતનાશભીતો યાસ્યત્યયં મમ વૃથા હ્યનુકૂલશબ્દઃ
કોઈ એક વ્યક્તિ આકાશમાં ગયો અને ત્યાં એક દેવકન્યાને મળ્યો, જે સુંદર ચહેરાવાળી અને ભક્તિથી ભરપૂર હતી. પોતાના વ્રત તૂટી ન જાય એ ભયથી તેણે તેને અંગે લગાવ્યું નહીં અને વિચાર્યું કે એની મીઠી વાતો તો મારા માટે વ્યર્થ જ જશે.
સઙ્ગ્રામે સંવૃતે તત્ર યુધાજિત્પૃથિવીપતિઃ । જઘાન વીરસેનં તં બાણૈસ્તીવ્રૈઃ સુદારુણૈઃ
જ્યાં યુદ્ધ શરૂ થયું, ત્યાં યુધાજિત નામના રાજાએ ભયાનક અને તીખા બાણોથી વીરસેનને મારી નાખ્યો.
નિહતઃ સ પપાતોર્વ્યાં છિન્નમૂર્ધા મહીપતિઃ । પ્રભગ્નં તદ્બલં સર્વં નિર્ગતં ચ ચતુર્દિશમ્
મારાયો બાદ, રાજા કપાળ કપાઈને જમીન પર પડી ગયો. એની આખી સેના તૂટી પડી અને ચારેય દિશામાં ભાગી ગઈ.
મનોરમા હતં શ્રુત્વા પિતરં રણમૂર્ધનિ । ભયત્રસ્તાથ સઞ્જાતા પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્
મનોરમાએ જ્યારે યુદ્ધમાં પિતાના મૃત્યુની વાત સાંભળી, ત્યારે તે ખૂબ ડરી ગઈ અને પિતાના દુશ્મનાવાળાં સંસ્મરણમાં આવી ગઈ.
હનિષ્યતિ યુધાજિદ્વૈ પુત્રં મમ દુરાશયઃ । રાજ્યલોભેન પાપાત્મા સેતિ ચિન્તાપરાભવત્
'યુધાજિત, જે દુષ્ટ મનનો છે, તે રાજયની લાલચમાં મારા પુત્રને મારી નાખશે' – આવું વિચારીને મનોરમા ચિંતામાં ગરકાવ થઈ ગઈ.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ પિતા મે નિહતો રણે । ભર્તા ચાપિ મૃતોઽદ્યૈવ પુત્રોઽયં મમ બાલકઃ
હવે હું શું કરું, ક્યાં જાઉં? મારા પિતા યુદ્ધમાં મર્યા, પતિ પણ આજે મૃત્યુ પામ્યો અને આ મારો પુત્ર તો હજુ નાનકડો છે.
લોભોઽતીવ ચ પાપિષ્ઠસ્તેન કો ન વશીકૃતઃ । કિં ન કુર્યાત્તદાવિષ્ટઃ પાપં પાર્થિવસત્તમઃ
લાલચ બહુ જ દુષ્ટ છે – એના વશમાં કોણ નથી થતું? જ્યારે રાજા લાલચથી ઘેરાઈ જાય, ત્યારે તે કયાંયે પણ પાપ કરવાનું ટાળતો નથી.
પિતરં માતરં ભ્રાતૄન્ગુરૂન્સ્વજનબાન્ધવાન્ । હન્તિ લોભસમાવિષ્ટો જનો નાત્ર વિચારણા
લાલચમાં ફસાયેલો માણસ પિતા, માતા, ભાઈ, ગુરુ અને પોતાના સગાં-સંબંધીઓને પણ મારી નાખે છે – તેમાં કોઈ વિચાર નથી કરતા.
અભક્ષ્યભક્ષણં લોભાદગમ્યાગમનં તથા । કરોતિ કિલ તૃષ્ણાર્તો ધર્મત્યાગં તથા પુનઃ
ઇચ્છાથી ઘેરાયેલો માણસ એવુ પણ ખાઈ જાય છે જે ખાવું નહીં જોઈએ, એવાં સ્થળે પણ જાય છે જ્યાં જવું નહીં જોઈએ અને ફરીથી ધર્મ પણ છોડે છે.
ન સહાયોઽસ્તિ મે કશ્ચિન્નગરેઽત્ર મહાબલઃ । યદાધારે સ્થિતા ચાહં પાલયામિ સુતં શુભમ્
આ શહેરમાં મારું કોઈ શક્તિશાળી સહાય નથી; જ્યાં સુધી હું અહીં છું, ત્યાં સુધી મને મારા પુત્રની જાળવણી કરવી જ પડશે.
હતે પુત્રે નૃપેણાદ્ય કિં કરિષ્યામ્યહં પુનઃ । ન મે ત્રાતાઽસ્તિ ભુવને યેન વૈ સુસ્થિતા હ્યહમ્
જો રાજા આજે મારા પુત્રને મારી નાખશે, તો પછી હું શું કરીશ? આખી દુનિયામાં એવો કોઈ નથી જે મને સાચવી શકે.
સાપિ વૈરયુતા કામં સપત્ની સર્વદા ભવેત્ । લીલાવતી ન મે પુત્રે ભવિષ્યતિ દયાવતી
લીલાવતી તો હંમેશા દુશ્મની રાખે છે, એ ચોક્કસપણે મારી સ્પર્ધક બનશે; એ મારા પુત્ર પર દયા નહીં કરે.
યુધાજિતિ સમાયાતે ન મે નિઃસરણં ભવેત્ । જ્ઞાત્વા બાલં સુતં સોઽદ્ય કારાગારં નયિષ્યતિ
યુધાજિત આવી જશે તો મારું ક્યાંયે બચાવ નહીં રહે; એ જાણે છે કે મારો પુત્ર નાનો છે, એટલે આજે જ એને કેદખાનામાં લઈ જશે.
શ્રૂયતે હિ પુરેન્દ્રેણ માતુર્ગર્ભગતઃ શિશુઃ । કૃન્તિતઃ સપ્તધા પશ્ચાત્કૃતાસ્તે સપ્ત સપ્તધા
આ શહેરના રાજાએ, એવું સાંભળવામાં આવે છે કે, એક માતાના ગર્ભમાં રહેલા બાળકને સાત ભાગમાં કાપી નાખ્યો હતો; પછી એ સાતે સાતગણા થઈ ગયા.
પ્રવિશ્ય ચોદરં માતુઃ કરે કૃત્વાલ્પકં પવિમ્ । એકોનપઞ્ચાશદપિ તેઽભવન્મરુતો દિવિ
માતાના ગર્ભમાં જઈને, એણે હાથમાં નાનકડું હથિયાર બનાવ્યું; તેમ છતાં, સ્વર્ગમાં એકાવન મારુતો જન્મ્યા.
સપત્ન્યૈ ગરલં દત્તં સપત્ન્યા નૃપભાર્યયા । ગર્ભનાશાર્થમુદ્દિશ્ય પુરૈતદ્વૈ મયા શ્રુતમ્
રાજાની બીજી રાણીએ, ગર્ભનો નાશ થાય એ માટે, રાજાની પત્નીને ઝેર આપ્યું હતું – આવું આ શહેરમાં બન્યું હતું એમ મેં સાંભળ્યું છે.
જાતસ્તુ બાલકઃ પશ્ચાદ્દેહે વિષયુતઃ કિલ । તેનાસૌ સગરો નામ વિખ્યાતો ભુવિ મણ્ડલે
પછી બાળક જન્મ્યો પણ એના શરીરમાં ઝેર હતું; તેથી એ 'સગર' નામે આખી ધરતી પર પ્રસિદ્ધ થયો.
જીવમાનોઽથ ભર્તા વૈ કૈકેય્યા નૃપભાર્યયા । રામઃ પ્રવ્રાજિતો જ્યેષ્ઠો મૃતો દશરથો નૃપઃ
પતિ જીવતો હતો ત્યારે કૈકેયી નામની રાણીએ મોટાભાઈ રામને વનમાં મોકલી દીધા અને દશરથ રાજા મૃત્યુ પામ્યા.
મન્ત્રિણસ્ત્વવશાઃ કામં યે મે પુત્રં સુદર્શનમ્ । રાજાનં કર્તુકામા વૈ યુધાજિદ્વશગાશ્ચ તે
મારા મંત્રીગણ સ્વતંત્ર નથી; જે લોકો મારા પુત્ર સુદર્શનને રાજા બનાવવાની ઈચ્છા રાખે છે, તેઓ યુધાજિતના વશમાં છે.
ન મે ભ્રાતા તથા શૂરો યો માં બન્ધાત્પ્રમોચયેત્ । મહત્કષ્ટઞ્ચ સમ્પ્રાપ્તં મયા વૈ દૈવયોગતઃ
મારો ભાઈ એટલો પરાક્રમી નથી કે મને બંધનમાંથી મુક્ત કરી શકે; દૈવના પ્રભાવથી હું મોટું દુઃખ ભોગવી રહી છું.
ઉદ્યમઃ સર્વથા કાર્યઃ સિદ્ધિર્દૈવાદ્ધિ જાયતે । ઉપાયં પુત્રરક્ષાર્થં કરોમ્યદ્ય ત્વરાન્વિતા
છતાં પણ, પ્રયત્ન તો હંમેશા કરવો જોઈએ, કારણ કે સફળતા તો દૈવથી મળે છે; આજે હું મારા પુત્રની રક્ષા માટે તરત જ કોઈ ઉપાય શોધીશ.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા બાલા વિદલ્લં ચાતિમાનિનમ્ । નિપુણં સર્વકાર્યેષુ ચિન્ત્યં મન્ત્રિવરોત્તમમ્
આવી રીતે વિચારીને, તે યુવતીએ સર્વ કાર્યમાં કુશળ અને અત્યંત ગર્વીલા, વિચારશીલ મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિદલ્લને બોલાવ્યો.