યુધાજિત્તુ તદાઽપૃચ્છજ્જ્યેષ્ઠઃ કઃ સુતતોર્દ્વયોઃ । રાજ્યં પ્રાપ્નોતિ જ્યેષ્ઠો વૈ ન કનીયાન્કદાચન
ત્યારે યુધાજિતએ પૂછ્યું: 'આ બે પુત્રોમાં મોટો કયો છે? રાજ્ય હંમેશા મોટાને જ મળે છે, નાનાને કદી નહીં.'
વીરસેનોઽપિ તત્રાહ ધર્મપત્નીસુતઃ કિલ । રાજ્યાર્હઃ સ યથા રાજન્ શાસ્ત્રજ્ઞેભ્યો મયા શ્રુતમ્
વીરસેનએ ત્યાં કહ્યું: 'મારે શાસ્ત્રજ્ઞ પાસેથી સાંભળ્યું છે કે, ધર્મપત્નીનો પુત્ર જ રાજ્ય માટે યોગ્ય ગણાય છે.'
યુધાજિત્પુનરાહેદં જ્યેષ્ઠોઽયં ચ યથા ગુણૈઃ । રાજલક્ષણસંયુક્તો ન તથાયં સુદર્શનઃ
યુધાજિતએ ફરી કહ્યું: 'આ પુત્ર મોટો છે અને તેમાં રાજલક્ષણો અને ગુણો પણ છે, જ્યારે સુદર્શન પાસે એ રીતે નથી.'
વિવાદોઽત્ર સુસમ્પન્નો નૃપયોસ્તત્ર લુબ્ધયોઃ । કઃ સન્દેહમપાકર્તું ક્ષમઃ સ્યાદતિસઙ્કટે
એ બંને લોભી રાજાઓ વચ્ચે ભારે વિવાદ થયો; આવી મુશ્કેલ ઘડીએ સંશય દૂર કરવા કોણ સમર્થ છે?
યુધાજિન્મન્ત્રિણઃ પ્રાહ યૂયં સ્વાર્થપરાઃ કિલ । સુદર્શનં નૃપં કૃત્વા ધનં ભોક્તું કિલેચ્છથ
યુધાજિતએ મંત્રીઓને કહ્યું: 'તમને તો પોતાનું જ સાર દેખાય છે; સુદર્શનને રાજા બનાવીને ધન ભોગવવાનો તમારો ઇરાદો છે.'
યુષ્માકં તુ વિચારોઽયં મયા જ્ઞાતસ્તથેઙ્ગિતૈઃ । શત્રુજિત્સબલસ્તસ્માત્સમ્મતો વો નૃપાસને
'તમારો વિચાર હું તમારી હાવભાવથી સમજી ગયો છું; એટલે હું સેના ધરાવતા શત્રુજિતને રાજગાદી માટે યોગ્ય માનું છું.'
મયિ જીવતિ કઃ કુર્યાત્કનીયાંસં નૃપં કિલ । ત્યક્ત્વા જ્યેષ્ઠં ગુણાર્હઞ્ચ સેનયા ચ સમન્વિતમ્
'મારા જીવતા, મોટા અને ગુણવાન, સેના ધરાવતા પુત્રને છોડીને નાનાને રાજા કોણ બનાવે?'
નૂનં યુદ્ધં કરિષ્યામિ તસ્મિન્ખડ્ગસ્ય મેદિની । ધારયા ચ દ્વિધા ભૂયાદ્યુષ્માકં તત્ર કા કથા
'હવે તો હું ચોક્કસ યુદ્ધ કરીશ; ખડગના બળે ધરતી બે ભાગ થઈ જશે—ત્યાં તમારો શું ઉલ્લેખ!'
વીરસેનસ્તુ તચ્છ્રુત્વા યુધાજિતમભાષત । બાલૌ દ્વૌ સદૃશપ્રજ્ઞૌ કો ભેદોઽત્ર વિચક્ષણ
વીરસેનએ આ સાંભળી યુધાજિતને કહ્યું: 'બંને બાળક છે અને બુદ્ધિમાં સમાન છે, તો અહીં શું ફરક છે, હે વિવેકી?'
એવં વિવદમાનૌ તૌ સંસ્થિતૌ નૃપતી તદા । પ્રજાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ બભૂવુર્વ્યગ્રમાનસાઃ
આ રીતે બંને રાજાઓ ઝઘડતા રહ્યા; પ્રજાઓ અને ઋષિઓના મનમાં પણ ચિંતાનો માહોલ છવાઈ ગયો.
સમાજગ્મુશ્ચ સામન્તાઃ સસૈન્યાઃ ક્લેશતત્પરાઃ । વિગ્રહઞ્ચાભિકાઙ્ક્ષન્તઃ પરસ્પરમતન્દ્રિતાઃ
સૈનિકો સાથે આવેલા તમામ રાજાઓ ત્યાં ભેગા થયા, દરેકને લડાઈની ઈચ્છા હતી અને એકબીજાથી સાવધાન રહીને તણાવમાં બેઠા હતા.
નિષાદા હ્યાયયુસ્તત્ર શૃઙ્ગવેરપુરાશ્રયાઃ । રાજદ્રવ્યમપાહર્તું મૃતં શ્રુત્વા મહીપતિમ્
શૃંગવેરપુરમાં રહેતા નિષાદો ત્યાં આવી પહોંચ્યા, કારણ કે તેમને ખબર પડી હતી કે રાજા મૃત્યુ પામ્યા છે અને તેઓ રાજધન લૂંટવા આવ્યા હતા.
પુત્રૌ ચ બાલકૌ શ્રુત્વા વિગ્રહં ચ પરસ્પરમ્ । ચૌરાસ્તત્ર સમાજગ્મુર્દેશદેશાન્તરાદપિ
રાજાના પુત્રો નાના છે અને રાજ્યમાં ઝઘડો છે એવું સાંભળી, ચોરો પણ વિવિધ પ્રદેશોમાંથી ત્યાં ભેગા થયા.
સમ્મર્દસ્તત્ર સઞ્જાતઃ કલહે સમુપસ્થિતે । યુધાજિદ્વીરસેનશ્ચ યુદ્ધકામૌ બભૂવતુઃ
ત્યાં ઝઘડો શરૂ થતાં ભારે ગભરાટ ફેલાયો અને યુધાજિત તથા વીરસેન બંને યુદ્ધ માટે આતુર બની એકબીજાના વિરોધી બન્યા.
મનોરમયા ભારદ્વાજાશ્રમં પ્રતિ ગમનમ્ વ્યાસ ઉવાચ સંયુગે ચ સતિ તત્ર ભૂપયોરાહવાય સમુપાત્તશસ્ત્રયોઃ । ક્રોધલોભવશયોઃ સમં તતઃ સમ્બભૂવ તુમુલસ્તુ વિમર્દઃ
મનોહર ભારદ્વાજ આશ્રમ તરફ જવાનું શરૂ થયું.
સંસ્થિતઃ સ સમરે ધૃતચાપઃ પાર્થિવઃ પૃથુલબાહુયુધાજિત્ । સંયુતઃ સ્વબલવાહનાદિકૈરાહવાય કૃતનિશ્ચયો નૃપઃ
યુદ્ધના મેદાનમાં પથરાઈને, પહોળા હાથવાળો રાજા યુધાજિત ધનુષ્ય લઈને, પોતાની સેના, રથ અને સહાયકો સાથે યુદ્ધ માટે મક્કમ ઊભો રહ્યો.
વીરસેન ઇહ સૈન્યસંયુતઃ ક્ષાત્રધર્મમનુસૃત્ય સઙ્ગરે । પુત્રિકાત્મજહિતાય પાર્થિવઃ સંસ્થિતઃ સુરપતેઃ સમતેજાઃ
વીરસેન પણ પોતાની સેના સાથે યુદ્ધમાં ઊભો રહ્યો, ક્ષત્રિય ધર્મ પાળતો, દીકરીના પુત્રના હિત માટે તૈયાર, અને દેવરાજ જેવી તેજસ્વિતા ધરાવતો.
સ બાણવૃષ્ટિં વિસસર્જ પાર્થિવો યુધાજિતં વીક્ષ્ય રણે સ્થિતઞ્ચ । ગિરિં તડિત્વાનિવ તોયવૃષ્ટિભિઃ ક્રોધાન્વિતઃ સત્યપરાક્રમોઽસૌ
ક્રોધથી ભરાયેલા અને સાચા પરાક્રમી એ રાજાએ યુધાજિત ઉપર તીરોની વરસાદ વરસાવી, જાણે વરસાદથી પર્વત ભીંજાય એમ.
તં વીરસેનો વિશિખૈઃ શિલાશિતૈઃ સમાવૃણોદાશુગમૈરજિહ્મગૈઃ । ચિચ્છેદ બાણૈશ્ચ શિલીમુખાનસૌ તેનૈવ મુક્તાનતિવેગપાતિનઃ
વીરસેનએ તીખા, સીધા અને ઝડપથી જતા તીરો વડે તેને ઘેરી લીધો અને યુધાજિતે છોડેલા જોરદાર તીરોને પોતાના તીરો વડે કાપી નાખ્યા.
ગજરથતુરગાણાં સમ્બભૂવાતિયુદ્ધં સુરનરમુનિસઙ્ઘૈર્વીક્ષિતઞ્ચાતિઘોરમ્ । વિતતવિહગવૃન્દૈરાવૃતં વ્યોમ સદ્યઃ પિશિતમશિતુકામૈઃ કામગૃધ્રાદિભિશ્ચ
હાથી, રથ અને ઘોડાઓ વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું, દેવો, મનુષ્યો અને ઋષિઓએ એ જોઈને આશ્ચર્ય માન્યું; આકાશમાં માથાભારે પક્ષીઓ, માંસ ખાવાની લાલચમાં, ગિધ અને અન્ય પક્ષીઓથી છવાઈ ગયું.
તત્રાદ્ભુતા ક્ષતજસિન્ધુરુવાહ ઘોરા વૃન્દેભ્ય એવ ગજવીરતુરઙ્ગમાણામ્ । ત્રાસાવહા નયનમાર્ગગતા નરાણાં પાપાત્મનાં રવિજમાર્ગભવેવ કામમ્
ત્યાં હિંસક હાથીઓ અને ઘોડાઓના જૂથોથી લોહીની ભયાનક નદી વહેવા લાગી, જેને જોઈ દુષ્ટ મનુષ્યો ડરી ગયા, જાણે તેઓ સૂર્યમાર્ગ તરફ ખેંચાઈ રહ્યા હોય.
કીર્ણાનિ ભિન્નપુલિને નરમસ્તકાનિ કેશાવૃતાનિ ચ વિભાન્તિ યથૈવ સિન્ધૌ । તુમ્બીફલાનિ વિહિતાનિ વિહર્તુકામૈ- ર્બાલૈર્યથા રવિસુતાપ્રભવૈશ્ચ નૂનમ્
કાપેલા માનવમસ્તક વાળથી ઢંકાયેલા, તૂટેલા કિનારાઓ પર છવાઈ ગયા, અને એ ગંગામાં તરતા તુંબીને ફળ જેવા લાગતા, જાણે રમવા ઈચ્છતા બાળકો એ મૂક્યા હોય અને સૂર્યકિરણો એ ઉજળી રહ્યા હોય.
વીરં મૃતં ભુવિ ગતં પતિતં રથાદ્વૈ ગૃધ્રઃ પલાર્થમુપરિ ભ્રમતીતિ મન્યે । જીવોઽપ્યસૌ નિજશરીરમવેક્ષ્ય કાન્તં કાઙ્ક્ષત્યહોઽતિવિવશોઽપિ પુનઃ પ્રવેષ્ટુમ્
યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલો વીર, રથમાંથી પડી જમીન પર પડ્યો છે, અને ગિધ તેના માથા ઉપર માંસ માટે ચક્કર મારી રહ્યો છે; એનું જીવ પણ પોતાના પ્રિય શરીરને જોઈ, અશક્ત હોવા છતાં, ફરી તેમાં પ્રવેશવાની તીવ્ર ઈચ્છા રાખે છે.
આજૌ હતોઽપિ નૃવરઃ સુવિમાનરૂઢઃ સ્વાઙ્કે સ્થિતાં સુરવધૂં પ્રવદત્યભીષ્ટમ્ । પશ્યાધુના મમ શરીરમિદં પૃથિવ્યાં બાણાહતં નિપતિતં કરભોરુ કાન્તમ્
યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલો મહાન રાજા, સુંદર વિમાનમાં બેઠો, પોતાની પ્રિય દેવીને કહે છે: 'હવે મારા શરીરને જોઈ લે, જે તીરો વાગી જમીન પર પડ્યું છે, હે કમળ જેવી ભુજાવાળી પ્રિયે.'
એકો હતસ્તુ રિપુણૈવ ગતોઽન્તરિક્ષં દેવાઙ્ગનાં સમધિગમ્ય યુતો વિમાને । તાવત્પ્રિયા હુતવહે સુસમર્પ્ય દેહં જગ્રાહ કાન્તમબલા સબલા સ્વકીયા
કોઈ એક, દુશ્મનના હાથે મૃત્યુ પામીને, એકલો આકાશમાં ગયો, ત્યાં દેવકન્યાની સાથે વિમાને જોડાયો; અગ્નિમાં શરીર અર્પણ કર્યા પછી, તેની પ્રિય પત્ની અને સાથીઓએ તેને સંભાળી લીધો.
યુદ્ધે મૃતૌ ચ સુભટૌ દિવિ સઙ્ગતૌ તા- વન્યોન્યશસ્ત્રનિહતૌ સહ સમ્પ્રયાતૌ । તત્રૈવ જઘ્નતુરલં પરમાહિતાસ્ત્રા- વેકાપ્સરોઽર્થવિહતૌ કલહાકુલૌ ચ
યુદ્ધમાં બે વીર એકબીજાના હાથે મૃત્યુ પામીને સાથે સ્વર્ગે ગયા; ત્યાં પણ તેઓ જોરદાર શસ્ત્રો વડે ફરી લડવા લાગ્યા અને એક અપ્સરા ઝઘડાથી ગભરાઈ વચ્ચે આવી.
કશ્ચિદ્યુવા સમધિગમ્ય સુરાઙ્ગનાં વૈ રૂપાધિકાં ગુણવતીં કિલ ભક્તિયુક્તઃ । સ્વીયાન્ ગુણાન્પ્રવિતતાન્પ્રવદંસ્તદાઽસૌ તાં પ્રેમદામનુચકાર ચ યોગયુક્તઃ
કોઈ યુવાને અતિ સુંદર અને ગુણવતી દેવકન્યાને પામી, ભક્તિપૂર્વક પોતાના ગુણોનું વર્ણન કર્યું અને પ્રેમથી, એકાગ્રતાથી, તેની સાથે સંલગ્ન થયો.
ભૌમં રજોઽતિવિતતં દિવિ સંસ્થિતઞ્ચ રાત્રિં ચકાર તરણિઞ્ચ સમાવૃણોદ્યત્ । મગ્નં તદેવ રુધિરામ્બુનિધાવકસ્માત્ પ્રાદુર્બભૂવ રવિરપ્યતિકાન્તિયુક્તઃ
પૃથ્વી પર ધૂળ બહુ ફેલાઈ ગઈ અને આકાશમાં રાતે સૂર્યને ઢાંકી દીધો; એ જ ધૂળ અચાનક લોહીની નદી બની ગઈ અને સૂર્ય ખૂબ તેજ સાથે દેખાવા લાગ્યો.
કશ્ચિદ્ગતસ્તુ ગગનં કિલ દેવકન્યાં સમ્પ્રાપ્ય ચારુવદનાં કિલ ભક્તિયુક્તામ્ । નાઙ્ગીચકાર ચતુરો વ્રતનાશભીતો યાસ્યત્યયં મમ વૃથા હ્યનુકૂલશબ્દઃ
કોઈ એક વ્યક્તિ આકાશમાં ગયો અને ત્યાં એક દેવકન્યાને મળ્યો, જે સુંદર ચહેરાવાળી અને ભક્તિથી ભરપૂર હતી. પોતાના વ્રત તૂટી ન જાય એ ભયથી તેણે તેને અંગે લગાવ્યું નહીં અને વિચાર્યું કે એની મીઠી વાતો તો મારા માટે વ્યર્થ જ જશે.
સઙ્ગ્રામે સંવૃતે તત્ર યુધાજિત્પૃથિવીપતિઃ । જઘાન વીરસેનં તં બાણૈસ્તીવ્રૈઃ સુદારુણૈઃ
જ્યાં યુદ્ધ શરૂ થયું, ત્યાં યુધાજિત નામના રાજાએ ભયાનક અને તીખા બાણોથી વીરસેનને મારી નાખ્યો.