એવં ગચ્છતિ કાલે તુ ધ્રુવસન્ધિર્નૃપોત્તમઃ । જગામ વનમધ્યેઽસૌ મૃગયાભિરતઃ સદા
આ રીતે સમય પસાર થતો રહ્યો અને ધ્રુવસંધિ રાજા, હંમેશા શિકારપ્રેમી, જંગલમાં ગયો.
નિઘ્નન્મૃગાન્ રુરૂન્કમ્બૂન્સૂકરાન્ગવયાઞ્છશાન્ । મહિષાઞ્છરભાન્ખડ્ગાંશ્ચિક્રીડ નૃપતિર્વને
ત્યાં રાજા જંગલમાં હરણ, રૂરૂ, કંબૂ, વાંદર, જંગલી ગાય, સસલા, મહિષ, શરભ અને ખડગનો શિકાર કરીને રમતો હતો.
ક્રીડમાને નૃપે તત્ર વને ઘોરેઽતિદારુણે । ઉદતિષ્ઠન્નિકુઞ્જાત્તુ સિંહઃ પરમકોપનઃ
જ્યારે રાજા એ ભયાનક જંગલમાં રમતો હતો, ત્યારે એક અત્યંત ક્રોધિત સિંહ ઝાડીઓમાંથી બહાર આવ્યો.
રાજ્ઞા શિલીમુખેનાદૌ વિદ્ધઃ ક્રોધવશં ગતઃ । દૃષ્ટ્વાગ્રે નૃપતિં સિંહો નનાદ મેઘનિઃસ્વનઃ
રાજાના તીરે ઘાયલ અને ક્રોધથી ભરેલો સિંહ, રાજાને સામે જોઈને મેઘ જેવો ગર્જના કરવા લાગ્યો.
કૃત્વા ચોર્ધ્વં સ લાઙ્ગૂલં પ્રસારિતબૃહત્સટઃ । હન્તું નૃપતિમાકાશાદુત્પપાતાતિકોપનઃ
પછી એ સિંહે પૂંછ ઊંચી કરી, મોટું ગળું ફેલાવીને, ભારે ગુસ્સાથી રાજાને મારવા આકાશમાંથી કૂદી પડ્યો.
નૃપતિસ્તરસા વીક્ષ્ય દધારાસિં કરે તદા । વામે ચર્મ સમાદાય સ્થિતઃ સિંહ ઇવાપરઃ
આ જોઈને રાજાએ તરત જ હાથમાં તલવાર લીધી, ડાબા હાથમાં ઢાલ પકડી, અને બીજાં સિંહ જેવો મજબૂત ઊભો રહ્યો.
સેવકાસ્તસ્ય યે સર્વે તેઽપિ બાણાન્પૃથક્પૃથક્ । અમુઞ્ચન્કુપિતાઃ કામં સિંહોપરિ રુષાન્વિતાઃ
રાજાના બધા સેવકો પણ ગુસ્સાથી ભરાઈને, જુદા જુદા તીરો લઈ સિંહ પર છોડવા લાગ્યા.
હાહાકારો મહાનાસીત્સમ્પ્રહારશ્ચ દારુણઃ । ઉત્પપાત તતઃ સિંહો નૃપસ્યોપરિ દારુણઃ
મહાન હાહાકાર મચી ગયો અને ભયાનક યુદ્ધ થયું; પછી એ ભયાનક સિંહ રાજા પર કૂદી પડ્યો.
તં પતન્તં સમાલોક્ય ખડ્ગેનાભ્યહનન્નૃપઃ । સોઽપિ ક્રૂરૈર્નખાગ્રૈશ્ચ તત્રાગત્ય વિદારિતઃ
સિંહને પડતો જોઈને રાજાએ તલવારથી પ્રહાર કર્યો, પણ સિંહ નજીક આવીને પોતાના કરડાં નખોથી રાજાને ફાડી નાખ્યો.
સ નખૈરાહતો રાજા પપાત ચ મમાર વૈ । ચુક્રુશુઃ સૈનિકાસ્તે તુ નિર્જઘ્નુર્વિશિખૈસ્તદા
સિંહના નખોથી ઘાયલ રાજા પડી ગયો અને મૃત્યુ પામ્યો; સૈનિકોએ રડવું શરૂ કર્યું અને પછી તીરો વડે સિંહને મારી નાખ્યો.
મૃતઃ સિંહોઽપિ તત્રૈવ ભૂપતિશ્ચ તથા મૃતઃ । સૈનિકૈર્મન્ત્રિમુખ્યાશ્ચ તત્રાગત્ય નિવેદિતાઃ
ત્યાં જ સિંહ અને રાજા બંને મૃત્યુ પામ્યા; પછી મુખ્ય મંત્રીઓ અને સૈનિકોએ આવીને એ વાત જણાવી.
પરલોકગતં ભૂપં શ્રુત્વા તે મન્ત્રિસત્તમાઃ । સંસ્કારં કારયામાસુર્ગત્વા તત્ર વનાન્તિકે
રાજા પરલોક પામ્યો એ સાંભળીને મુખ્ય મંત્રીઓ જંગલમાં ગયા અને ત્યાં રાજાના અંત્યક્રિયા સંસ્કાર કર્યા.
પરલોકક્રિયાં સર્વાં વસિષ્ઠો વિધિપૂર્વકમ્ । કારયામાસ તત્રૈવ પરલોકસુખાવહમ્
વશિષ્ઠજીએ ત્યાં સર્વે પરલોકની વિધિઓ નિયમ પ્રમાણે કરાવી, જે પરલોકમાં સુખ આપતી હતી.
પ્રજાઃ પ્રકૃતયશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ મહામુનિઃ । સુદર્શનં નૃપં કર્તું મન્ત્રં ચક્રુઃ પરસ્પરમ્
પ્રજાઓ, મંત્રીઓ અને મહામુનિ વશિષ્ઠજી એક સાથે બેઠા અને સુદર્શનને રાજા બનાવવાનો વિચાર કર્યો.
ધર્મપત્નીસુતઃ શાન્તઃ પુરુષશ્ચ સુલક્ષણઃ । અયં નૃપાસનાર્હશ્ચ હ્યબ્રુવન્મન્ત્રિસત્તમાઃ
મંત્રીઓએ કહ્યું: 'આ ધર્મપત્નીનો પુત્ર શાંત, સારા ગુણો ધરાવતો અને રાજગાદી માટે યોગ્ય છે.'
વસિષ્ઠોઽપિ તથૈવાહ યોગ્યોઽયં નૃપતેઃ સુતઃ । બાલોઽપિ ધર્મવાન્ રાજા નૃપાસનમિહાર્હતિ
વશિષ્ઠજીએ પણ એ જ વાત પુષ્ટિ કરી: 'રાજાના આ પુત્રે ભલે નાનો હોય, પણ ધર્મવાન છે અને રાજાસન માટે યોગ્ય છે.'
કૃતે મન્ત્રે મન્ત્રિવૃદ્ધૈર્યુધાજિન્નામ પાર્થિવઃ । તત્રાજગામ તરસા શ્રુત્વા તૂજ્જયિનીપતિઃ
મંત્રીઓએ નિર્ણય કર્યો ત્યારે ઉજ્જયિનીના રાજા યુધાજિતએ એ વાત સાંભળી અને ઝડપથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
મૃતં જામાતરં શ્રુત્વા લીલાવત્યાઃ પિતા તદા । તત્રાજગામ ત્વરિતો દૌહિત્રપ્રિયકામ્યયા
લીલાવતીના પિતાએ જ્યારે પોતાની દીકરીના પતિના અવસાનની ખબર સાંભળી, ત્યારે દોહિત્રના કલ્યાણની ઇચ્છાથી તત્કાળ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
વીરસેનસ્તથાઽઽયાતઃ સુદર્શનહિતેચ્છયા । કલિઙ્ગાધિપતિશ્ચૈવ મનોરમાપિતા નૃપઃ
વીરસેન પણ સુદર્શનના હિત માટે આવ્યો અને મનોરમાના પિતા, કલિંગના રાજા પણ ત્યાં આવ્યા.
ઉભૌ તૌ સૈન્યસંયુક્તૌ નૃપૌ સાધ્વસસંસ્થિતૌ । ચક્રતુર્મન્ત્રિમુખ્યૈસ્તૈર્મન્ત્રં રાજ્યસ્ય કારણાત્
બંને રાજાઓ પોતાની સેના સાથે, ચિંતામાં ઊભા રહી, રાજ્યના હિત માટે મુખ્ય મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
યુધાજિત્તુ તદાઽપૃચ્છજ્જ્યેષ્ઠઃ કઃ સુતતોર્દ્વયોઃ । રાજ્યં પ્રાપ્નોતિ જ્યેષ્ઠો વૈ ન કનીયાન્કદાચન
ત્યારે યુધાજિતએ પૂછ્યું: 'આ બે પુત્રોમાં મોટો કયો છે? રાજ્ય હંમેશા મોટાને જ મળે છે, નાનાને કદી નહીં.'
વીરસેનોઽપિ તત્રાહ ધર્મપત્નીસુતઃ કિલ । રાજ્યાર્હઃ સ યથા રાજન્ શાસ્ત્રજ્ઞેભ્યો મયા શ્રુતમ્
વીરસેનએ ત્યાં કહ્યું: 'મારે શાસ્ત્રજ્ઞ પાસેથી સાંભળ્યું છે કે, ધર્મપત્નીનો પુત્ર જ રાજ્ય માટે યોગ્ય ગણાય છે.'
યુધાજિત્પુનરાહેદં જ્યેષ્ઠોઽયં ચ યથા ગુણૈઃ । રાજલક્ષણસંયુક્તો ન તથાયં સુદર્શનઃ
યુધાજિતએ ફરી કહ્યું: 'આ પુત્ર મોટો છે અને તેમાં રાજલક્ષણો અને ગુણો પણ છે, જ્યારે સુદર્શન પાસે એ રીતે નથી.'
વિવાદોઽત્ર સુસમ્પન્નો નૃપયોસ્તત્ર લુબ્ધયોઃ । કઃ સન્દેહમપાકર્તું ક્ષમઃ સ્યાદતિસઙ્કટે
એ બંને લોભી રાજાઓ વચ્ચે ભારે વિવાદ થયો; આવી મુશ્કેલ ઘડીએ સંશય દૂર કરવા કોણ સમર્થ છે?
યુધાજિન્મન્ત્રિણઃ પ્રાહ યૂયં સ્વાર્થપરાઃ કિલ । સુદર્શનં નૃપં કૃત્વા ધનં ભોક્તું કિલેચ્છથ
યુધાજિતએ મંત્રીઓને કહ્યું: 'તમને તો પોતાનું જ સાર દેખાય છે; સુદર્શનને રાજા બનાવીને ધન ભોગવવાનો તમારો ઇરાદો છે.'
યુષ્માકં તુ વિચારોઽયં મયા જ્ઞાતસ્તથેઙ્ગિતૈઃ । શત્રુજિત્સબલસ્તસ્માત્સમ્મતો વો નૃપાસને
'તમારો વિચાર હું તમારી હાવભાવથી સમજી ગયો છું; એટલે હું સેના ધરાવતા શત્રુજિતને રાજગાદી માટે યોગ્ય માનું છું.'
મયિ જીવતિ કઃ કુર્યાત્કનીયાંસં નૃપં કિલ । ત્યક્ત્વા જ્યેષ્ઠં ગુણાર્હઞ્ચ સેનયા ચ સમન્વિતમ્
'મારા જીવતા, મોટા અને ગુણવાન, સેના ધરાવતા પુત્રને છોડીને નાનાને રાજા કોણ બનાવે?'
નૂનં યુદ્ધં કરિષ્યામિ તસ્મિન્ખડ્ગસ્ય મેદિની । ધારયા ચ દ્વિધા ભૂયાદ્યુષ્માકં તત્ર કા કથા
'હવે તો હું ચોક્કસ યુદ્ધ કરીશ; ખડગના બળે ધરતી બે ભાગ થઈ જશે—ત્યાં તમારો શું ઉલ્લેખ!'
વીરસેનસ્તુ તચ્છ્રુત્વા યુધાજિતમભાષત । બાલૌ દ્વૌ સદૃશપ્રજ્ઞૌ કો ભેદોઽત્ર વિચક્ષણ
વીરસેનએ આ સાંભળી યુધાજિતને કહ્યું: 'બંને બાળક છે અને બુદ્ધિમાં સમાન છે, તો અહીં શું ફરક છે, હે વિવેકી?'
એવં વિવદમાનૌ તૌ સંસ્થિતૌ નૃપતી તદા । પ્રજાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ બભૂવુર્વ્યગ્રમાનસાઃ
આ રીતે બંને રાજાઓ ઝઘડતા રહ્યા; પ્રજાઓ અને ઋષિઓના મનમાં પણ ચિંતાનો માહોલ છવાઈ ગયો.