શ્રુત્વા વાણીં પરમવિશદાં વ્યોમજાં શ્રોત્રરમ્યાં સર્વેષાં વૈ પ્રકૃતિવિષયે ભક્તિભાવશ્ચ જાતઃ । ચક્રુઃ સર્વે દ્વિજમુનિગણાઃ પૂજનં ભક્તિયુક્તા- સ્તસ્યાઃ કામં નિખિલફલદં ચાગમોક્તં મુનીન્દ્રાઃ
આકાશમાંથી આવેલી સુપવિત્ર અને મોહક વાણી સાંભળીને, સૌના હૃદયમાં પ્રકૃતિ પ્રત્યે ભક્તિ જાગી. બધા દ્વિજ અને ઋષિગણે ભક્તિભાવથી, શાસ્ત્રોક્ત રીતે, સર્વ ફળ આપનારી માતાની પૂજા કરી.
યુધાજિદ્વીરસેનયોર્યુદ્ધાર્થં સજ્જીભવનમ્ જનમેજય ઉવાચ શ્રુતો વૈ હરિણા ક્લૃપ્તો યજ્ઞો વિસ્તરતો દ્વિજ । મહિમાનં તથામ્બાયા વદ વિસ્તરતો મમ
જનમેજયે પૂછ્યું: હે દ્વિજ, મેં હરિ દ્વારા કરાયેલા યજ્ઞ અને માતાજીના મહિમાનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળ્યું છે. કૃપા કરીને એ બધું મને વિગતે કહો.
શ્રુત્વા દેવ્યાશ્ચરિત્રં વૈ કુર્વે મખમનુત્તમમ્ । પ્રસાદાત્તવ વિપ્રેન્દ્ર ભવિષ્યામિ ચ પાવનઃ
માતાજીના ચરિત્ર સાંભળીને, હું ઉત્તમ યજ્ઞ કરવાનું નક્કી કરું છું. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તમારી કૃપાથી હું પણ પવિત્ર બનીશ.
વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ દેવ્યાશ્ચરિતમુત્તમમ્ । ઇતિહાસં પુરાણઞ્ચ કથયામિ સુવિસ્તરમ્
વ્યાસ કહે છે: હે રાજા, હવે હું તમને માતાજીના શ્રેષ્ઠ ચરિત્ર અને પ્રાચીન ઇતિહાસ તથા પુરાણનું વિસ્તૃત વર્ણન કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.
કોસલેષુ નૃપશ્રેષ્ઠઃ સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ । પુષ્યપુત્રો મહાતેજા ધ્રુવસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ
કોશલ દેશમાં, સૂર્યવંશમાંથી જન્મેલા પુષ્યના પુત્ર ધ્રુવસંધી નામના મહાન અને તેજસ્વી રાજા હતા.
ધર્માત્મા સત્યસન્ધશ્ચ વર્ણાશ્રમહિતે રતઃ । અયોધ્યાયાં સમૃદ્ધાયાં રાજ્યં ચક્રે શુચિવ્રતઃ
ધર્મનિષ્ઠ, સત્યવચન અને varnashramના કલ્યાણમાં રત એવા એ રાજાએ, પવિત્ર વ્રત પાળતાં, સમૃદ્ધ અયોધ્યામાં રાજ્ય કર્યું.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાન્યે તથા દ્વિજાઃ । સ્વાં સ્વાં વૃત્તિં સમાસ્થાય તદ્રાજ્યે ધર્મતોઽભવન્
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને અન્ય દ્વિજ લોકો પોતાના-પોતાના કર્મમાં સ્થિર રહી, એના રાજ્યમાં ધર્મપૂર્વક જીવન વિતાવતાં.
ન ચૌરાઃ પિશુના ધૂર્તાસ્તસ્ય રાજ્યે ચ કુત્રચિત્ । દમ્ભાઃ કૃતઘ્ના મૂર્ખાશ્ચ વસન્તિ કિલ માનવાઃ
એના રાજ્યમાં ક્યાંય ચોર, નિંદક કે ઠગ નહોતાં; કહેવાય છે કે દંભી, અકૃતજ્ઞ કે મૂર્ખ માણસો ત્યાં રહેતા જ નહોતાં.
એવં વૈ વર્તમાનસ્ય નૃપસ્ય કુરુસત્તમ । દ્વે પત્ન્યૌ રૂપસમ્પન્ને હ્યાસતુઃ કામભોગદે
એ રીતે રાજ્ય કરતા એ રાજાને, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, બે રૂપવતી અને સુખ આપનારી રાણીઓ હતી.
મનોરમા ધર્મપત્ની સુરૂપાઽતિવિચક્ષણા । લીલાવતી દ્વિતીયા ચ સાઽપિ રૂપગુણાન્વિતા
મનોરમા એ ધર્મપત્ની, સુંદર અને અત્યંત બુદ્ધિશાળી હતી; બીજી લીલાવતી પણ રૂપ અને ગુણથી યુક્ત હતી.
વિજહાર સપત્નીભ્યાં ગૃહેષૂપવનેષુ ચ । ક્રીડાગિરૌ દીર્ઘિકાસુ સૌધેષુ વિવિધેષુ ચ
એ રાજા બંને રાણીઓ સાથે મહેલો, બગીચા, રમણિય પર્વતો, તળાવો અને વિવિધ મહેલોમાં વિહાર કરતો.
મનોરમા શુભે કાલે સુષુવે પુત્રમુત્તમમ્ । સુદર્શનાભિધં પુત્રં રાજલક્ષણસંયુતમ્
શુભ સમયમાં મનોરમાએ એક ઉત્તમ પુત્રને જન્મ આપ્યો, જેનું નામ સુદર્શન હતું અને રાજલક્ષણોથી યુક્ત હતો.
લીલાવત્યપિ તત્પત્ની માસેનૈકેન ભામિની । સુષુવે સુન્દરં પુત્રં શુભે પક્ષે દિને તથા
બીજી રાણી લીલાવતીએ પણ એક મહિના પછી, શુભ દિવસે, સુંદર પુત્રને જન્મ આપ્યો.
ચકાર નૃપતિસ્તત્ર જાતકર્માદિકં દ્વયોઃ । દદૌ દાનાનિ વિપ્રેભ્યઃ પુત્રજન્મપ્રમોદિતઃ
રાજાએ બંને પુત્રોના જન્મ પ્રસંગે તમામ વિધિપૂર્વક સંસ્કાર કર્યા અને પુત્રોના જન્મના આનંદે બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યા.
પ્રીતિં તયોઃ સમાં રાજા ચકાર સુતયોર્નૃપ । નૃપશ્ચકાર સૌહાર્દેષ્વન્તરં ન કદાચન
રાજાએ બંને પુત્રો પર સમાન પ્રેમ કર્યો અને ક્યારેય પોતાના મનમાં એમની વચ્ચે ભેદભાવ કર્યો નહીં.
ચૂડાકર્મ તયોશ્ચક્રે વિધિના નૃપસત્તમઃ । યથાવિભવમેવાસૌ પ્રીતિયુક્તઃ પરન્તપઃ
રાજાએ બંને પુત્રોનું ચૂડાકર્મ વિધિપૂર્વક, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અને પ્રેમથી કર્યું.
કૃતચૂડૌ સુતૌ કામં જહ્રતુર્નૃપતેર્મનઃ । ક્રીડમાનાવુભૌ કાન્તૌ લોકાનામનુરઞ્જકૌ
ચૂડાકર્મ થયા પછી, બંને સુંદર પુત્રો રમતાં રમતાં રાજાના મનને આનંદ આપતા અને બધા લોકોને પણ પ્રિય લાગતા.
તયોઃ સુદર્શનો જ્યેષ્ઠો લીલાવત્યાઃ સુતઃ શુભઃ । શત્રુજિત્સંજ્ઞકઃ કામં ચાટુવાક્યો બભૂવ હ
બન્નેમાં મોટો પુત્ર સુદર્શન, લીલાવતીનો શુભ સંતાન હતો, જેને શત્રુજિત કહેતા અને જે મીઠા બોલતો હતો.
નૃપતેઃ પ્રીતિજનકો મઞ્જુવાક્ચારુદર્શનઃ । પ્રજાનાં વલ્લભઃ સોઽભૂત્તથા મન્ત્રિજનસ્ય વૈ
સુદર્શન રાજાને પ્રિય, મૃદુભાષી અને સુંદર દેખાવાળો હતો; એ પ્રજાને અને મંત્રીઓને પણ ખુબ જ ગમતો.
તથા તસ્મિન્નૃપઃ પ્રીતિઞ્ચકાર ગુણયોગતઃ । મન્દભાગ્યાન્મન્દભાવો ન તથા વૈ સુદર્શને
રાજાએ સુદર્શનના ગુણોને કારણે તેને વધારે પ્રેમ આપ્યો, જ્યારે મન્દભાગ્ય અને મન્દભાવવાળા મન્દભાગને એટલો પ્રેમ ન આપ્યો.
એવં ગચ્છતિ કાલે તુ ધ્રુવસન્ધિર્નૃપોત્તમઃ । જગામ વનમધ્યેઽસૌ મૃગયાભિરતઃ સદા
આ રીતે સમય પસાર થતો રહ્યો અને ધ્રુવસંધિ રાજા, હંમેશા શિકારપ્રેમી, જંગલમાં ગયો.
નિઘ્નન્મૃગાન્ રુરૂન્કમ્બૂન્સૂકરાન્ગવયાઞ્છશાન્ । મહિષાઞ્છરભાન્ખડ્ગાંશ્ચિક્રીડ નૃપતિર્વને
ત્યાં રાજા જંગલમાં હરણ, રૂરૂ, કંબૂ, વાંદર, જંગલી ગાય, સસલા, મહિષ, શરભ અને ખડગનો શિકાર કરીને રમતો હતો.
ક્રીડમાને નૃપે તત્ર વને ઘોરેઽતિદારુણે । ઉદતિષ્ઠન્નિકુઞ્જાત્તુ સિંહઃ પરમકોપનઃ
જ્યારે રાજા એ ભયાનક જંગલમાં રમતો હતો, ત્યારે એક અત્યંત ક્રોધિત સિંહ ઝાડીઓમાંથી બહાર આવ્યો.
રાજ્ઞા શિલીમુખેનાદૌ વિદ્ધઃ ક્રોધવશં ગતઃ । દૃષ્ટ્વાગ્રે નૃપતિં સિંહો નનાદ મેઘનિઃસ્વનઃ
રાજાના તીરે ઘાયલ અને ક્રોધથી ભરેલો સિંહ, રાજાને સામે જોઈને મેઘ જેવો ગર્જના કરવા લાગ્યો.
કૃત્વા ચોર્ધ્વં સ લાઙ્ગૂલં પ્રસારિતબૃહત્સટઃ । હન્તું નૃપતિમાકાશાદુત્પપાતાતિકોપનઃ
પછી એ સિંહે પૂંછ ઊંચી કરી, મોટું ગળું ફેલાવીને, ભારે ગુસ્સાથી રાજાને મારવા આકાશમાંથી કૂદી પડ્યો.
નૃપતિસ્તરસા વીક્ષ્ય દધારાસિં કરે તદા । વામે ચર્મ સમાદાય સ્થિતઃ સિંહ ઇવાપરઃ
આ જોઈને રાજાએ તરત જ હાથમાં તલવાર લીધી, ડાબા હાથમાં ઢાલ પકડી, અને બીજાં સિંહ જેવો મજબૂત ઊભો રહ્યો.
સેવકાસ્તસ્ય યે સર્વે તેઽપિ બાણાન્પૃથક્પૃથક્ । અમુઞ્ચન્કુપિતાઃ કામં સિંહોપરિ રુષાન્વિતાઃ
રાજાના બધા સેવકો પણ ગુસ્સાથી ભરાઈને, જુદા જુદા તીરો લઈ સિંહ પર છોડવા લાગ્યા.
હાહાકારો મહાનાસીત્સમ્પ્રહારશ્ચ દારુણઃ । ઉત્પપાત તતઃ સિંહો નૃપસ્યોપરિ દારુણઃ
મહાન હાહાકાર મચી ગયો અને ભયાનક યુદ્ધ થયું; પછી એ ભયાનક સિંહ રાજા પર કૂદી પડ્યો.
તં પતન્તં સમાલોક્ય ખડ્ગેનાભ્યહનન્નૃપઃ । સોઽપિ ક્રૂરૈર્નખાગ્રૈશ્ચ તત્રાગત્ય વિદારિતઃ
સિંહને પડતો જોઈને રાજાએ તલવારથી પ્રહાર કર્યો, પણ સિંહ નજીક આવીને પોતાના કરડાં નખોથી રાજાને ફાડી નાખ્યો.
સ નખૈરાહતો રાજા પપાત ચ મમાર વૈ । ચુક્રુશુઃ સૈનિકાસ્તે તુ નિર્જઘ્નુર્વિશિખૈસ્તદા
સિંહના નખોથી ઘાયલ રાજા પડી ગયો અને મૃત્યુ પામ્યો; સૈનિકોએ રડવું શરૂ કર્યું અને પછી તીરો વડે સિંહને મારી નાખ્યો.